Жаңа Конституциядағы негізгі өзгерістер

1. БИЛІК ЖҮЙЕСІ: қос палаталы парламенттен Құрылтайға көшу

Бұрын қандай болды:

• Парламент = Сенат (49 депутат) + Мәжіліс (98 депутат) - Палаталар арасындағы келісу заң шығару үдерісін баяулататын Енді қандай болады:
• Құрылтай — жоғары бір палаталы өкілді орган - 145 сайланатын депутат + 23 тағайындалатын депутат = 168 орын - Ұлттық деңгейдегі пропорционалды жүйе (партиялық тізімдер бойынша) - Парламенттің өкілеттігі 13-тен 23 конституциялық функцияға дейін кеңейеді Неге бұл қажет:
• Бір палата — бір үдеріс. Заңдар жылдамырақ қабылданады. - Әр депутат жеке және ашық дауыс береді — жауапкершілік күшейеді. - Парламент тежемелік және тепе-теңдік жүйесінде күштірек рөл атқарады.

2. ВИЦЕ-ПРЕЗИДЕНТ: жаңа институт

Не енгізіледі:

• Қазақстан Республикасы вице-президенті лауазымы Қалай тағайындалады:
• Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды Функциялары:
• Президенттің тапсырмасымен Үкімет жұмысын үйлестіреді - Үкімет пен Құрылтай отырыстарына қатысады - Президенттің өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылса, 60 күн ішінде жаңа сайлау өткенге дейін оның міндетін уақытша атқарады Шектеуі:
• Дербес билік өкілеттігі болмайды. Тек Президенттің тапсырмасымен әрекет етеді.

3. АЗАМАТТАР ҚҰҚЫҚТАРЫ: цифрлық құқықтар және процестік кепілдіктер

а) Цифрлық құқықтар (жаңа блок):

• Жеке деректерді қорғау құқығы - Цифрлық коммуникациялар құпиясы (e-mail, мессенджерлер) - Ұмытылу құқығы — өзіңіз туралы ақпаратты өшіруді талап ету Мысалы, егер біреу сіздің жеке деректеріңізді келісіміңізсіз жарияласа, бұл конституциялық құқықтың бұзылуы болып саналады. ә) Ұстау кезіндегі құқықтар:
• Сот шешімінсіз ұстау мерзімі: 72 → 48 сағат - «Миранда қағидасы» — ұсталған кезде сізге құқықтарыңыз түсіндірілуге тиіс - Ұсталған сәттен бастап адвокатқа міндетті қол жеткізу б) Кінәсіздік презумпциясы:
• Енді тек қылмыстық үдеріс үшін емес, жалпы конституциялық қағида ретінде бекітіледі в) Бейбіт жиналыстар:
• Қарусыз бейбіт жиналыстарға құқық кепілдендіріледі

4. ХАЛЫҚТЫҢ ҚАТЫСУЫ: тұрақты диалог

Қазақстан Халық Кеңесі:

• Президент жанындағы консультативтік-кеңесші орган - Құрамына қоғам, ҮЕҰ, сарапшылар және өңірлер өкілдері кіреді - Заң жобаларын, даму стратегияларын және әлеуметтік мәселелерді талқылайды - Кеңестің пікірі негізгі шешімдер қабылдағанда ескеріледі Петициялар құқығы күшейтіледі:
• Белгілі бір қол саны жиналса, азаматтар заң жобасын бастай алады - Құрылтай петицияны қарауға міндетті

5. НЕ ӨЗГЕРМЕЙДІ

• Президент — мемлекет басшысы, 7 жылдық бір мерзім, партиялық бейтараптық - Президенттік басқару нысаны — Президент Үкіметті қалыптастырады - Унитарлық мемлекет — федерация емес - Халық егемендігі — биліктің қайнар көзі азаматтар - Негізгі құқықтар — сөз, жиналыс, ар-ождан және меншік бостандығы

«Бұрын және кейін» кестесі

| Позиция | 1995 жылғы Конституция | 2026 жылғы Конституция | |---|---|---| | Парламент | Сенат (49) + Мәжіліс (98) = 147 | Құрылтай (145 + 23 = 168) | | Парламент өкілеттігі | 13 функция | 23 функция | | Вице-президент | Жоқ | Иә (Құрылтайдың келісімімен) | | Сотсыз ұстау мерзімі | 72 сағат | 48 сағат | | Цифрлық құқықтар | Реттелмеген | Деректерді қорғау, коммуникациялар құпиясы | | Халық кеңесі | Бейресми мәртебе | Конституциялық мәртебе | | Президент | 7 жыл, бір рет | 7 жыл, бір рет (өзгеріссіз) |

• Құрылтай (145 сайланатын + 23 тағайындалатын = 168 орын) Сенат пен Мәжілістің орнына келеді — жылдамырақ әрі ашығырақ - 13 функцияның орнына 23 функция — парламент күшейеді - Вице-президент — басқарудың сабақтастығын қамтамасыз ететін институт, ол Құрылтайдың келісімімен тағайындалады - Сотсыз ұстау: 72 → 48 сағат, ұстау кезінде «Миранда қағидасы» қолданылады - Цифрлық құқықтар — деректерді қорғау мен хат-хабар құпиясы Конституция деңгейінде - Қазақстан Халық Кеңесі — қоғам мен билік арасындағы тұрақты диалог алаңы гендерлік квота 30%