Құрылтай – Қазақстанның жаңа парламенті
Құрылтай – Қазақстан Республикасының бір палаталы парламенті. Жаңа Конституция қос палаталы құрылымды (Сенат + Мәжіліс) пропорционалды өкілдікке негізделген 145 депутаты бар бірыңғай органмен алмастырады.
Неге бір палаталы парламентке көшу қажет
Қос палаталы парламенттің (1995–2026) жұмыс тәжірибесі оңтайландыру қажеттігін көрсетті:
- Екі палата арасындағы келісу заң қабылдау уақытын ұлғайтты
- Функциялардың қайталануы заң шығару тиімділігін төмендетті
- Жауапкершіліктің көмескіленуі – шешімдерді екі орган қабылдады
Құрылтайға көшу мыналарды қамтамасыз етеді:
- Ашықтық – барлық шешім бір органда жеке және ашық дауыс беру арқылы қабылданады
- Жылдамдық – екі кезеңнің орнына бір келісу рәсімі жүреді
- Жауапкершілік – әр депутат сайлаушылар алдында жеке жауап береді
Құрамы және қалыптастыру тәртібі
Құрамы: бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша пропорционалды өкілдікпен сайланатын 145 депутат
Сайлау жүйесі:
- Ұлттық деңгейдегі пропорционалды жүйе – партиялық тізімдерге дауыс беру
- Бірыңғай жалпыұлттық округ
- Сайлау межесі: 7%
- Партиялық тізім квотасы: әйелдер, жастар және мүгедектігі бар адамдар бірге кемінде 30%
Өкілеттік мерзімі: 5 жыл
Депутатқа қойылатын талаптар:
- Қазақстан Республикасының азаматы болу
- Жасы 25-тен төмен болмауы
- Жоғары білімі болуы
- Қазақстанда кемінде 10 жыл тұруы
Құрылтайдың өкілеттіктері
Жаңа Конституция парламент өкілеттіктерін 13-тен 23 конституциялық функцияға дейін кеңейтеді.
Заң шығару қызметі:
- Заңдар қабылдау және Конституцияға өзгерістер енгізу (кейін референдум арқылы)
- Республикалық бюджетті және оның орындалуы туралы есепті бекіту
- Халықаралық шарттарды ратификациялау және денонсациялау
Бақылау функциялары:
- Премьер-министрді, Вице-президентті, Конституциялық сот судьяларын, ОСК мүшелерін және Жоғары аудиторлық палата мүшелерін тағайындауға келісім беру
- Үкімет есептерін тыңдау
- Үкімет бағдарламасын бекіту
- Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіру
Кадрлық мәселелер:
- Конституциялық сотты қалыптастыруға қатысу
- Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі орган басшысын сайлау
Өзге өкілеттіктер:
- Президент сайлауын тағайындау
- Қазақстаннан тыс жерлерде Қарулы Күштерді пайдалану туралы шешім қабылдау
- Қорғаныс және қауіпсіздік бойынша Конституцияда көзделген шешімдерді қарау
Құрылтайдың құрылымы
- Құрылтай Төрағасы – депутаттар сайлайды, жұмысты басқарады
- Төрағаның орынбасарлары
- Тұрақты комитеттер
- Фракциялар – партиялардан сайланған депутаттық бірлестіктер
Жұмыс нысандары
- Пленарлық отырыстар
- Комитет отырыстары
- Парламенттік тыңдаулар
- Үкімет сағаты
Құрылтайды тарату
Президент Құрылтайды тарата алады:
- Егер бір жыл ішінде Үкіметке екі рет сенімсіздік вотумы білдірілсе
- Саяси дағдарыс салдарынан парламенттік көпшілікті қалыптастыру мүмкін болмаса
Таратудан кейін кезектен тыс сайлау тағайындалады.
Негізгі фактілер
- 145 депутат бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша пропорционалды жүйемен сайланады
- 13 орнына 23 функция – парламент едәуір күшейді
- Пропорционалды жүйе, сайлау межесі 7%; әйелдер, жастар және мүгедектігі бар адамдар партиялық тізімнің жиынтығында кемінде 30% болады
- Конституцияда тікелей көрсетілген тағайындауларға келісім – тежемелік және тепе-теңдік рөлін күшейтеді
- Жеке және ашық дауыс беру – әр депутат сайлаушылар алдында жауап береді
Жария ұстанымдар мен құжаттар
Тақырыптың дамуы мен қазіргі мәнмәтінін көрсететін редакциялық іріктеу.
-
«На смену двухпалатному Парламенту приходит однопалатный Курултай.»
-
«Как Глава государства считаю крайне важным заблаговременное оповещение о событиях, имеющих большое значение для нашей страны. Поэтому сразу же после вступления Конституции в силу мною будет подписан Указ о проведении выборов в однопалатный Курултай. Выборы состоятся в августе текущего года.»
-
«Сегодня я подписал 5 Конституционных законов. Это означает, что в соответствии с новой Конституцией система государственного управления будет коренным образом модернизирована на основе концепции «Сильный Президент – Влиятельный Курултай – Подотчетное Правительство».»
Материалдың негізі
Түсіндірме сүйенетін Конституция нормалары мен бастапқы дереккөздер.
Конституция нормалары
Бап 52· Бап 53· Бап 54· Бап 55· Бап 56· Бап 57· Бап 58· Бап 59· Бап 60· Бап 61· Бап 62
Бастапқы дереккөздер
Редакция осы материалды салыстырған ашық дереккөздер. Тексерілді 2026 жылғы 16 шілде.
Байланысты баптар
Материал сүйенетін Конституция баптарына жылдам өту.