Жалпы қағида
Төтенше жағдай немесе соғыс жағдайы кезінде мемлекет қосымша шаралар қабылдай алады. Бірақ бұл құқықтар толық жойылады деген сөз емес. Конституциялық тәртіп сақталуға тиіс.
Қандай шектеулер болуы мүмкін
Белгілі бір кезеңде мынадай шектеулер енгізілуі мүмкін:
- жүріп-тұру еркіндігін шектеу, соның ішінде коменданттық сағат енгізу
- бейбіт жиналыстар өткізуге шектеу қою
- бұқаралық ақпарат құралдары мен ақпарат таратуға шектеу енгізу
- хат-хабар құпиясына заңда көзделген ерекше жағдайларда шектеу қою
- ереуіл құқығын уақытша шектеу
Қандай талаптар сақталуы керек
Кез келген шектеу:
- заңға негізделуі
- уақытша болуы
- нақты қауіпке байланысты болуы
- қоғамға жария етілуі
- сот және конституциялық бақылауға ашық болуы керек
Қандай кепілдіктерді тексеру керек
Ерекше режим кезінде де іргелі кепілдіктер маңызды; олардың нақты қолданылуын режимнің түрі, ресми акті және арнайы заң арқылы тексеру қажет.
- өмір сүру құқығы
- азаптауға және қатыгез қарым-қатынасқа тыйым салу
- ар-ождан және дін бостандығы
- сот арқылы қорғалу құқығы
- өзіне және жақындарына қарсы айғақ бермеу құқығы
- заңның кері күшіне тыйым салу
- қадір-қасиет, азаптауға тыйым салу және заңдылық кепілдіктері
Қауіп неде
Ерекше режимдер әрқашан билікті кеңейту тәуекелін тудырады. Сондықтан Конституция мұндай кезеңдерде де шектеудің шегі болуын талап етеді.
Азамат не істей алады
Егер шектеу заңсыз, шектен тыс немесе кемсітушілік сипатта болса, адам:
- сотқа жүгіне алады
- прокуратураға шағымдана алады
- омбудсменге жүгіне алады
- конституциялық бақылау тетіктерін пайдалана алады