2026 жылғы 1 шілде: нақты өзгерістер
2026 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстанның жаңа Конституциясы толық күшінде. Мынадай өзгерістер қазірдің өзінде қолданылады:
Жаңа конституциялық тұжырым алған кепілдіктер
Цифрлық құқықтар (конституциялық деңгейде алғаш рет):
- Дербес деректерді қорғау тікелей конституциялық тұжырым алды. Деректерді өңдеу, жою және қорғаудың нақты негіздері заңмен айқындалады.
- Цифрлық байланыс құпиясы мессенджерлердегі хат-хабар мен электрондық поштаны тікелей қамтиды. Хат-хабар мен өзге де хабарлар құпиясы бұрынғы Конституцияда да қорғалған.
- Биометриялық деректер арнайы заңнама бойынша дербес деректерге жатады, бірақ Конституцияда бөлек аталмайды. Ақпаратты жоюды талап ету мүмкіндігі заң мен нақты жағдайға байланысты; Конституция өздігінен шексіз «ұмытылу құқығын» белгілемейді.
Ұстап алу кезіндегі құқықтар:
- Сот шешімісіз ұстап алудың ең ұзақ мерзімі: 48 сағат (бұрын 72 сағат болатын).
- Ұстап алу кезінде құқықтарды түсіндіру міндеті конституциялық деңгейде бекітілді. Құқықтарды түсіндіру мен қорғаушыға қол жеткізу процесуалдық заңнамада бұрын да болған.
- Ұстап алынған сәттен бастап адвокатқа дереу қол жеткізу құқығы.
Өтініштер мен петициялар:
- 35-бап жеке және ұжымдық өтініш жолдау құқығын сақтайды. Петициялар ӘРПК-нің 12-1-тарауымен реттеледі; Конституция Құрылтайға петиция берудің бөлек тетігін белгілемейді және азаматтарға тікелей заң шығару бастамасы құқығын бермейді.
Сақталған кепілдіктер:
- Кінәсіздік презумпциясы, қорғаушыға қол жеткізу және бейбіт жиналыстар құқығы бұрынғы Конституция мен заңнамада да бекітілген. Оларды 2026 жылғы 1 шілдеде алғаш пайда болған құқықтар ретінде көрсетуге болмайды.
Конституциялық сот
Азаматтар өздерінің конституциялық құқықтарына тікелей қатысты нормативтік құқықтық актіні тексеру туралы Конституциялық сотқа жүгіне алады. Бұл тетік 2023 жылғы 1 қаңтардан бері қолданылады; 2026 жылғы Конституция мен жаңартылған заң оны сақтап, нақтылайды.
Не бірден өзгермейді
- Құрылтай 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалған сайлаудан кейін қалыптасады.
- Вице-президент сайланған Құрылтайдың бірінші отырысынан кейін тағайындалады; өтпелі бап алғашқы тағайындауға осы отырыстан кейін екі айға дейін мерзім береді.
- Қазақстан Халық Кеңесі туралы заң күшінде, ал оның Хатшылығы 2 шілдеде құрылды; құрамы мен алғашқы отырысы үшін жеке ресми шешімдер қажет.