Жаңа Конституциядағы негізгі өзгерістер

1. БИЛІК ЖҮЙЕСІ: қос палаталы парламенттен Құрылтайға көшу

Бұрын қандай болды:

• Парламент = Сенат (49 депутат) + Мәжіліс (98 депутат)
• Палаталар арасындағы келісу заң шығару үдерісін баяулататын Енді қандай болады:
• Құрылтай – жоғары бір палаталы өкілді орган
• 145 депутат бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша пропорционалды өкілдікпен сайланады
• Ұлттық деңгейдегі пропорционалды жүйе (партиялық тізімдер бойынша)
• Парламенттің өкілеттігі 13-тен 23 конституциялық функцияға дейін кеңейеді Неге бұл қажет:
• Бір палата – бір үдеріс. Заңдар жылдамырақ қабылданады.
• Әр депутат жеке және ашық дауыс береді – жауапкершілік күшейеді.
• Парламент тежемелік және тепе-теңдік жүйесінде күштірек рөл атқарады.

2. ВИЦЕ-ПРЕЗИДЕНТ: жаңа институт

Не енгізіледі:

• Қазақстан Республикасы вице-президенті лауазымы Қалай тағайындалады:
• Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды Функциялары:
• Президенттің тапсырмасымен Үкімет жұмысын үйлестіреді
• Үкімет пен Құрылтай отырыстарына қатысады
• Президенттің өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылса, 60 күн ішінде жаңа сайлау өткенге дейін оның міндетін уақытша атқарады Шектеуі:
• Дербес билік өкілеттігі болмайды. Тек Президенттің тапсырмасымен әрекет етеді.

3. АЗАМАТТАР ҚҰҚЫҚТАРЫ: цифрлық құқықтар және процестік кепілдіктер

а) Цифрлық құқықтар (жаңа блок):

• Жеке деректерді қорғау құқығы
• Цифрлық коммуникациялар құпиясы (e-mail, мессенджерлер)
• Заңда көзделген жағдайларда деректерді түзету, шектеу немесе жоюды талап ету мүмкіндігі Мысалы, біреу сіздің жеке деректеріңізді заңсыз жарияласа, бұл жеке өмір мен дербес деректерді қорғау кепілдіктеріне қатысты мәселе болады; нақты жауапкершілік пен қорғау жолы заңға және істің мән-жайына байланысты. ә) Ұстау кезіндегі құқықтар:
• Сот шешімінсіз ұстау мерзімі: 72 → 48 сағат
• Ұсталған кезде құқықтарды түсіндіру міндеті конституциялық деңгейде нақтыланады
• Ұсталған сәттен бастап адвокатқа міндетті қол жеткізу б) Кінәсіздік презумпциясы:
• Енді тек қылмыстық үдеріс үшін емес, жалпы конституциялық қағида ретінде бекітіледі в) Бейбіт жиналыстар:
• Қарусыз бейбіт жиналыстарға құқық кепілдендіріледі

4. ХАЛЫҚТЫҢ ҚАТЫСУЫ: тұрақты диалог

Қазақстан Халық Кеңесі:

• Президент жанындағы консультативтік-кеңесші орган
• Құрамына қоғам, ҮЕҰ, сарапшылар және өңірлер өкілдері кіреді
• Заң жобаларын, даму стратегияларын және әлеуметтік мәселелерді талқылайды
• Кеңестің пікірі негізгі шешімдер қабылдағанда ескеріледі Өтініштер мен петициялар:
• Конституция жеке және ұжымдық өтініш жолдау құқығын сақтайды
• Қолдау тапқан петицияларды құзыретті органдар ӘРПК тәртібімен қарайды; бұл азаматтардың тікелей заң шығару бастамасы емес

5. НЕ ӨЗГЕРМЕЙДІ

• Президент – мемлекет басшысы, 7 жылдық бір мерзім, партиялық бейтараптық
• Президенттік басқару нысаны – Президент Үкіметті қалыптастырады
• Унитарлық мемлекет – федерация емес
• Халық егемендігі – биліктің қайнар көзі азаматтар
• Негізгі құқықтар – сөз, жиналыс, ар-ождан және меншік бостандығы

«Бұрын және кейін» кестесі