Миф
«Халық дауыс берсе – демек Конституция мінсіз, енді оған ештеңені өзгерту керек емес.»
Фактілер
Референдум легитимдік береді – халық атынан сөйлеуге құқық береді. Бірақ легитимдік мінсіздікке тең емес. Әлемде мінсіз Конституция болған емес:
- АҚШ Конституциясы (1787) – құлдықты заңдастырды. 13-түзетуді қабылдау үшін 78 жыл мен азаматтық соғыс қажет болды. Барлығы – 237 жылда 27 түзету
- Франция Конституциясы – бесінші Конституция (1958). Оған дейінгі төрт Конституция өз дәуірінің мәселелерін шешті де, кейін ескірді
- Қазақстан Конституциясы (1995) – өтпелі кезең үшін қолайлы болды. Бірақ 30 жылда қайшылықтар жиналып, 2022 жылғы реформа 56 түзету енгізді, ал 2026 жылғы Конституция мәтіннің 84%-ын өзгертеді Неге бұлай болады:
- Конституция – топтар, мүдделер мен құндылықтар арасындағы ымыра
- Қоғам өзгеріп отырады – 1995 жылы жұмыс істеген нәрсе 2026 жылы жұмыс істемеуі мүмкін
- Қолдану тәжірибесі жазу кезінде алдын ала білу мүмкін емес мәселелерді ашады
2026 жылғы Конституциядағы түзету тетіктері
Конституция өз жаңару жолдарын да көздейді:
- Түзетулер – Құрылтай арқылы (білікті көпшілікпен) немесе референдум арқылы
- Конституциялық Сот – нормаларды түсіндіріп, оларды жаңа шындыққа бейімдейді
- Халық Кеңесі – заң шығару бастамасы бар, қоғамнан кері байланыс беретін арна
- Конституциялық заңдар – Конституцияның өзін өзгертпей-ақ, оның қағидаттарын нақтылайды
Бұл миф неге пайда болды
Адамдарға кейде «соңғы жауап» керек болады: бір рет дауыс бердік – енді ойланудың қажеті жоқ сияқты. Бірақ Конституция – тірі құжат. Оны сынға алу мен жаңарту – құрметсіздік емес, кемел қоғамның белгісі. Құжаттың сапасын мәтіннің мазмұны мен іске асу тетіктері анықтайды.