Жаңа Конституциядағы негізгі өзгерістер
2026 жылғы Конституция мемлекеттіліктің негіздерін сақтап, бірқатар институтты өзгертті: қос палаталы Парламенттің орнына Құрылтай көзделді, вице-президент институты бекітілді, цифрлық құқықтар мен азаматтардың қатысу тетіктері нақтыланды.
1. БИЛІК ЖҮЙЕСІ: қос палаталы парламенттен Құрылтайға көшу
Бұрын қандай болды:
- Парламент = Сенат (49 депутат) + Мәжіліс (98 депутат)
- Палаталар арасындағы келісу заң шығару үдерісін баяулататын Енді қандай болады:
- Құрылтай – жоғары бір палаталы өкілді орган
- 145 депутат бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша пропорционалды өкілдікпен сайланады
- Ұлттық деңгейдегі пропорционалды жүйе (партиялық тізімдер бойынша)
- Парламенттің өкілеттігі 13-тен 23 конституциялық функцияға дейін кеңейеді Неге бұл қажет:
- Бір палата – бір үдеріс. Заңдар жылдамырақ қабылданады.
- Әр депутат жеке және ашық дауыс береді – жауапкершілік күшейеді.
- Парламент тежемелік және тепе-теңдік жүйесінде күштірек рөл атқарады.
2. ВИЦЕ-ПРЕЗИДЕНТ: жаңа институт
Не енгізіледі:
- Қазақстан Республикасы вице-президенті лауазымы Қалай тағайындалады:
- Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды Функциялары:
- Президенттің тапсырмасымен Үкімет жұмысын үйлестіреді
- Үкімет пен Құрылтай отырыстарына қатысады
- Президенттің өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылса, 60 күн ішінде жаңа сайлау өткенге дейін оның міндетін уақытша атқарады Шектеуі:
- Дербес билік өкілеттігі болмайды. Тек Президенттің тапсырмасымен әрекет етеді.
3. АЗАМАТТАР ҚҰҚЫҚТАРЫ: цифрлық құқықтар және процестік кепілдіктер
а) Цифрлық құқықтар (жаңа блок):
- Жеке деректерді қорғау құқығы
- Цифрлық коммуникациялар құпиясы (e-mail, мессенджерлер)
- Заңда көзделген жағдайларда деректерді түзету, шектеу немесе жоюды талап ету мүмкіндігі Мысалы, біреу сіздің жеке деректеріңізді заңсыз жарияласа, бұл жеке өмір мен дербес деректерді қорғау кепілдіктеріне қатысты мәселе болады; нақты жауапкершілік пен қорғау жолы заңға және істің мән-жайына байланысты. ә) Ұстау кезіндегі құқықтар:
- 18-бап: ұстап алу мерзімдерін заң белгілейді; сот бақылауы, бас бостандығын шектеу негіздері мен құқықтарды түсіндіру және адвокат көмегі кепілдендірілген.
- Ұсталған кезде құқықтарды түсіндіру міндеті конституциялық деңгейде нақтыланады
- Ұсталған сәттен бастап адвокатқа міндетті қол жеткізу б) Кінәсіздік презумпциясы:
- Енді тек қылмыстық үдеріс үшін емес, жалпы конституциялық қағида ретінде бекітіледі в) Бейбіт жиналыстар:
- Қарусыз бейбіт жиналыстарға құқық кепілдендіріледі
4. ХАЛЫҚТЫҢ ҚАТЫСУЫ: тұрақты диалог
Қазақстан Халық Кеңесі:
- Президент жанындағы консультативтік-кеңесші орган
- Құрамына қоғам, ҮЕҰ, сарапшылар және өңірлер өкілдері кіреді
- Заң жобаларын, даму стратегияларын және әлеуметтік мәселелерді талқылайды
- Кеңестің пікірі негізгі шешімдер қабылдағанда ескеріледі Өтініштер мен петициялар:
- Конституция жеке және ұжымдық өтініш жолдау құқығын сақтайды
- Қолдау тапқан петицияларды құзыретті органдар ӘРПК тәртібімен қарайды; бұл азаматтардың тікелей заң шығару бастамасы емес
5. НЕ ӨЗГЕРМЕЙДІ
- Президент – мемлекет басшысы, 7 жылдық бір мерзім, партиялық бейтараптық
- Президенттік басқару нысаны – Президент Үкіметті қалыптастырады
- Унитарлық мемлекет – федерация емес
- Халық егемендігі – биліктің қайнар көзі азаматтар
- Негізгі құқықтар – сөз, жиналыс, ар-ождан және меншік бостандығы
«Бұрын және кейін» кестесі
| Позиция | 1995 жылғы Конституция | 2026 жылғы Конституция |
|---|---|---|
| Парламент | Сенат (49) + Мәжіліс (98) = 147 | Құрылтай (145 депутат) |
| Парламент өкілеттігі | 13 функция | 23 функция |
| Вице-президент | Жоқ | Иә (Құрылтайдың келісімімен) |
| Сот санкциясынсыз ұстап алу | 1995 жылғы Конституцияның 16-бабы бойынша 72 сағатқа дейін | Мерзімдерді заң белгілейді; кепілдіктер 2026 жылғы Конституцияның 18-бабында бекітілген |
| Цифрлық құқықтар | Реттелмеген | Деректерді қорғау, коммуникациялар құпиясы |
| Халық кеңесі | Бейресми мәртебе | Конституциялық мәртебе |
| Президент | 7 жыл, бір рет | 7 жыл, бір рет (өзгеріссіз) |
Негізгі фактілер
- Құрылтай (145 депутат, бірыңғай жалпыұлттық округ) Сенат пен Мәжілістің орнына келеді – жылдамырақ әрі ашығырақ
- 13 функцияның орнына 23 функция – парламент күшейеді
- Вице-президент – басқарудың сабақтастығын қамтамасыз ететін институт, ол Құрылтайдың келісімімен тағайындалады
- 18-бап: ұстап алу мерзімдерін заң белгілейді; сот бақылауы, бас бостандығын шектеу негіздері мен құқықтарды түсіндіру және адвокат көмегі кепілдендірілген.
- Цифрлық құқықтар – деректерді қорғау мен хат-хабар құпиясы Конституция деңгейінде
- Қазақстан Халық Кеңесі – қоғам мен билік арасындағы тұрақты диалог алаңы
Жария ұстанымдар мен құжаттар
Тақырыптың дамуы мен қазіргі мәнмәтінін көрсететін редакциялық іріктеу.
-
«Он отметил, что еще одной ключевой особенностью нового текста Конституции является ориентация на права человека. Так, права и свободы человека закреплены не только в новой Преамбуле, но и утверждены в качестве особого приоритета и смыслового стержня всей Конституции.»
-
«В новой Преамбуле права и свободы человека впервые провозглашены в качестве основного приоритета государства.»
-
«Территориальная целостность, суверенитет страны, права и свободы граждан получили свое закрепление в качестве главных ценностей. Соблюдение Закона и Порядка, развитие образования, науки и новых технологий, сохранение чистоты, защита природы и поддержка волонтерской деятельности были определены как конституционные обязанности.»
Материалды тексеру Нормалар мен бастапқы дереккөздер
Дәлелдер паспорты Дереккөздер тексерілді Жақында тексерілді
Дереккөздер нені растағаны және машина оқитын көшірмені қайдан алу керек.
Соңғы тексеріс
2026 жылғы 18 тамыз
Дереккөздер
2
Баптар
9
Тұжырымдар
0
Дәлелдерді жүктеу