Заңдардың түрлері қандай және олар бір-бірімен қалай байланысады
Иерархия: Конституция → конституциялық заңдар → заңдар → жарлықтар → қаулылар → бұйрықтар. Егер төменгі деңгейдегі акт жоғары деңгейдегі актіге қайшы келсе, ол қолданылмайды. Конституция — ең жоғары деңгейде.
Заңдардың бәрі бірдей деңгейде емес. Құқықтық жүйеде нақты иерархия бар, оның шыңында — Конституция.
Құқықтық актілер иерархиясы
| Деңгей | Бұл не | Кім қабылдайды | |---|---|---| | 1. Конституция | Негізгі заң | Халық (референдум) | | 2. Конституциялық заңдар | Конституцияда тікелей аталған мәселелер бойынша заңдар | Құрылтай (2/3 дауыспен) | | 3. Заңдар | Заңнаманың негізгі бөлігі | Құрылтай (жай көпшілікпен) | | 4. Президент жарлықтары | Мемлекет басшысының нормативтік актілері | Президент | | 5. Үкімет қаулылары | Атқарушы билік актілері | Үкімет | | 6. Министрліктердің бұйрықтары | Ведомстволық актілер | Министрлер | | 7. Мәслихат шешімдері | Жергілікті нормативтік актілер | Мәслихаттар |
Басымдық қағидасы
Егер төменгі деңгейдегі акт жоғары деңгейдегі актіге қайшы келсе — жоғарысы қолданылады:
- Министрдің бұйрығы заңға қайшы келе алмайды. - Заң конституциялық заңға қайшы келе алмайды. - Ешбір акт Конституцияға қайшы келе алмайды.
Мұны практикада не үшін білу керек
Мысалы, жергілікті шенеунік ведомстволық бұйрыққа сүйеніп, Конституция кепілдік берген құқығыңыздан айырады делік. Ондай бұйрықтың күші болмайды. Сіз:
- сотқа шағымдана аласыз; - прокуратураға жүгіне аласыз; - егер мәселе заңның өзінде болса, Конституциялық Сотқа жүгіне аласыз.
Конституциялық заңдар — ерекше деңгей
Конституциялық заңдар Конституцияда тікелей аталған мәселелер бойынша қабылданады: Президент туралы, Құрылтай туралы, соттар туралы, референдум туралы. Оларды қабылдау үшін білікті көпшілік — депутаттардың кемінде 2/3 дауысы қажет. Сондықтан оларды жай заңға қарағанда өзгерту қиынырақ.ың практикалық құралы. Мемлекеттік орган немесе лауазымды тұлға «заңда осылай жазылған» десе – сіз «бірақ бұл норма Конституцияға қайшы» деп жауап бере аласыз.
Негізгі фактілер
- Конституция – ең жоғарғы акт, иерархияның шыңында
- Жоғарғы деңгейдегіге қайшы төменгі акт қолданылмайды
- Конституциялық заңдар Құрылтайдың 2/3 дауысын талап етеді
- Иерархия – сіздің құқықтарыңызды қорғаудың практикалық құралы