Төтенше және соғыс жағдайында құқықтар қалай шектеледі
Төтенше немесе соғыс жағдайында кейбір құқықтарға уақытша шектеу қойылуы мүмкін: мысалы, жүріп-тұруға, жиналыстарға немесе ақпарат таратуға. Бірақ өмір сүру құқығы, азаптауға тыйым салу, ар-ождан бостандығы, сот арқылы қорғалу және өзіне қарсы айғақ бермеу құқығы сияқты абсолюттік құқықтар ешқашан шектелмейді. 2022 жылғы Қаңтар оқиғасы мұндай жағдайларға нақты ережелер қажет екенін көрсетті.
Жалпы қағида
Төтенше жағдай немесе соғыс жағдайы кезінде мемлекет қосымша шаралар қабылдай алады. Бірақ бұл құқықтар толық жойылады деген сөз емес. Конституциялық тәртіп сақталуға тиіс.
Қандай шектеулер болуы мүмкін
Белгілі бір кезеңде мынадай шектеулер енгізілуі мүмкін:
- жүріп-тұру еркіндігін шектеу, соның ішінде коменданттық сағат енгізу - бейбіт жиналыстар өткізуге шектеу қою - бұқаралық ақпарат құралдары мен ақпарат таратуға шектеу енгізу - хат-хабар құпиясына заңда көзделген ерекше жағдайларда шектеу қою - ереуіл құқығын уақытша шектеу
Қандай талаптар сақталуы керек
Кез келген шектеу:
- заңға негізделуі
- уақытша болуы
- нақты қауіпке байланысты болуы
- қоғамға жария етілуі
- сот және конституциялық бақылауға ашық болуы керек
Қандай құқықтар ешқашан шектелмейді
Тіпті ерекше режим кезінде де мынадай іргелі құқықтар сақталуға тиіс:
- өмір сүру құқығы - азаптауға және қатыгез қарым-қатынасқа тыйым салу - ар-ождан және дін бостандығы - сот арқылы қорғалу құқығы - өзіне және жақындарына қарсы айғақ бермеу құқығы - заңның кері күшіне тыйым салу - азаматтықтан айыруға тыйым салу-қасиеті, азаптауға тыйым салу, заңсыз күш қолданудан қорғау сияқты іргелі кепілдіктер сақталуға тиіс.
Қауіп неде
Ерекше режимдер әрқашан билікті кеңейту тәуекелін тудырады. Сондықтан Конституция мұндай кезеңдерде де шектеудің шегі болуын талап етеді.
Азамат не істей алады
Егер шектеу заңсыз, шектен тыс немесе кемсітушілік сипатта болса, адам:
- сотқа жүгіне алады
- прокуратураға шағымдана алады
- омбудсменге жүгіне алады
- конституциялық бақылау тетіктерін пайдалана алады
Негізгі фактілер
- Төтенше жағдайда кейбір құқықтар уақытша және қауіпке мөлшерлес түрде шектелуі мүмкін - Абсолюттік құқықтар (өмір сүру құқығы, азаптауға тыйым салу, сот арқылы қорғалу, ар-ождан бостандығы) – ЕШҚАШАН шектелмейді - Төтенше жағдай белгілі бір мерзімге енгізіледі, парламент хабардар етіледі, Конституциялық сот бақылау жасай алады - 2022 жылғы Қаңтар оқиғасы төтенше жағдайға қатысты нақты конституциялық ережелердің қажеттігін көрсеттіай үшін нақты конституциялық ережелердің қажеттігін көрсетті