Болған → Болды

Бір палаталы Құрылтай: бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша пропорционалды өкілдік жүйесімен сайланатын 145 депутат. Өкілеттік мерзімі – 5 жыл.

Вице-президент лауазымы енгізілді. Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды және Президент өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтаса, оны бірінші болып қабылдайды.

7 жыл, бір рет (өзгеріссіз). Жаңа талап: мемлекеттік қызметте немесе сайланбалы лауазымда кемінде 5 жыл тәжірибе. Бір мерзімділік нормасы өзгертілмейтін ереже ретінде бекітілді.

Премьер-министр Құрылтайдың келісімімен тағайындалады. Вице-президент Президент тапсырмасы бойынша Үкімет жұмысын үйлестіреді. Президент Конституциялық сот Төрағасын, Бас прокурорды және Ұлттық Банк Төрағасын дербес тағайындайды; Құрылтайдың келісімі Конституциялық сот судьяларына, Орталық сайлау комиссиясы мен Жоғары аудиторлық палата мүшелеріне қажет.

Жаңа блок: цифрлық технологияларды қолдана отырып, жеке деректерді заңсыз жинаудан, өңдеуден және сақтаудан қорғау. Цифрлық байланыс арналары арқылы берілетін хат-хабар құпиясы. Өзі туралы ақпаратты жоюға құқық (ұмытылу құқығы).

Сот шешімінсіз ұстау 48 сағаттан аспауы тиіс. 24 сағатқа азайды. Шек Конституцияда белгіленді.

Ұстау кезінде әрбір адамға бас бостандығын шектеу негіздері мен оның құқықтары түсіндірілуі тиіс. Ұсталған сәттен бастап адвокатқа құқық Конституцияда бекітілді.

Қылмыстық құқық бұзушылықтарға қатысты жалпы конституциялық қағидат ретінде қолданылады. Бекітілді: ешкім өзіне, жұбайына және жақын туыстарына қарсы айғақ беруге міндетті емес.

Әрбір адамның мемлекеттік органдар немесе олардың лауазымды тұлғаларының заңсыз әрекеттерінен келтірілген зиянды мемлекет есебінен өтеттіруге құқығы бар.

Конституциялық Сот сақталады. Төраға Құрылтайдың келісімімен тағайындалады. Соттар азаматтардың конституциялық құқықтарын бұзатын заңдарды қолдана алмайды.

Барлық алдыңғы кепілдіктер сақталады. Қосымша: сот билігі азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау мақсатында жүзеге асырылады.

Қазақстан Халық Кеңесі Президент жанындағы консультативтік-кеңесші орган ретінде конституциялық мәртебе алады. Азаматтық қоғам, ҮЕҰ, сарапшылар мен өңір өкілдерін қамтиды.

Жеке және ұжымдық өтініштерге конституциялық құқық сақталды. Петицияларды беру тәртібі ӘРПК-де белгіленеді, ал Конституцияның 60-бабы заң шығару бастамасы құқығын Президентке, Құрылтай депутаттарына, Үкіметке және Халық Кеңесіне береді, азаматтарға тікелей бермейді.

Азаматтар жалпыхалықтық референдумдарға қатысуға құқылы. Референдумға шығарылатын мәселелер тізімі нақтыланды.

Сөз, ғылыми, техникалық, көркем шығармашылық бостандығы кепілдендіріледі. Цензура тыйылды. Қосымша: сөз бостандығы басқалардың ар-намысы мен қадір-қасиетіне, денсаулықтарына нұқсан келтірмеуі тиіс.

Жаңа конституциялық талап: шетелдік көздерден қаражат алатын коммерциялық емес ұйымдардың ақша қозғалысы туралы ақпарат ашық және қол жетімді болуы тиіс.

Азаматтар бейбіт жиналыстарға құқылы. Тұжырымдама қысқартылды. Нысандардың нақты тізімі (митинг, демонстрация, пикет) заң деңгейіне өткізілді.

Халықаралық шарттардың Қазақстан аумағында қолданылу тәртібін енді ұлттық заңнама айқындайды. Конституция елдің егемен шешімдерінің басымдылығын бекітеді.

Республика қызметінің жаңа қағидаттары: егемендік пен тәуелсіздікті қорғау, заң мен тәртіптің үстемдігі, жалпыұлттық бірлікті нығайту, қоғамдық диалогты дамыту.

Тегін орта білім кепілдендіріледі. Бастауыш және орта білім міндетті болады. Білім беру жүйесі зайырлы сипатта болады, рухани білім ұйымдарын қоспағанда.

Азаматтар заңмен белгіленген медициналық көмекті өздері төлемей алуға құқылы. «Тегін» орнына «олар төлемейтін» деген тұжырымдама нақтыланды.

Мемлекет қоршаған ортаны қорғауды мақсат тұтады. Республиканың жаңа қызмет қағидаттары арасында – «жоғары экологиялық мәдениетті қалыптастыру». Лауазымды адамдардың өмір мен денсаулыққа қатер туралы жасыруы жауапкершілікке алып келеді.

Кіріспе: «Біз, Қазақстанның бірыңғай халқы… Әділ Қазақстан идеясы мен Заң және Тәртіп қағидатын ұстана отырып… азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қатаң сақтауды мәлімдейміз». Азаматтардың құқықтары мен ұлттық бірлікке баса назар аударылды.

Мемлекеттік тіл – қазақ тілі (7-бап). Мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында қазақ тілімен қатар орыс тілі ресми қолданылады. Мемлекет «Қазақстанның бірыңғай халқының» тілдерін оқу және дамыту жағдайларын жасауға қамқор болады.

Қос және көп азаматтыққа тыйым сақталады. Жаңа ереже: өзге азаматтықтың болуы Қазақстан азаматтығын тоқтатуға негіз болып табылады. «Өмірлік маңызды мүдделерге» тұжырымы «ұлттық мүдделерге» деп ауыстырылды.

Конституциялық анықтама қосылды: «Неке – заңға сәйкес мемлекет тіркеген еркек пен әйелдің ерікті және тең құқықты одағы».