Қазақстан Республикасының Вице-президенті
Вице-президент – Қазақстанның конституциялық жүйесіндегі жаңа институт. Бұл лауазым атқарушы биліктің үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету және мемлекеттік органдардың жұмысын үйлестіру үшін енгізіледі. Вице-президент Президенттің тапсырмасы бойынша әрекет етеді және дербес билік өкілеттіктеріне ие емес.
Вице-президент лауазымы не үшін енгізіледі
Вице-президент институты екі маңызды міндетті атқарады:
-
Үздіксіздік – Президент өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылған жағдайда, жаңа сайлау өткенге дейін (60 күн ішінде) міндеттерді уақытша атқаруды қамтамасыз етеді. Билік бос қалмайды.
-
Атқарушы билікті үйлестіру – Үкімет пен өзге де органдардың күнделікті жұмысын үйлестіру арқылы Президенттің жүктемесін азайтады
Тағайындау тәртібі
- Президент тағайындайды
- Құрылтайдың келісімімен тағайындалады
- Президенттің ұсынысы мен Құрылтайдың бекітуі қажет
- Кандидатқа қойылатын талаптар Президентке қойылатын талаптарға ұқсас (тумысынан азаматтық, 40+, мемлекеттік тілді білу, Қазақстанда 15+ жыл тұру)
Функциялары мен өкілеттіктері
Вице-президент:
- Үкімет жұмысын үйлестіреді – Президенттің тапсырмасы бойынша
- Үкімет пен Құрылтай отырыстарына қатысады
- Президенттің жекелеген тапсырмаларын орындайды – ішкі және сыртқы саясат саласында
- Президент міндетін уақытша атқарады – өкілеттік мерзімінен бұрын тоқтатылған жағдайда, жаңа президент сайлауы өткенге дейін
Маңыздысы: Вице-президенттің дербес билік өкілеттігі жоқ, ол тек Президент тапсырмасы аясында әрекет етеді.
Шектеулері
- Дербес шешім қабылдамайды
- Өзінің жеке аппаратын құрмайды
- Президент міндетін уақытша атқару 60 күнмен шектеледі
Өкілеттіктің мерзімінен бұрын тоқтатылуы
Вице-президенттің өкілеттігі мына жағдайларда мерзімінен бұрын тоқтатылады:
- Президенттің шешімі бойынша
- Жаңа Президент қызметіне кіріскен кезде
- Өз өтініші бойынша
- Әрекетке қабілетсіз деп танылған жағдайда
Халықаралық тәжірибе
Вице-президент институты көптеген президенттік республикаларда бар:
- АҚШ-та – Вице-президент Сенатқа төрағалық етеді және Президентті алмастырады
- Түркияда – Вице-президент министрліктер жұмысын үйлестіреді
- Өзбекстанда – атқарушы биліктің үздіксіздігін қамтамасыз ету үшін енгізілген
Қазақстандық модель президенттік басқару нысанына және Құрылтай арқылы күшейтілген парламенттік бақылауға бейімделген.
Негізгі фактілер
- Жаңа институт – атқарушы билікті үйлестіру және үздіксіздік
- Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды
- Президент тапсырмасы бойынша әрекет етеді – дербес өкілеттік жоқ
- 60 күн – жаңа сайлауға дейін уақытша міндет атқару мерзімі