Құрылтай – жоғары өкілді орган

Неге бір палаталы парламентке көшу қажет

Қос палаталы парламенттің (1995–2026) жұмыс тәжірибесі оңтайландыру қажеттігін көрсетті:

• Екі палата арасындағы келісу заң қабылдау уақытын ұлғайтты
• Функциялардың қайталануы заң шығару тиімділігін төмендетті
• Жауапкершіліктің көмескіленуі – шешімдерді екі орган қабылдады

Құрылтайға көшу мыналарды қамтамасыз етеді:

• Ашықтық – барлық шешім бір органда жеке және ашық дауыс беру арқылы қабылданады - Жылдамдық – екі кезеңнің орнына бір келісу рәсімі жүреді - Жауапкершілік – әр депутат сайлаушылар алдында жеке жауап бередіушылар алдында жеке жауап береді

Құрамы және қалыптастыру тәртібі

Құрамы: 145 сайланатын депутат және 23 тағайындалатын депутат, барлығы 168 орын

Сайлау жүйесі:

• Ұлттық деңгейдегі пропорционалды жүйе – партиялық тізімдерге дауыс беру
• Бірыңғай жалпыұлттық округ
• Сайлау межесі: 7%
• Гендерлік квота: партиялық тізімдерде әр жыныс өкілдері кемінде 30%

Өкілеттік мерзімі: 5 жыл

Депутатқа қойылатын талаптар:

• Қазақстан Республикасының азаматы болу
• Жасы 25-тен төмен болмауы
• Жоғары білімі болуы
• Қазақстанда кемінде 10 жыл тұруы

Құрылтайдың өкілеттіктері

Жаңа Конституция парламент өкілеттіктерін 13-тен 23 конституциялық функцияға дейін кеңейтеді.

Заң шығару қызметі:

• Заңдар қабылдау және Конституцияға өзгерістер енгізу (кейін референдум арқылы)
• Республикалық бюджетті және оның орындалуы туралы есепті бекіту
• Халықаралық шарттарды ратификациялау және денонсациялау

Бақылау функциялары:

• Премьер-министрді, Вице-президентті, Бас прокурорды, Ұлттық банк Төрағасын тағайындауға келісім беру
• Үкімет есептерін тыңдау
• Үкімет бағдарламасын бекіту
• Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіру

Кадрлық мәселелер:

• Конституциялық сотты қалыптастыруға қатысу
• Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі орган басшысын сайлау

Өзге өкілеттіктер:

• Президент сайлауын тағайындау
• Қазақстаннан тыс жерлерде Қарулы Күштерді пайдалану туралы шешім қабылдау
• Президенттің ұсынуы бойынша соғыс жағдайын жариялау

Құрылтайдың құрылымы

• Құрылтай Төрағасы – депутаттар сайлайды, жұмысты басқарады
• Төрағаның орынбасарлары
• Тұрақты комитеттер
• Фракциялар – партиялардан сайланған депутаттық бірлестіктер

Жұмыс нысандары

• Пленарлық отырыстар
• Комитет отырыстары
• Парламенттік тыңдаулар
• Үкімет сағаты

Құрылтайды тарату

Президент Құрылтайды тарата алады:

• Егер бір жыл ішінде Үкіметке екі рет сенімсіздік вотумы білдірілсе - Саяси дағдарыс салдарынан парламенттік көпшілікті қалыптастыру мүмкін болмаса

Таратудан кейін кезектен тыс сайлау тағайындалады.

• 145 сайланатын + 23 тағайындалатын = барлығы 168 депутат
• 13 орнына 23 функция – парламент едәуір күшейді
• Пропорционалды жүйе, сайлау межесі 7%, гендерлік квота 30%
• Негізгі тағайындауларға келісім – тежемелік және тепе-теңдік рөлін күшейтеді
• Жеке және ашық дауыс беру – әр депутат сайлаушылар алдында жауап береді