1. БИЛІК ЖҮЙЕСІ: қос палаталы парламенттен Құрылтайға көшу
Бұрын қандай болды:
- Парламент = Сенат (49 депутат) + Мәжіліс (98 депутат)
- Палаталар арасындағы келісу заң шығару үдерісін баяулататын Енді қандай болады:
- Құрылтай – жоғары бір палаталы өкілді орган
- 145 депутат бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша пропорционалды өкілдікпен сайланады
- Ұлттық деңгейдегі пропорционалды жүйе (партиялық тізімдер бойынша)
- Парламенттің өкілеттігі 13-тен 23 конституциялық функцияға дейін кеңейеді Неге бұл қажет:
- Бір палата – бір үдеріс. Заңдар жылдамырақ қабылданады.
- Әр депутат жеке және ашық дауыс береді – жауапкершілік күшейеді.
- Парламент тежемелік және тепе-теңдік жүйесінде күштірек рөл атқарады.
2. ВИЦЕ-ПРЕЗИДЕНТ: жаңа институт
Не енгізіледі:
- Қазақстан Республикасы вице-президенті лауазымы Қалай тағайындалады:
- Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды Функциялары:
- Президенттің тапсырмасымен Үкімет жұмысын үйлестіреді
- Үкімет пен Құрылтай отырыстарына қатысады
- Президенттің өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылса, 60 күн ішінде жаңа сайлау өткенге дейін оның міндетін уақытша атқарады Шектеуі:
- Дербес билік өкілеттігі болмайды. Тек Президенттің тапсырмасымен әрекет етеді.
3. АЗАМАТТАР ҚҰҚЫҚТАРЫ: цифрлық құқықтар және процестік кепілдіктер
а) Цифрлық құқықтар (жаңа блок):
- Жеке деректерді қорғау құқығы
- Цифрлық коммуникациялар құпиясы (e-mail, мессенджерлер)
- Заңда көзделген жағдайларда деректерді түзету, шектеу немесе жоюды талап ету мүмкіндігі Мысалы, біреу сіздің жеке деректеріңізді заңсыз жарияласа, бұл жеке өмір мен дербес деректерді қорғау кепілдіктеріне қатысты мәселе болады; нақты жауапкершілік пен қорғау жолы заңға және істің мән-жайына байланысты. ә) Ұстау кезіндегі құқықтар:
- 18-бап: ұстап алу мерзімдерін заң белгілейді; сот бақылауы, бас бостандығын шектеу негіздері мен құқықтарды түсіндіру және адвокат көмегі кепілдендірілген.
- Ұсталған кезде құқықтарды түсіндіру міндеті конституциялық деңгейде нақтыланады
- Ұсталған сәттен бастап адвокатқа міндетті қол жеткізу б) Кінәсіздік презумпциясы:
- Енді тек қылмыстық үдеріс үшін емес, жалпы конституциялық қағида ретінде бекітіледі в) Бейбіт жиналыстар:
- Қарусыз бейбіт жиналыстарға құқық кепілдендіріледі
4. ХАЛЫҚТЫҢ ҚАТЫСУЫ: тұрақты диалог
Қазақстан Халық Кеңесі:
- Президент жанындағы консультативтік-кеңесші орган
- Құрамына қоғам, ҮЕҰ, сарапшылар және өңірлер өкілдері кіреді
- Заң жобаларын, даму стратегияларын және әлеуметтік мәселелерді талқылайды
- Кеңестің пікірі негізгі шешімдер қабылдағанда ескеріледі Өтініштер мен петициялар:
- Конституция жеке және ұжымдық өтініш жолдау құқығын сақтайды
- Қолдау тапқан петицияларды құзыретті органдар ӘРПК тәртібімен қарайды; бұл азаматтардың тікелей заң шығару бастамасы емес
5. НЕ ӨЗГЕРМЕЙДІ
- Президент – мемлекет басшысы, 7 жылдық бір мерзім, партиялық бейтараптық
- Президенттік басқару нысаны – Президент Үкіметті қалыптастырады
- Унитарлық мемлекет – федерация емес
- Халық егемендігі – биліктің қайнар көзі азаматтар
- Негізгі құқықтар – сөз, жиналыс, ар-ождан және меншік бостандығы
«Бұрын және кейін» кестесі
| Позиция | 1995 жылғы Конституция | 2026 жылғы Конституция |
|---|---|---|
| Парламент | Сенат (49) + Мәжіліс (98) = 147 | Құрылтай (145 депутат) |
| Парламент өкілеттігі | 13 функция | 23 функция |
| Вице-президент | Жоқ | Иә (Құрылтайдың келісімімен) |
| Сот санкциясынсыз ұстап алу | 1995 жылғы Конституцияның 16-бабы бойынша 72 сағатқа дейін | Мерзімдерді заң белгілейді; кепілдіктер 2026 жылғы Конституцияның 18-бабында бекітілген |
| Цифрлық құқықтар | Реттелмеген | Деректерді қорғау, коммуникациялар құпиясы |
| Халық кеңесі | Бейресми мәртебе | Конституциялық мәртебе |
| Президент | 7 жыл, бір рет | 7 жыл, бір рет (өзгеріссіз) |