Question: Жаңа Конституцияның толық мәтіні

Жаңа Конституцияның толық мәтіні Жаңа Конституцияның толық мәтіні қазақ және орыс тілдерінде онлайн қолжетімді. Мұнда ресми жарияланымдар, құжат құрылымы және оқуды неден бастау керегі туралы қысқаша нұсқаулық берілген. ## Конституцияның ресми мәтіні

2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясы.

**Нұсқалар мен материалдар:**

- [2026 жылғы Конституцияның қазақша мәтіні](/full-text?lang=kk) – мазмұны мен навигациясы бар ыңғайлы оқу нұсқасы
- [2026 жылғы Конституцияның орысша мәтіні](/full-text?lang=ru) – орыс тіліндегі онлайн нұсқа
- [1995 жылғы Конституциямен салыстыру](/compare?lang=kk) – тақырыптар бойынша негізгі айырмашылықтар
- [Gov.kz-тегі ресми жарияланым](https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-minsk/documents/details/967814?lang=ru) – сыртқы ресми дереккөз

**constitution.my сайтында онлайн оқу:**

- [2026 жылғы Конституцияның толық мәтіні](/full-text?lang=kk) – мазмұны мен навигациясы бар ыңғайлы оқу нұсқасы
- [1995 жылғы Конституция (алдыңғы нұсқа)](/constitution-1995?lang=kk) – барлық өзгерістер ескерілген мәтін

## Құжаттың құрылымы

Конституция **кіріспеден** және **11 бөлімнен** тұрады:

1. **Жалпы ережелер** – басқару нысаны, аумақ, рәміздер, тіл
2. **Адам және азамат** – сіздің құқықтарыңыз, бостандықтарыңыз және міндеттеріңіз
3. **Президент** – мәртебесі, өкілеттіктері, сайлану тәртібі
4. **Құрылтай** – құрамы, өкілеттіктері, қалай қалыптасады
5. **Үкімет** – құрылымы мен функциялары
6. **Конституциялық сот** – заңдардың Конституцияға қайшы келмеуін қадағалайтын орган
7. **Соттар және сот төрелігі** – сот жүйесінің құрылымы мен қағидаттары
8. **Жергілікті басқару** – әкімдіктер мен мәслихаттар
9. **Мемлекеттік қаржы** – жария қаржының негізгі қағидаттары
10. **Конституцияның үстемдігі** – Ата Заңның жоғары заңдық күші
11. **Өтпелі ережелер** – жаңа жүйеге өту тәртібі

## Оқуды неден бастау керек

**Егер 10 минутыңыз болса:**

- **2-бөлімді** оқыңыз – онда сіздің құқықтарыңыз бен бостандықтарыңыз жазылған. Бұл сізге күнделікті тікелей қатысты бөлім.

**Егер 30 минутыңыз болса:**

- Оған **3–5-бөлімдерді** қосыңыз – билік қалай құрылғанын: Президент, Құрылтай, Үкімет.

**Егер тереңірек түсінгіңіз келсе:**

- **Салыстырмалы кестені** пайдаланыңыз – онда 1995 жылғы Конституциямен салыстырғанда нақты не өзгергені көрсетілген.

## Ресми дереккөздер

- **Референдум сайты:** referendum.gov.kz
- **ҚР Конституциялық соты:** ksrk.gov.kz
- **Президент Әкімшілігі:** akorda.kz - Толық мәтін қазақ және орыс тілдерінде онлайн қолжетімді
- 11 бөлім: конституциялық құрылыс негіздерінен өтпелі ережелерге дейін
- Салыстырмалы кесте – нақты не өзгергенін көрсетеді
- Ең алдымен 2-бөлімнен бастаған дұрыс: онда сіздің құқықтарыңыз бен бостандықтарыңыз берілген

Конституция туралы

full-text faq about Конституция туралы

Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources.

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Конституцияның толық мәтіні

Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Жаңа Конституция қалай әзірленді

Жаңа Конституция қалай әзірленді Жаңа Конституция ашық түрде әзірленді: 130-дан астам сарапшы, барлық өңірлердің өкілдері, азаматтардан 2 000-нан астам ұсыныс. Жұмыс жарты жылға созылды – 2025 жылғы қыркүйектен 2026 жылғы ақпанға дейін – және идея жинауды, сараптаманы, ашық талқылауларды және келісуді қамтыды. ## Конституцияның қалай әзірленгенін неге білу маңызды
Конституция – жоғарыдан түсетін бұйрық емес. Егер ол жабық есік жағдайында жазылса, оған сенім азаяды. Сондықтан комиссияның қалай жұмыс істегенін, оның құрамына кімдер кіргенін және қандай ұсыныстар ескерілгенін білу маңызды.
## Әзірлеу хронологиясы
**1-кезең. Бастау (2025 жылғы қыркүйек)**
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына Жолдауында конституциялық реформаның қажеттігін мәлімдеді. Негізгі екпін – бір палаталы парламентке көшу және халықтың қатысу тетіктерін күшейту болды.
**2-кезең. Жұмыс тобын қалыптастыру (2025 жылғы қазан)**
Құрамына 130-дан астам адам кірді: конституционалист заңгерлер, барлық парламенттік фракциялардың депутаттары, бизнес өкілдері, құқық қорғаушылар, мемлекеттік басқару саласының сарапшылары, өңір өкілдері.
**3-кезең. Ұсыныстар жинау (2025 жылғы қазаннан 2026 жылғы қаңтарға дейін)**
Кез келген азамат **e-Otinish** және **eGov** онлайн платформалары арқылы ұсыныс жолдай алды. **2 000-нан астам ұсыныс** түсті – олардың әрқайсысын жұмыс тобы қарады.
**4-кезең. Конституциялық комиссия (2026 жылғы қаңтар–ақпан)**
Комиссияны Конституциялық соттың төрайымы **Эльвира Әзімова** басқарды. Барлық отырыстар **онлайн көрсетіліммен ашық форматта** өтті. Онда билік құрылымы, тежемелік және тепе-теңдік тетіктері, азаматтардың құқықтары (соның ішінде цифрлық құқықтар), сайлау жүйесі және халықтың қатысу институттары талқыланды.
**5-кезең. Жобаны жариялау және соңғы талқылау (2026 жылғы ақпан)**
Жоба көпшілікке танысу үшін жарияланды. Сарапшылық дөңгелек үстелдер, өңірлік талқылаулар және БАҚ-та түсіндіру жұмыстары өткізілді.
**6-кезең. Референдум (2026 жылғы 15 наурыз)**
Түпкілікті шешімді азаматтар қабылдады: дауыс беру 2026 жылғы 15 наурызда өтті.
## Әзірлеуге кімдер қатысты
**Конституциялық комиссия құрамында 130-дан астам адам болды:**
- **Заңгерлер** – конституционалистер, судьялар, прокурорлар
- **Депутаттар** – барлық фракциялар: Amanat, Ауыл, QHP, Respublika, ОСДП
- **Бизнес** – «Атамекен» ұлттық палатасының өкілдері
- **Азаматтық қоғам** – ҮЕҰ мен құқық қорғаушылар
- **Өңірлер** – барлық облыстар мен республикалық маңызы бар қалалардың өкілдері
- **Академиялық орта** – ғалымдар, құқық зерттеушілері
- **Медиа және мәдениет** – журналистер, мәдениет қайраткерлері
Гендерлік теңгерім сақталды: комиссия құрамының кемінде 30%-ы әйелдер болды. Қазақстанның барлық өңірлері қамтылды.
## Ашықтық
1. **Барлық отырыстар тікелей эфирде өтті** – YouTube пен ресми порталдарда көрсетілді.
2. **Материалдар жарияланды** – хаттамалар, стенограммалар, ұсыныстар (жеке деректерсіз).
3. **Ашық арна жұмыс істеді** – азаматтар eGov арқылы сұрақ қоя алды.
4. **Күнделікті брифингтер өткізілді** – комиссия мүшелері сұхбат беріп, түсіндіру жасады. - Жарты жылдық жұмыс: 2025 жылғы қыркүйек – 2026 жылғы ақпан
- 130-дан астам сарапшы: заңгерлер, депутаттар, бизнес, ҮЕҰ, барлық өңірлер
- Азаматтардан 2 000-нан астам ұсыныс e-Otinish және eGov арқылы түсті
- Барлық отырыстар ашық өтті: тікелей эфирлер, хаттамалар, брифингтер
- Гендерлік теңгерім: комиссия құрамының кемінде 30%-ы әйелдер

Конституция туралы

how-developed faq about Конституция туралы

Халық билігі

Азаматтардың қатысуы

Референдум арқылы Конституцияға өзгерістер енгізу

Конституциялық Соттың қорытындысы

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Ресми конституциялық құжаттар


Question: Конституцияны қалай оқу керек

Конституцияны қалай оқу керек Конституцияны мағыналық блоктар бойынша оқыған ыңғайлы: алдымен құқықтар мен бостандықтарды, кейін билік құрылымын, азаматтардың қатысуын және өзгерту тәртібін қараңыз. «Бұрын / кейін» салыстырмалы кестесі нақты не өзгергенін бірден көрсетеді. Конституцияны роман сияқты басынан аяғына дейін оқитын мәтін ретінде емес, өзара байланысты бөлімдер жиынтығы ретінде қабылдаған дұрыс. Ыңғайлы тәртіп мынадай болуы мүмкін:

1. **Адам құқықтары мен бостандықтары туралы бөлім** – нені және қалай қорғайтынын түсіну үшін.
2. **Билік құрылымы туралы бөлім** – кім не үшін жауап беретінін көру үшін.
3. **Жергілікті өзін-өзі басқару мен азаматтардың қатысуы туралы бөлім** – шешім қабылдауға халық қалай қатысатынын түсіну үшін.
4. **Конституцияны өзгерту тәртібі туралы бөлім** – жүйенің қалай жаңартылатынын көру үшін.

## Алғаш рет оқитындар үшін кеңестер

- Ресми терминдерден қорықпаңыз – олардың көбі түсінікті
- Сізге маңызды баптарды белгілеп отырыңыз
- «Бұрын / кейін» кестесін қатар пайдаланыңыз
- Бірден бәрін емес, мағыналық блоктар бойынша оқыңыз

## Қайдан оқу керек

- constitution.my – қолданыстағы мәтін және құрылымдалған салыстыру
- constitution.my – [Конституция мәтіні](/full-text?lang=kk) және [1995 жылғы Конституцияның тексерілген орысша мәтіні](/constitution-1995?lang=ru)
- election.gov.kz – референдумға қатысты ресми ақпарат
- Ресми жарияланған түсіндірме материалдар - Конституцияны блоктар бойынша оқу оңайырақ
- Алдымен құқықтар мен билік құрылымы бөлімдерін қараған дұрыс
- Салыстырмалы кесте өзгерістерді түсінудің ең ыңғайлы жолы
- Ресми дереккөздермен қатар оқу пайдалы

Конституция туралы

constitution-how-to-read-simple faq about Конституция туралы

Тікелей қолданылуы және жоғары заңдық күші

Құқықтарды қорғау

Президент

Құрылтай

Жергілікті басқару

Конституцияға өзгерістер енгізу

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Ресми конституциялық құжаттар


Question: Неліктен Конституцияны жаңартып жатырмыз

Неліктен Конституцияны жаңартып жатырмыз 1995 жылғы Конституция тәуелсіз мемлекеттің негізін қалады. Бірақ 30 жыл ішінде экономика, технология, қоғамдық сұраныс және басқару институттары өзгерді. Конституцияны жаңарту – бұрынғы құндылықтардан бас тарту емес, құқықтық жүйені 2026 жылдың шындығына бейімдеу. ## 30 жылда не өзгерді
**1. Цифрлық шындық**
1995 жылы интернетті өте аз адам пайдаланды. Бүгінде мессенджерлер, банк қосымшалары және мемлекеттік қызметтер күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналды. Бұрын мүлде болмаған сұрақтар пайда болды:
- Жеке деректеріңізге кім қол жеткізе алады?
- Мессенджерлердегі хат-хабарыңызды оқуға бола ма?
- Интернеттен өзіңіз туралы ақпаратты өшіруді талап етуге құқығыңыз бар ма?
1995 жылғы Конституция бұл сұрақтарға жауап бермейді, өйткені ол кезде мұндай мәселелер болған жоқ.
**2. Билік тармақтарының тепе-теңдігі**
Қос палаталы парламенттің (Сенат пен Мәжілістің) 30 жылдық тәжірибесі әлсіз тұстарын көрсетті: палаталар арасындағы келісу заң шығару үдерісін баяулатты, ал жауапкершілік көбіне бұлыңғыр болып қалды. Бір палаталы Құрылтайға көшу жағдайды өзгертеді:
- Бір орган – бір үдеріс. Жылдамырақ әрі ашығырақ.
- Әр депутаттың дауыс беруі көрінеді – жеке жауапкершілік күшейеді.
- Парламенттің өкілеттігі **13-тен 23 конституциялық функцияға** дейін кеңейеді.
**3. Азаматтардың қатысуы**
Адамдар енді тек «әр 5 жыл сайын дауыс беруді» емес, шешімдерге шын мәнінде ықпал етуді қалайды. Жаңа Конституция бұл үшін нақты тетіктер енгізеді:
- **Қазақстан Халық Кеңесі** – қоғам мен билік арасындағы тұрақты диалог алаңы
- Петициялар мен халықтық бастамаларға құқықты күшейту
- Қоғамдық бақылаудың ашық рәсімдері
**4. Құқықтық кепілдіктер**
Соңғы 30 жылда адам құқықтары саласындағы халықаралық стандарттар әлдеқайда дамыды. Жаңа Конституция Қазақстанды осы деңгейге жақындатады:
- Ұсталған кезде құқықтарды түсіндіру міндеті конституциялық деңгейде нақтыланады.
- Сот шешімінсіз ұстау мерзімі: **72 сағаттан 48 сағатқа дейін**.
- Кінәсіздік презумпциясы енді тек қылмыстық іс жүргізу қағидасы ғана емес, **жалпы конституциялық қағида** ретінде бекітіледі.
- Ар-намыс пен қадір-қасиетті қорғау күшейтіледі.
## Не өзгермейді
Бұл – «нөлден жазылған Конституция» емес. Бұл – **1995 жылғы Конституцияны жаңарту**. Мыналар сақталады:
- **Президенттік басқару нысаны** – Президент мемлекет басшысы болып қала береді.
- **Унитарлық мемлекет** – Қазақстан федерация емес, біртұтас мемлекет.
- **Халық егемендігі** – биліктің қайнар көзі азаматтар болып қала береді.
- **Негізгі құқықтар мен бостандықтар** – сөз, жиналыс, ар-ождан және меншік бостандығы.
## Неліктен дәл қазір
Реформа жоспарлы үдерістің нәтижесі болды:
- **2025 жылғы қыркүйек:** Мемлекет басшысы Қазақстан халқына Жолдауында парламенттік реформаның қажеттігін мәлімдеді.
- **2025 жылғы қазан:** 130-дан астам сарапшыдан тұратын жұмыс тобы құрылды: заңгерлер, бизнес өкілдері, ҮЕҰ, парламенттік партиялар.
- **2025 жылғы қазаннан 2026 жылғы ақпанға дейін:** e-Otinish және eGov арқылы ашық талқылау өтті. Азаматтардан 2 000-нан астам ұсыныс түсті.
- **2026 жылғы ақпан:** Конституциялық комиссия жұмысын аяқтап, жобаны жариялады.
- **2026 жылғы наурыз:** Референдум 2026 жылғы 15 наурызда өтті – 87,15% «қолдаймын» деп дауыс берді.
→ [1995 және 2026 жылдардағы конституцияларды салыстыру](/compare?lang=kk) · [Конституцияның толық мәтіні](/full-text?lang=kk) - 30 жыл = жаңа шындық: цифрландыру, жаңа құқықтар, жаңа институттар
- Бұл қайта жазу емес, жаңарту: негізгі құндылықтар сақталады
- Ашық үдеріс: азаматтардан 2 000-нан астам ұсыныс, 130-дан астам сарапшы, ашық отырыстар
- Парламенттің өкілеттігі: 13-тен 23 конституциялық функцияға дейін
- Сотсыз ұстау: 72 сағаттан 48 сағатқа дейін
- Шешімді азаматтар қабылдады: референдум 2026 жылғы 15 наурызда өтті

Конституция туралы

Қолданыстағы құқық

Цифрлық құқықтар және деректерді қорғау

Президент

Вице-президент

Құрылтай

Халық Кеңесі

Конституциялық Сот

Күшіне ену

Жаңа институттарға көшу

Заңнаманы сәйкестендіру

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы (ресми архивтік жарияланым)

Ресми конституциялық құжаттар


Question: Заңдардың түрлері қандай және олар бір-бірімен қалай байланысады

Заңдардың түрлері қандай және олар бір-бірімен қалай байланысады Иерархия: Конституция → конституциялық заңдар → заңдар → жарлықтар → қаулылар → бұйрықтар. Егер төменгі деңгейдегі акт жоғары деңгейдегі актіге қайшы келсе, ол қолданылмайды. Конституция – ең жоғары деңгейде. Заңдардың бәрі бірдей деңгейде емес. Құқықтық жүйеде нақты иерархия бар, оның шыңында – Конституция.
## Құқықтық актілер иерархиясы
| Деңгей | Бұл не | Кім қабылдайды |
|---|---|---|
| 1. Конституция | Негізгі заң | Халық (референдум) |
| 2. Конституциялық заңдар | Конституцияда тікелей аталған мәселелер бойынша заңдар | Құрылтай (2/3 дауыспен) |
| 3. Заңдар | Заңнаманың негізгі бөлігі | Құрылтай (жай көпшілікпен) |
| 4. Президент жарлықтары | Мемлекет басшысының нормативтік актілері | Президент |
| 5. Үкімет қаулылары | Атқарушы билік актілері | Үкімет |
| 6. Министрліктердің бұйрықтары | Ведомстволық актілер | Министрлер |
| 7. Мәслихат шешімдері | Жергілікті нормативтік актілер | Мәслихаттар |
## Басымдық қағидасы
Егер төменгі деңгейдегі акт жоғары деңгейдегі актіге қайшы келсе – **жоғарысы қолданылады**:
- Министрдің бұйрығы заңға қайшы келе алмайды.
- Заң конституциялық заңға қайшы келе алмайды.
- Ешбір акт Конституцияға қайшы келе алмайды.
## Мұны практикада не үшін білу керек
Мысалы, жергілікті шенеунік ведомстволық бұйрыққа сүйеніп, Конституция кепілдік берген құқығыңыздан айырады делік. Ондай бұйрықтың **күші болмайды**. Сіз:
- сотқа шағымдана аласыз;
- прокуратураға жүгіне аласыз;
- егер мәселе заңның өзінде болса, Конституциялық Сотқа жүгіне аласыз.
## Конституциялық заңдар – ерекше деңгей
Конституциялық заңдар Конституцияда тікелей аталған мәселелер бойынша қабылданады: Президент туралы, Құрылтай туралы, соттар туралы, референдум туралы. Оларды қабылдау үшін **білікті көпшілік** – депутаттардың кемінде 2/3 дауысы қажет. Сондықтан оларды жай заңға қарағанда өзгерту қиынырақ. - Конституция – ең жоғарғы акт, иерархияның шыңында
- Жоғарғы деңгейдегіге қайшы төменгі акт қолданылмайды
- Конституциялық заңдар Құрылтайдың 2/3 дауысын талап етеді
- Иерархия – сіздің құқықтарыңызды қорғаудың практикалық құралы

Конституция туралы

constitution-levels-of-law faq about Конституция туралы

Қолданыстағы құқық және Конституцияның басымдығы

Заңнамалық реттеу нысандары

Заңдар және конституциялық заңдар

Жергілікті нормативтік актілер

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Конституция деген не

Конституция деген не Конституция – мемлекеттің билік құрылымын, азаматтардың құқықтарын және қоғам өмірінің негізгі қағидаларын айқындайтын негізгі заңы. Саяси ұран немесе идеологиялық манифест емес – барлық өзге заңдардың іргетасы. Президенттен бастап қарапайым азаматқа дейін бәріне ортақ «ойын ережелерін» бекітеді. ## Конституция не үшін керек

Конституция үш негізгі функция атқарады:

1. **Мемлекеттік билікті шектейді.** Конституция биліктің еркін әрекет етуіне жол бермейді – әр органның өкілеттігін нақты белгілеп, тежемелік әрі тепе-теңдік тетіктерін бекітеді.

2. **Азаматтардың құқықтарын кепілдендіреді.** Өмір сүру, сөз бостандығы, меншік, әділ сот сияқты негізгі құқықтар Конституцияда бекітіліп, қарапайым заңдармен оңай өзгертіле алмайды.

3. **Мемлекеттік институттардың өзара әрекет тәртібін белгілейді.** Кім қалай сайланады, заңдар қалай қабылданады, қандай орган не үшін жауап береді – мұның бәрі Конституцияда жазылады.

## Конституцияның қарапайым заңдардан айырмашылығы

Конституцияның **ең жоғары заңдық күші** бар:

- Конституцияға қайшы келетін кез келген заң жарамсыз болады
- Конституцияны тек референдум арқылы өзгертуге болады
- Конституцияның сақталуын бөлек орган – Конституциялық сот бақылайды, оған кез келген азамат жүгіне алады

Қарапайым заңдар конституциялық нормаларды нақтылайды, бірақ оларды жоя алмайды және оларға қайшы келе алмайды.

## Конституция – тірі құжат

Конституция бір рет жазылып, мәңгі өзгермейтін мәтін емес. Ол қоғаммен бірге дамиды. Экономика өзгереді, жаңа технологиялар пайда болады (интернет, цифрлық құқықтар), жаңа қауіптер туындайды (киберқауіпсіздік, деректерді қорғау) – сондықтан Конституция осы өзгерістерге жауап беруі керек.

Сонымен бірге негізгі қағидалар тұрақты болып қалады:

- Халық егемендігі
- Биліктің бөлінуі
- Адам құқықтарының кепілдігі
- Аумақтық тұтастық

Конституцияны жаңарту – бұл «бәрін нөлден жазу» емес, іргелі құндылықтарды сақтай отырып, институттарды жаңа жағдайларға бейімдеу. - Конституция – қоғам үшін ортақ ережелер жиынтығы
- Ең жоғары заңдық күшке ие – ешбір заң оған қайшы келмеуі тиіс
- Тек референдум арқылы өзгереді
- Бір мезгілде құқықтарды қорғайды және билікті шектейді

Конституция туралы

what-is-constitution faq about Конституция туралы

Мемлекеттің негіздері және жоғары құндылықтар

Халық билігі және биліктің бөлінуі

Конституцияның жоғары заңдық күші

Адам құқықтарын қорғау

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Жаңа Конституциядағы негізгі өзгерістер

Жаңа Конституциядағы негізгі өзгерістер Жаңа Конституция мемлекеттіліктің негіздерін сақтай отырып, билік құрылымын өзгертеді және азаматтардың құқықтарын күшейтеді. Ең бастысы: бір палаталы Құрылтайға көшу, Вице-президент институтын енгізу, цифрлық құқықтарды кеңейту және халықтық бақылау тетіктерін күшейту. ## 1. БИЛІК ЖҮЙЕСІ: қос палаталы парламенттен Құрылтайға көшу
**Бұрын қандай болды:**
- Парламент = Сенат (49 депутат) + Мәжіліс (98 депутат)
- Палаталар арасындағы келісу заң шығару үдерісін баяулататын
**Енді қандай болады:**
- **Құрылтай** – жоғары бір палаталы өкілді орган
- **145 депутат** бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша пропорционалды өкілдікпен сайланады
- Ұлттық деңгейдегі **пропорционалды жүйе** (партиялық тізімдер бойынша)
- Парламенттің өкілеттігі **13-тен 23 конституциялық функцияға** дейін кеңейеді
**Неге бұл қажет:**
- Бір палата – бір үдеріс. Заңдар жылдамырақ қабылданады.
- Әр депутат жеке және ашық дауыс береді – жауапкершілік күшейеді.
- Парламент тежемелік және тепе-теңдік жүйесінде күштірек рөл атқарады.
## 2. ВИЦЕ-ПРЕЗИДЕНТ: жаңа институт
**Не енгізіледі:**
- **Қазақстан Республикасы вице-президенті** лауазымы
**Қалай тағайындалады:**
- Президент **Құрылтайдың келісімімен** тағайындайды
**Функциялары:**
- Президенттің тапсырмасымен Үкімет жұмысын үйлестіреді
- Үкімет пен Құрылтай отырыстарына қатысады
- Президенттің өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылса, 60 күн ішінде жаңа сайлау өткенге дейін оның міндетін уақытша атқарады
**Шектеуі:**
- Дербес билік өкілеттігі болмайды. Тек Президенттің тапсырмасымен әрекет етеді.
## 3. АЗАМАТТАР ҚҰҚЫҚТАРЫ: цифрлық құқықтар және процестік кепілдіктер
**а) Цифрлық құқықтар (жаңа блок):**
- Жеке деректерді қорғау құқығы
- Цифрлық коммуникациялар құпиясы (e-mail, мессенджерлер)
- Заңда көзделген жағдайларда деректерді түзету, шектеу немесе жоюды талап ету мүмкіндігі
Мысалы, біреу сіздің жеке деректеріңізді заңсыз жарияласа, бұл жеке өмір мен дербес деректерді қорғау кепілдіктеріне қатысты мәселе болады; нақты жауапкершілік пен қорғау жолы заңға және істің мән-жайына байланысты.
**ә) Ұстау кезіндегі құқықтар:**
- Сот шешімінсіз ұстау мерзімі: **72 → 48 сағат**
- Ұсталған кезде құқықтарды түсіндіру міндеті конституциялық деңгейде нақтыланады
- Ұсталған сәттен бастап адвокатқа міндетті қол жеткізу
**б) Кінәсіздік презумпциясы:**
- Енді тек қылмыстық үдеріс үшін емес, **жалпы конституциялық қағида** ретінде бекітіледі
**в) Бейбіт жиналыстар:**
- Қарусыз бейбіт жиналыстарға құқық кепілдендіріледі
## 4. ХАЛЫҚТЫҢ ҚАТЫСУЫ: тұрақты диалог
**Қазақстан Халық Кеңесі:**
- Президент жанындағы консультативтік-кеңесші орган
- Құрамына қоғам, ҮЕҰ, сарапшылар және өңірлер өкілдері кіреді
- Заң жобаларын, даму стратегияларын және әлеуметтік мәселелерді талқылайды
- Кеңестің пікірі негізгі шешімдер қабылдағанда ескеріледі
**Өтініштер мен петициялар:**
- Конституция жеке және ұжымдық өтініш жолдау құқығын сақтайды
- Қолдау тапқан петицияларды құзыретті органдар ӘРПК тәртібімен қарайды; бұл азаматтардың тікелей заң шығару бастамасы емес
## 5. НЕ ӨЗГЕРМЕЙДІ
- **Президент** – мемлекет басшысы, 7 жылдық бір мерзім, партиялық бейтараптық
- **Президенттік басқару нысаны** – Президент Үкіметті қалыптастырады
- **Унитарлық мемлекет** – федерация емес
- **Халық егемендігі** – биліктің қайнар көзі азаматтар
- **Негізгі құқықтар** – сөз, жиналыс, ар-ождан және меншік бостандығы
## «Бұрын және кейін» кестесі
| Позиция | 1995 жылғы Конституция | 2026 жылғы Конституция |
|---|---|---|
| Парламент | Сенат (49) + Мәжіліс (98) = 147 | Құрылтай (145 депутат) |
| Парламент өкілеттігі | 13 функция | 23 функция |
| Вице-президент | Жоқ | Иә (Құрылтайдың келісімімен) |
| Сотсыз ұстау мерзімі | 72 сағат | 48 сағат |
| Цифрлық құқықтар | Реттелмеген | Деректерді қорғау, коммуникациялар құпиясы |
| Халық кеңесі | Бейресми мәртебе | Конституциялық мәртебе |
| Президент | 7 жыл, бір рет | 7 жыл, бір рет (өзгеріссіз) | - Құрылтай (145 депутат, бірыңғай жалпыұлттық округ) Сенат пен Мәжілістің орнына келеді – жылдамырақ әрі ашығырақ
- 13 функцияның орнына 23 функция – парламент күшейеді
- Вице-президент – басқарудың сабақтастығын қамтамасыз ететін институт, ол Құрылтайдың келісімімен тағайындалады
- Сотсыз ұстау: 72 → 48 сағат, ұсталған кезде құқықтарды түсіндіру міндеті нақтыланады
- Цифрлық құқықтар – деректерді қорғау мен хат-хабар құпиясы Конституция деңгейінде
- Қазақстан Халық Кеңесі – қоғам мен билік арасындағы тұрақты диалог алаңы

Конституция туралы

key-changes faq about Конституция туралы

Цифрлық құқықтар

Президент

Вице-президент

Құрылтай

Халық Кеңесі

Конституциялық Сот

Жергілікті басқару

Күшіне ену

Өтпелі ережелер

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Құқықтар мен бостандықтарға шектеу бола ма

Құқықтар мен бостандықтарға шектеу бола ма Иә, бірақ құқықтар тек заңмен және 41-бапта көрсетілген мақсаттар үшін қажетті шамада ғана шектелуі мүмкін. Саяси себеппен шектеуге тыйым салынады, ал 12, 14, 16, 17, 20, 22, 25-баптардағы құқықтар ешбір жағдайда шектелмейді. ## Негізгі қағида

41-бап құқықтар мен бостандықтарды тек **заңмен** және конституциялық құрылысты, өзге адамдардың құқықтары мен бостандықтарын, ұлттық қауіпсіздікті, қоғамдық тәртіпті, азаматтардың денсаулығын және қоғамның имандылығын қорғау үшін қажетті шамада ғана шектеуге мүмкіндік береді.

Бұл құқықтарды әкімшілік қолайлылық үшін шектеуге рұқсат бермейді. Әр жағдайда құқықтық негіз, Конституцияда көрсетілген мақсат және қолданылған шараның сол мақсатпен байланысы түсінікті болуы керек. Саяси себептер бойынша шектеуге тікелей тыйым салынған.

## Нені тексеру керек

1. **Шектеуді кім және қандай заңның негізінде енгізді.**
2. **Ол 41-баптағы қай мақсатты көздейді.**
3. **Шара мақсатқа жету үшін қажетті мөлшерден аспай ма.**
4. **Оған шағым беру тәртібі мен мерзімі бар ма.**

Мысалы, заң бейбіт жиналыс өткізу тәртібін немесе санитариялық шектеулерді белгілей алады. Бірақ «қауіпсіздік» деген сөздің өзі кез келген шараны конституциялық етпейді: оның мазмұнына, қажеттілігіне және ауқымына дау айтуға болады.

## Нені шектеуге болмайды

Конституция нақты тізім береді: **12, 14, 16, 17, 20, 22, 25**-баптарда көзделген құқықтар мен бостандықтар ешбір жағдайда шектелмейді.

Бұған, атап айтқанда, құқық субъектілігін тану және сот арқылы қорғалу, азаматты елден тыс жерде қорғау, теңдік пен кемсітпеу, өмір сүру, қадір-қасиет пен азаптауға тыйым салу, ұлттық тиесілілігін айқындау және ана тілін пайдалану, ар-ождан бостандығы жатады. Дәл тұжырым үшін тиісті бапты ашыңыз: қысқа атауы ғана емес, баптың бүкіл мәтіні қорғалады.

## Шектеуді қалай тексеруге болады

Жалпы сот нақты істе шешімнің немесе әрекеттің заңдылығын бағалайды. Егер қолданылатын нормативтік акт конституциялық құқықтарға нұқсан келтірсе, сот 79-бап бойынша істі тоқтата тұрып, Конституциялық Сотқа жүгінуге міндетті. Азамат та конституциялық заңда белгіленген жарамдылық талаптарын сақтай отырып Конституциялық Сотқа жүгіне алады. - 41-бап шектеуге тек заңмен және онда көрсетілген мақсаттар үшін жол береді
- Саяси себептер бойынша шектеуге тыйым салынған
- 12, 14, 16, 17, 20, 22, 25-баптар ешбір жағдайда шектелмейді
- Жалпы сот пен Конституциялық Сотқа жүгіну – талаптары мен мерзімдері бөлек екі жол

Құқықтар

Құқықтарды шектеу шектері

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Конституцияның «тікелей қолданылуы» дегені не

Конституцияның «тікелей қолданылуы» дегені не Тікелей қолданылу Конституция нормасына сілтеме жасауға мүмкіндік береді, бірақ ол дәлелдерге, мерзімдерге, рәсімге және арнайы заң талаптарына бағынудан босатпайды. Нақты дауда норма мәтінін және қолданылатын тәртіпті бірге қараңыз. ## Тікелей қолданылу нені білдіреді

Конституция нормасына талап-арызда, шағымда немесе уәжде тікелей сілтеме жасауға болады. Бірақ мұндай сілтеме істің мән-жайын дәлелдеуді, мерзімдерді сақтауды және тиісті процессуалдық тәртіпті қолдануды алмастырмайды.

## Практикада қалай қолдануға болады

1. Қай конституциялық кепілдікке қатысы барын анықтаңыз.
2. Оқиғаны растайтын құжаттарды, хаттарды, шешімдерді және күндерді жинаңыз.
3. Арнайы заңдағы және рәсімдегі талаптарды тексеріңіз.
4. Өтініште немесе шағымда Конституцияның нақты бабын істің фактілерімен байланыстырыңыз.

Мысалы, сөз бостандығы, жеке өмірдің қорғалуы немесе сот арқылы қорғалу мәселесінде конституциялық норма маңызды уәж бола алады. Нәтиже істің дәлелдеріне, қолданылатын заңға және құзыретті органның шешіміне байланысты.

## Конституциялық бақылау

Конституциялық Сотқа жүгіну тәртібі мен жол берілетін өтініштердің шегі заңмен айқындалады. Ол әдеттегі дауды немесе сот инстанциясын алмастырмайды. Нақты құқықтық мәселе туындаса, ресми актілерді және маманның кеңесін бірге қарастырған жөн. - Тікелей қолданылу Конституция нормасына тікелей сілтеме жасауға мүмкіндік береді
- Дәлелдер, мерзімдер және процессуалдық талаптар сақталуы тиіс
- Әр іс үшін арнайы заң мен құзыретті органның тәртібі маңызды
- Конституциялық бақылау әдеттегі шағымдану жолдарын толық алмастырмайды

Құқықтар

constitution-direct-effect faq rights Құқықтар

Конституцияның тікелей қолданылуы

Құқықтарды сот арқылы қорғау

Конституциялық Сот

Соттың Конституциялық Сотқа жүгінуі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Конституция бойынша азаматтардың қандай міндеттері бар

Конституция бойынша азаматтардың қандай міндеттері бар Конституция құқықтармен қатар азаматтардың міндеттерін де белгілейді. Міндеттер құқықтың «бағасы» емес: олардың мазмұны, орындалуы және жауаптылық тәртібі Конституция мен арнайы заңдарда айқындалады. ## Құқықтар мен міндеттер қатар жүреді

Конституция адам құқықтарын қорғайды және азаматтардың міндеттерін белгілейді. Бір міндеттің орындалмауы өзге конституциялық құқықтан айыруға негіз болмайды: жауаптылық әр жағдайда заң мен рәсімге сай жеке қаралады.

## Негізгі міндеттер

- Конституция мен заңдарды сақтау
- Заңмен белгіленген салықтар мен алымдарды төлеу
- Қазақстан Республикасын заңға сәйкес қорғау
- Балаларды асырау және тәрбиелеу
- Еңбекке жарамсыз ата-аналарға қамқорлық жасау
- Табиғатты және қоршаған ортаны қорғау
- Басқалардың құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу

## Нақты жағдайда нені тексеру керек

Салық, әскери міндет, алимент, экологиялық талаптар және өзге міндеттер әртүрлі заңдармен реттеледі. Құқықтық салдар бұзушылықтың құрамына, дәлелдерге, мерзімге және қолданылатын тәртіпке байланысты болады.

## Норманы қалай оқу керек

Алдымен Конституциядағы ережені, одан кейін тиісті заңды және ресми рәсімді қараңыз. Бір ғана қысқаша түсіндірмеге сүйеніп жауаптылық туралы қорытынды жасамаған дұрыс. - Конституция құқықтармен қатар азаматтардың міндеттерін де атайды
- Міндетті орындамаудың салдары арнайы заң мен рәсімге байланысты
- Бір міндеттің орындалмауы өзге конституциялық құқықтың шарты емес
- Нақты мәселе үшін негізді, мерзімді және құзыретті органды тексеріңіз

Құқықтар

Міндеттер

Міндеттер

Міндеттер

Міндеттер

Міндеттер

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Жаңа Конституциядағы цифрлық құқықтар қандай

Жаңа Конституциядағы цифрлық құқықтар қандай Жаңа Конституция цифрлық технологиялар қолданылатын дербес деректер мен хабарламалардың құпиясын тікелей қорғайды. Деректерді жинау мен өңдеудің, хат-хабарға қол жеткізудің және байланысты шектеудің нақты негіздері заңмен айқындалады; биометрия дербес деректер туралы арнайы заңнамамен реттеледі. ## Неге цифрлық құқықтар қажет болды

Бұрынғы конституциялық модель интернетке дейінгі кезеңде қалыптасты. Бүгінде адамның өмірінің елеулі бөлігі цифрлық ортада өтеді:

- хат алмасу
- банктік операциялар
- мемлекеттік қызметтерді алу
- әлеуметтік желілерді пайдалану
- жеке деректерді сақтау және өңдеу

Сондықтан жаңа Конституция цифрлық кеңістікті құқықтық қорғау аймағына енгізеді.

## Негізгі цифрлық құқықтар

Жаңа редакция мына кепілдіктерді бекітеді:
- **Цифрлық хат-хабар құпиясы** – цифрлық технологиялар қолданылатын хабарламаларды да қамтиды; шектеу заңда белгіленген жағдайлар мен тәртіп бойынша ғана мүмкін
- **Дербес деректерді қорғау құқығы** – заңсыз жинаудан, өңдеуден, сақтаудан және пайдаланудан қорғайды
- **Биометриялық деректер** – дербес деректерге жатады және арнайы заңнамамен реттеледі; Конституция оларды бөлек атамайды
- **Ақпарат алу және тарату** – заң тыйым салмаған тәсілдермен жүзеге асырылады, ал шектеулер заңмен белгіленеді

## Бұл құқықтар іс жүзінде нені білдіреді

Мемлекет пен жеке ұйымдар:

- деректерді шексіз жинай алмайды
- адамның келісімінсіз ақпаратты еркін тарата алмайды
- құпия коммуникацияға заңсыз араласа алмайды
- цифрлық бақылауды құқықтық негізсіз қолдана алмайды

## Қандай тәуекелдерге жауап береді

Цифрлық құқықтар мына қауіптерге жауап береді:

- жеке деректердің таралуы
- аккаунттар мен хабарламаларға заңсыз қол жеткізу
- цифрлық профильдеу
- адамның беделіне зиян келтіретін ескі ақпараттың шексіз сақталуы

## Неге бұл конституциялық деңгейде маңызды

Цифрлық құқықтар Конституцияда бекітілген жағдайда, оларды жай ведомстволық ережелермен немесе әлсіз заңдармен айналып өту қиындайды. Бұл азаматқа неғұрлым жоғары деңгейдегі қорғаныс береді. - Конституция цифрлық технологиялар қолданылатын дербес деректер мен хабарламаларды тікелей қорғайды
- Биометрия дербес деректер туралы арнайы заңнамамен реттеледі, бірақ Конституцияда бөлек аталмайды
- Хабарламалар құпиясын шектеу заңда белгіленген жағдайлар мен тәртіп бойынша ғана мүмкін
- Конституциялық деңгей азаматқа жоғары құқықтық кепілдік береді

Құқықтар

Цифрлық құқықтар және деректерді қорғау

Ақпарат бостандығы

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Төтенше және соғыс жағдайында құқықтар қалай шектеледі

Төтенше және соғыс жағдайында құқықтар қалай шектеледі Төтенше немесе соғыс жағдайында уақытша шектеулер болуы мүмкін, бірақ олардың негізі, шегі мен мерзімі Конституция мен арнайы заңға сай болуы тиіс. Әр шектеуді нақты режим мен актіге сүйеніп тексеру қажет. ## Жалпы қағида

Төтенше жағдай немесе соғыс жағдайы кезінде мемлекет қосымша шаралар қабылдай алады. Бірақ бұл құқықтар толық жойылады деген сөз емес. Конституциялық тәртіп сақталуға тиіс.

## Қандай шектеулер болуы мүмкін
Белгілі бір кезеңде мынадай шектеулер енгізілуі мүмкін:
- жүріп-тұру еркіндігін шектеу, соның ішінде коменданттық сағат енгізу
- бейбіт жиналыстар өткізуге шектеу қою
- бұқаралық ақпарат құралдары мен ақпарат таратуға шектеу енгізу
- хат-хабар құпиясына заңда көзделген ерекше жағдайларда шектеу қою
- ереуіл құқығын уақытша шектеу

## Қандай талаптар сақталуы керек

Кез келген шектеу:

- **заңға негізделуі**
- **уақытша болуы**
- **нақты қауіпке байланысты болуы**
- **қоғамға жария етілуі**
- **сот және конституциялық бақылауға ашық болуы** керек

## Қандай кепілдіктерді тексеру керек
Ерекше режим кезінде де іргелі кепілдіктер маңызды; олардың нақты қолданылуын режимнің түрі, ресми акті және арнайы заң арқылы тексеру қажет.
- өмір сүру құқығы
- азаптауға және қатыгез қарым-қатынасқа тыйым салу
- ар-ождан және дін бостандығы
- сот арқылы қорғалу құқығы
- өзіне және жақындарына қарсы айғақ бермеу құқығы
- заңның кері күшіне тыйым салу
- қадір-қасиет, азаптауға тыйым салу және заңдылық кепілдіктері

## Қауіп неде

Ерекше режимдер әрқашан билікті кеңейту тәуекелін тудырады. Сондықтан Конституция мұндай кезеңдерде де шектеудің шегі болуын талап етеді.

## Азамат не істей алады

Егер шектеу заңсыз, шектен тыс немесе кемсітушілік сипатта болса, адам:

- сотқа жүгіне алады
- прокуратураға шағымдана алады
- омбудсменге жүгіне алады
- конституциялық бақылау тетіктерін пайдалана алады - Төтенше жағдайда кейбір құқықтар уақытша және қауіпке мөлшерлес түрде шектелуі мүмкін
- Іргелі кепілдіктердің нақты қолданылуын режимнің түрі мен ресми акті арқылы тексеру қажет
- Шектеудің негізін, мерзімін, ауқымын және шағым беру тәртібін тексеру қажет
- Заңсыз не кемсітушілік сипаттағы шектеуге заңда көзделген тәртіппен шағым жасауға болады

Құқықтар

rights-emergency-regimes faq rights Құқықтар

Төтенше және соғыс жағдайы кезіндегі Президент өкілеттіктері

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Конституция қандай құқықтарға кепілдік береді

Конституция адамның негізгі жеке, саяси, әлеуметтік және цифрлық құқықтарына кепілдік береді. Төменде 2026 жылғы Конституция нені тікелей қорғайтыны, қандай кепілдіктер күшейгені және құқық бұзылса қайда жүгінуге болатыны көрсетілген.

Конституция қандай құқықтарға кепілдік береді Конституция жеке, саяси, әлеуметтік-экономикалық және цифрлық құқықтарды бекітеді. Бұл негізгі ережелердің қысқаша картасы: оларды іске асыру, шектеу және қорғау тәртібі заңдар мен рәсімдерде нақтыланады. ## Негізгі құқықтар тізімі

Конституция адамға және азаматқа тән негізгі құқықтар мен бостандықтарды бекітеді. Олардың ішінде:

- **Өмір сүру құқығы**
- **Бостандық және жеке басына қол сұқпаушылық құқығы**
- **Тұрғын үйге қол сұқпаушылық құқығы**
- **Сөз бостандығы**
- **Ар-ождан және дін бостандығы**
- **Меншік құқығы**
- **Еңбек ету құқығы**
- **Білім алу құқығы**
- **Денсаулықты қорғау құқығы**
- **Сот арқылы қорғалу құқығы**
- **Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы**

## Бұл құқықтар нені білдіреді

Конституциялық құқықтар мемлекеттік органдар үшін шек пен бағдар болып табылады. Нақты жағдайда құқықтың мазмұны, оны іске асыру және қорғау тәсілі қолданылатын заңдар мен рәсімдерге де тәуелді.

Мемлекеттік орган құқықты шектесе, оның заңды негізін, мақсатын және қолданылатын тәртібін көрсетуі керек. Мұндай шектеуді тексеру үшін актіні, хабарламаны және істің құжаттарын сақтаңыз.

## Жаңа Конституция не күшейтеді

Жаңа редакцияда ерекше назар мына бағыттарға аударылады:

- **Цифрлық құқықтар** – жеке деректерді қорғау, цифрлық коммуникация құпиясы
- **Процессуалдық кепілдіктер** – ұстау кезіндегі құқықтар, адвокатқа қол жеткізу
- **Адам қадір-қасиетін қорғау** – қорлайтын әрекеттерге, заңсыз қысымға тыйым
- **Құқықтарды қорғау тетіктері** – сотқа, уәкілетті органға немесе Конституциялық Сотқа жүгіну мүмкіндігі; әр жолдың өз талаптары бар

## Құқықтар тек азаматтарға ма, әлде барлығына ма

Кейбір құқықтар **әр адамға** тиесілі:
- өмір сүру құқығы
- қадір-қасиетті қорғау
- әділ сотқа қол жеткізу
- азаптаудан қорғау

Ал кейбір құқықтар **азаматтарға** тән:
- сайлау құқығы
- мемлекеттік істерді басқаруға қатысу
- белгілі бір саяси құқықтар

## Неге бұл маңызды

Конституциядағы негізгі құқықтар – адамның мемлекетпен қатынасындағы басты қорғанысы. Егер олар күшті және нақты жазылса, қарапайым заңдар мен әкімшілік шешімдер азамат мүддесіне қарсы шексіз қолданыла алмайды. - Негізгі құқықтар: өмір, бостандық, меншік, еңбек, білім, денсаулық, сот арқылы қорғалу
- 2026 жылғы Конституция цифрлық және кейбір процессуалдық кепілдіктерді нақтылайды
- Конституциялық құқыққа сілтеме жасауға болады, бірақ оны іске асыру тәртібін арнайы заңдар айқындайды
- Практикалық мәселе үшін норма мәтіні, құжаттар және қолданылатын рәсім маңызды

Құқықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

Құқықтар мен бостандықтар

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Менің дербес деректерім ағып кетті – не істеу керек

Менің дербес деректерім ағып кетті – не істеу керек Конституция дербес деректерді заңсыз жинаудан, өңдеуден, сақтаудан және пайдаланудан, оның ішінде цифрлық технологиялар қолданылған кезде қорғайды. Дерек ағып кетсе, дәлелдерді сақтап, деректер операторына және Ақпараттық қауіпсіздік комитетіне жүгініңіз. ## Конституция нені қорғайды

21-бап дербес деректерді заңсыз жинаудан, өңдеуден, сақтаудан және пайдаланудан, оның ішінде цифрлық технологиялар қолданылған кезде қорғайды. Келісім, өңдеудің өзге заңды негіздері, сақтау мерзімдері, биометриялық деректер және жою тәртібі арнайы заңнамамен реттеледі.

## Дерек ағып кетсе не істеу керек

1. **Дәлелдерді сақтаңыз:** скриншоттар, беттердің мекенжайлары, ұйымның хабарламалары, анықталған күні мен мән-жайлары.
2. **Деректердің меншік иесіне немесе операторына жүгініңіз:** түсініктеме, заңсыз өңдеуді тоқтатуды, заңда көзделген жағдайларда деректерді жоюды немесе түзетуді сұраңыз.
3. **eOtinish арқылы уәкілетті органға өтініш беріңіз:** бақылауды Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Ақпараттық қауіпсіздік комитеті жүзеге асырады.
4. **Тексерілетін мәліметтерді көрсетіңіз:** ұйым немесе тұлға, бұзушылық мән-жайы және қолдағы дәлелдер. Бұл жоспардан тыс тексеру немесе әкімшілік іс жүргізу үшін қажет.
5. **Құқық қорғау органдарына жүгініңіз,** егер алаяқтық, бопсалау, заңсыз қол жеткізу немесе өзге қылмыс белгілері болса.
6. **Сотқа жүгініңіз,** егер бұзушылықты тоқтату немесе дәлелденген зиянды өндіріп алу қажет болса.

Конституциялық Сот деректің ағып кету фактісін емес, құқықтарыңызға тікелей әсер ететін құқықтық норманың Конституцияға сәйкестігін тексереді. Азаматтардың өтініш беру тетігі 2023 жылдан бері қолданылады.

[Уәкілетті органның түсіндірмесі](https://www.gov.kz/memleket/entities/maidd/activities/9552?lang=ru&parentId=6) - Өңдеу келісіммен немесе өзге заңды негізбен ғана мүмкін
- Уәкілетті орган – Ақпараттық қауіпсіздік комитеті
- Тексеру үшін нақты мән-жайлар мен растаушы материалдар қажет
- Жоюды немесе түзетуді заңда көзделген жағдайлар мен тәртіп бойынша талап етуге болады
- Қылмыс белгілері болса, құқық қорғау органдарына жүгіну керек

Құқықтар

life-personal-data-leaked faq rights Құқықтар

Цифрлық құқықтар және деректерді қорғау

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Дербес деректер және оларды қорғау туралы» заң

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Дербес деректерді қорғау жөніндегі уәкілетті органның түсіндірмесі

Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі


Question: Мені полиция ұстап алды – қандай құқықтарым бар

Мені полиция ұстап алды – қандай құқықтарым бар Ұсталғанда негізі мен нақты уақытын анықтаңыз, адвокат сұраңыз және мазмұны түсіндірілмеген құжаттарға қол қоймаңыз. 48 сағаттық шек процессуалдық нормалармен бірге қолданылады; нақты көмек үшін адвокатқа жүгініңіз. ## Алғашқы қадамдар

Ұсталған жағдайда сабыр сақтаңыз және өзіңізге қолданылған шараның себебін, негізін және нақты уақытын сұраңыз. Құжаттардың көшірмесін немесе деректерін сақтауға тырысыңыз.

## Құқықтық көмек

Адвокатпен байланысуға ниетіңіз барын анық айтыңыз. Мазмұны түсіндірілмеген немесе келіспейтін құжаттарға қол қоймаңыз. Жақыныңызға не өзіңіз көрсеткен адамға хабарлауды сұраңыз; мұндай хабарлаудың тәртібі іс жүргізу заңымен реттеледі.

## Мерзім және шағым

Ұстау мерзімі, сот бақылауы және қорғаушыға қол жеткізу іс жүргізу мәртебесіне және қолданылатын заңға байланысты. 48 сағатқа қатысты ереже де осы рәсімдермен бірге қаралады. Заңсыз әрекетке шағым беру үшін оқиғаның уақытын, қызметкерлердің деректерін және құжаттарды белгілеңіз.

Бұл материал жалпы бағыт береді. Нақты іс бойынша адвокаттың көмегіне немесе заң көмегін көрсететін ұйымға дереу жүгінген дұрыс. - Ұстаудың себебін, негізін және нақты уақытын анықтаңыз
- Адвокат сұраңыз және түсіндірілмеген құжаттарға қол қоймаңыз
- Хабарламалар мен құжаттардың деректерін сақтаңыз
- Мерзімдер мен қорғау тәртібі іс жүргізу нормаларына байланысты

Құқықтар

life-detained-by-police faq rights Құқықтар

Жеке бостандық және ұстау

Кінәсіздік презумпциясы

Қадір-қасиет және азаптауға тыйым салу

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы» конституциялық заң


Question: Конституциялық құқықтарыңызды қалай қорғауға болады

Құқық бұзылса, қайда жүгіну жағдайға байланысты: сотқа ма, Конституциялық сотқа ма, омбудсменге ме, әлде прокуратураға ма. Төменде қай жолды таңдау дұрыс, нені алдын ала дайындау қажет және неден бастаған жөн екені қысқа түсіндіріледі.

Конституциялық құқықтарды қалай қорғауға болады Дұрыс жол оқиғаға, қолданылған актіге және өтіп жатқан мерзімге байланысты. Алдымен дәлелдерді сақтап, шағым беру мерзімін тексеріңіз: омбудсменге немесе прокуратураға жүгіну әдетте сотты алмастырмайды және процестік мерзімдерді тоқтатпайды. ## Алдымен жағдайдың шұғылдығын бағалаңыз

Егер адам ұсталған болса, оған күш қолдану қаупі төнсе немесе дереу қорғау қажет болса, ведомствоның жауабын күтпеңіз: адвокатпен байланысыңыз, жақын адамыңызға хабарлаңыз, уақыт пен мән-жайды тіркеңіз, ал тікелей қауіп кезінде 102 немесе 112 нөміріне қоңырау шалыңыз.

Басқа жағдайда шешімді, хабарламаны, хат алмасуды, фото, видео және куәгерлер туралы мәліметтерді сақтаңыз. Құқық бұзылғанын қашан білгеніңізді жазып қойыңыз: шағым немесе талап қою мерзімі осы күнге байланысты болуы мүмкін.

## Жалпы сот немесе әкімшілік шағым

Сот – нақты дау бойынша міндетті шешім алудың негізгі жолы. Бірақ іс жүргізу түрі, соттылық, алдын ала шағымдану тәртібі және мерзім жағдайға қарай өзгереді. Барлық іске ортақ бір ғана ереже жоқ.

Егер дау мемлекеттік органның шешіміне қатысты болса, әкімшілік шағымдану тәртібін тексеріңіз. Сот актісі шығып қойған болса, апелляция немесе кассация мерзімін бөлек тексеріңіз. Күмән болса, мерзім аяқталмай тұрып заң көмегіне жүгінген дұрыс.

## Конституциялық Сот қашан керек

Конституциялық Сот апелляцияның орнына істің мән-жайын қайта қарамайды. Азамат нақты істе өзінің конституциялық құқықтарына тікелей әсер еткен заңды немесе өзге нормативтік құқықтық актіні даулайды.

Жалпы ереже бойынша, даулы норма қолданылған заңды күшіне енген сот актісі болуы керек, ал өтініш сол акт қабылданғаннан кейін **бір жыл** ішінде беріледі. Заңда жекелеген ерекшеліктер бар. Өтінішті eGov, e-Otinish, пошта арқылы немесе жеке беруге болады; өкіл міндетті емес, бірақ заң көмегі пайдалы.

Нормативтік акт Конституцияға сәйкес емес деп танылса, ол немесе оның тиісті ережесі Конституциялық Сот шешім қабылдаған күннен не Сот белгілеген күннен бастап күшін тоқтатады және қолданылмайды.

## Омбудсмен және прокуратура

Омбудсмен адам құқықтары жөніндегі өтініштерді қабылдайды, мемлекеттік органдармен жұмыс істейді және ұсыным бере алады, бірақ сот шешімін жоймайды.

Прокуратура заңдылықты жоғары қадағалауды жүзеге асырады және өз құзыреті шегінде әрекет етеді. Шағымның берілуі прокурордың міндетті түрде араласатынын білдірмейді және заңда көзделген шағымдану жолын алмастырмайды.

**Маңызды:** омбудсменге, прокуратураға немесе басқа органға берілген өтініштер әдетте сотқа не Конституциялық Сотқа жүгіну мерзімін **тоқтатпайды**.

## Практикалық рет

1. Шешімді, әрекетті, күнді және органды белгілеңіз.
2. Құжаттар мен басқа дәлелдерді сақтаңыз.
3. Арнайы мерзімді және сотқа дейінгі міндетті тәртіпті тексеріңіз.
4. Мақсатыңызды айқындаңыз: шешімді жою, құқықты қалпына келтіру, өтем алу немесе нормативтік актіні тексеру.
5. Қате қымбатқа түсуі мүмкін немесе мерзім қысқа болса, заң көмегіне жүгініңіз.

## Пайдалы сілтемелер

- [Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты](https://www.gov.kz/memleket/entities/constitution-court)
- [Адам құқықтары жөніндегі уәкіл (Омбудсмен)](https://www.gov.kz/memleket/entities/ombudsman)
- [Тегін заңгерлік көмек – Әділет министрлігі](https://www.gov.kz/memleket/entities/minjust) - Іс жүргізу түрі, соттылық және мерзім нақты дауға байланысты
- Конституциялық Сот нормативтік актіні тексереді, бірақ істің мән-жайы бойынша апелляцияны алмастырмайды
- Азаматтың Конституциялық Сотқа жүгінуінің жалпы мерзімі – тиісті сот актісінен кейін бір жыл; заңда ерекшеліктер бар
- Омбудсмен мен прокуратура сотты алмастырмайды және әдетте процестік мерзімдерді тоқтатпайды

Құқықтар

rights-how-to-protect faq rights Құқықтар

Құқықтарды қорғау және заң көмегі

Конституциялық Сот

Соттың Конституциялық Сотқа жүгінуі

Прокуратура

Адам құқықтары жөніндегі уәкіл

Адвокатура және заң көмегі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Ұсталған кезде адамның қандай құқықтары бар

Ұсталған кезде адамның қандай құқықтары бар Ұсталғанда негізі мен нақты уақыты туралы біліңіз, адвокат сұраңыз және құжаттарды сақтаңыз. 48 сағаттық шек процессуалдық нормалармен бірге қолданылады; істің түрі мен мәртебесі одан арғы тәртіпке әсер етуі мүмкін. ## Ұстау кезінде не істеу керек

Ұстаудың себебін, құқықтық негізін және нақты уақытын сұраңыз. Адвокатпен байланысуға ниетіңізді анық білдіріңіз. Сіз түсінбеген не мазмұны түсіндірілмеген құжатқа қол қоймаңыз.

## Дәлелдер мен байланыс

Қызметкерлердің деректерін, уақытын, құжаттардың атауын және куәгерлерді мүмкіндігінше белгілеңіз. Жақыныңызға немесе өзіңіз атаған адамға хабарлауды сұраңыз. Хабарлау мен қорғаушыға қол жеткізу рәсімі істің санатына қарай реттеледі.

## Мерзім және қорғау

Ұстаудың шектері, сот бақылауы және шағым беру мерзімі қолданылатын іс жүргізу заңына байланысты. 48 сағатқа қатысты ереже де сол рәсімнен бөлек қолданылмайды. Нақты жағдай туындаса, адвокаттан жедел көмек алыңыз. - Себепті, құқықтық негізді және нақты уақытты анықтаңыз
- Адвокат сұраңыз және түсіндірілмеген құжатқа қол қоймаңыз
- Құжаттар мен оқиға деректерін сақтаңыз
- Процедура мен мерзім істің санатына байланысты

Құқықтар

Жеке бостандық және ұстау

Кінәсіздік презумпциясы

Қадір-қасиет және азаптауға тыйым салу

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Ұлттық банк

Ұлттық банк Ұлттық банк – Қазақстан Республикасының орталық банкі. Оның негізгі мақсаты – баға тұрақтылығын қамтамасыз ету; сондай-ақ ақша-кредит саясаты, төлем жүйелері, валюталық реттеу және қаржылық тұрақтылық бағыттары бойынша жұмыс істейді. Ұлттық банк Төрағасын Президент тағайындайды. ## Мәртебесі мен мақсаттары

**Негізгі мақсаты:** баға тұрақтылығын қамтамасыз ету.

**Функциялары:**

1. **Ақша-кредит саясаты** – базалық мөлшерлеме, өтімділік және инфляциялық күтулер арқылы баға тұрақтылығына ықпал ету
2. **Валюталық реттеу** – алтын-валюта резервтерін басқару, бағам саясаты
3. **Қаржылық тұрақтылық** – басқа реттеушілермен бірге қадағалау және макропруденциялық құралдар
4. **Ақша эмиссиясы** – ұлттық валюта (теңге) шығару
5. **Төлем жүйесі** – оның үздіксіз жұмысын қамтамасыз ету

## Төрағаны тағайындау

- **Президент тағайындайды және қызметтен босатады**
- **Өкілеттік мерзімі мен мәртебесі:** Конституциямен және Ұлттық банк туралы заңмен реттеледі
- **Талаптар:** жоғары экономикалық немесе заң білімі, қаржы саласындағы тәжірибе

## Ұлттық банктің тәуелсіздігі

- **Шешім қабылдауда тәуелсіз**
- **Бюджет тапшылығын қаржыландыруға тыйым салынады**
- **Есептілік** – ақша-кредит саясаты бойынша шешімдер, болжамдар және есептер заңда белгіленген тәртіппен жарияланады - Негізгі мақсаты – баға тұрақтылығы (инфляцияны таргеттеу)
- Төрағаны Президент тағайындайды және қызметтен босатады
- Ақша-кредит саясатында тәуелсіз
- Үкіметті несиелендіре алмайды – «ақша басып шығарудан» қорғау
- Төрағаның мәртебесі Конституциямен және Ұлттық банк туралы заңмен реттеледі

Билік

Ұлттық валюта және теңге эмиссиясы

Ұлттық банк Төрағасын тағайындау

Құрылтай отырыстарына қатысу

Ұлттық банк Төрағасын өтпелі кезеңде тағайындау

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі туралы ақпарат

Қазақстан Ұлттық Банкі

Ұлттық Банк Төрағасын Президент тағайындайды және қызметтен босатады; бұл тағайындауға Құрылтайдың келісімі талап етілмейді.

Ұлттық Банк баға тұрақтылығына бөлшек бағаны тікелей белгілеу арқылы емес, ақша-кредит саясаты мен инфляциялық күтулер арқылы ықпал етеді.


Question: Қазақстан Республикасының Үкіметі

Қазақстан Республикасының Үкіметі Үкімет – жоғары атқарушы орган. Ол экономиканы және әлеуметтік саланы басқарады, азаматтардың құқықтарының іске асуын қамтамасыз етеді. Үкіметті Президент қалыптастырады, ал ол Президентке де, Құрылтайға да есеп береді. ## Неге бұл маңызды

Үкімет – сіздің күнделікті өміріңізге тікелей әсер ететін орган: бағалар, зейнетақылар, мектептер, ауруханалар, жолдар, жұмыс орындары. Президент стратегиялық бағытты айқындайды, Құрылтай заңдар қабылдайды, ал Үкімет соның бәрін іс жүзінде жүзеге асырады.

## Құрамы және қалыптастырылуы

**Үкіметті Премьер-министр басқарады**, оны Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды.

**Үкімет құрамына мыналар кіреді:**

- Премьер-министр
- Премьер-министрдің орынбасарлары
- Министрлер
- Орталық мемлекеттік органдардың басшылары (Президент шешімі бойынша)

**Үкіметтің құрылымы мен құрамын** Премьер-министрдің ұсынуымен Президент айқындайды.

## Үкіметтің өкілеттіктері

**Экономика саласында:**

- Экономикалық саясатты әзірлеу және іске асыру
- Мемлекеттік меншікті басқару
- Республикалық бюджетті әзірлеу және орындау
- Нарықтарды реттеу және бәсекені қорғау

**Әлеуметтік салада:**

- Білім, денсаулық сақтау, мәдениет саласындағы саясатты іске асыру
- Халықты әлеуметтік қорғауды қамтамасыз ету
- Тұрғын үй саясатын іске асыру
- Еңбек қатынастарын реттеу

**Қауіпсіздік саласында:**

- Қоғамдық қауіпсіздік пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету
- Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау
- Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл

**Сыртқы экономикалық байланыстар саласында:**

- Сыртқы экономикалық саясатты іске асыру
- Шетелдік инвестицияларды тарту
- Халықаралық экономикалық ұйымдарға қатысу

## Есептілігі және жауапкершілігі

**Үкімет есеп береді:**

- **Президентке** – ішкі және сыртқы саясатты іске асыру мәселелері бойынша
- **Құрылтайға** – бюджеттің орындалуы және Үкімет бағдарламасының жүзеге асырылуы бойынша

**Құрылтай тарапынан бақылау нысандары:**

- Үкімет бағдарламасын бекіту
- Жыл сайынғы есептерді тыңдау
- Үкімет сағаты
- Сенімсіздік вотумын білдіру

## Үкіметтің отставкасы

Үкімет өкілеттігін тоқтатады:

- Жаңадан сайланған Президент алдында
- Президенттің шешімі бойынша
- Бір жыл ішінде Құрылтай екі рет сенімсіздік білдіргеннен кейін
- Премьер-министр отставкаға кеткен жағдайда

## Вице-президенттің рөлі

Вице-президент **Президенттің тапсырмасы бойынша Үкімет жұмысын үйлестіреді**, Үкімет отырыстарына қатысады және Президент тапсырмаларының орындалуын бақылайды. - Премьер-министрді Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды
- Үкімет Президентке де, Құрылтайға да есеп береді
- Сенімсіздік вотумы – парламенттік бақылау тетігі
- Вице-президент Үкімет жұмысын Президент тапсырмасымен үйлестіреді

Билік

Үкімет

Үкімет

Үкімет

Үкімет

Үкімет

Үкімет

Үкімет

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Ресми конституциялық құжаттар


Question: Құрылтай – Қазақстанның жаңа парламенті

Құрылтай – жоғары өкілді орган Құрылтай – Қазақстан Республикасының бір палаталы парламенті. Жаңа Конституция қос палаталы құрылымды (Сенат + Мәжіліс) пропорционалды өкілдікке негізделген 145 депутаты бар бірыңғай органмен алмастырады. ## Неге бір палаталы парламентке көшу қажет

Қос палаталы парламенттің (1995–2026) жұмыс тәжірибесі оңтайландыру қажеттігін көрсетті:

- **Екі палата арасындағы келісу** заң қабылдау уақытын ұлғайтты
- **Функциялардың қайталануы** заң шығару тиімділігін төмендетті
- **Жауапкершіліктің көмескіленуі** – шешімдерді екі орган қабылдады

Құрылтайға көшу мыналарды қамтамасыз етеді:

- **Ашықтық** – барлық шешім бір органда жеке және ашық дауыс беру арқылы қабылданады
- **Жылдамдық** – екі кезеңнің орнына бір келісу рәсімі жүреді
- **Жауапкершілік** – әр депутат сайлаушылар алдында жеке жауап береді

## Құрамы және қалыптастыру тәртібі

**Құрамы:** бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша пропорционалды өкілдікпен сайланатын 145 депутат

**Сайлау жүйесі:**

- **Ұлттық деңгейдегі пропорционалды жүйе** – партиялық тізімдерге дауыс беру
- **Бірыңғай жалпыұлттық округ**
- **Сайлау межесі:** 7%
- **Партиялық тізім квотасы:** әйелдер, жастар және мүгедектігі бар адамдар бірге кемінде 30%

**Өкілеттік мерзімі:** 5 жыл

**Депутатқа қойылатын талаптар:**

- Қазақстан Республикасының азаматы болу
- Жасы 25-тен төмен болмауы
- Жоғары білімі болуы
- Қазақстанда кемінде 10 жыл тұруы

## Құрылтайдың өкілеттіктері

Жаңа Конституция парламент өкілеттіктерін **13-тен 23 конституциялық функцияға дейін** кеңейтеді.

**Заң шығару қызметі:**

- Заңдар қабылдау және Конституцияға өзгерістер енгізу (кейін референдум арқылы)
- Республикалық бюджетті және оның орындалуы туралы есепті бекіту
- Халықаралық шарттарды ратификациялау және денонсациялау

**Бақылау функциялары:**

- Премьер-министрді, Вице-президентті, Конституциялық сот судьяларын, ОСК мүшелерін және Жоғары аудиторлық палата мүшелерін тағайындауға келісім беру
- Үкімет есептерін тыңдау
- Үкімет бағдарламасын бекіту
- Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіру

**Кадрлық мәселелер:**

- Конституциялық сотты қалыптастыруға қатысу
- Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі орган басшысын сайлау

**Өзге өкілеттіктер:**

- Президент сайлауын тағайындау
- Қазақстаннан тыс жерлерде Қарулы Күштерді пайдалану туралы шешім қабылдау
- Қорғаныс және қауіпсіздік бойынша Конституцияда көзделген шешімдерді қарау

## Құрылтайдың құрылымы

- **Құрылтай Төрағасы** – депутаттар сайлайды, жұмысты басқарады
- **Төрағаның орынбасарлары**
- **Тұрақты комитеттер**
- **Фракциялар** – партиялардан сайланған депутаттық бірлестіктер

## Жұмыс нысандары

- **Пленарлық отырыстар**
- **Комитет отырыстары**
- **Парламенттік тыңдаулар**
- **Үкімет сағаты**

## Құрылтайды тарату

Президент Құрылтайды тарата алады:

- Егер бір жыл ішінде Үкіметке екі рет сенімсіздік вотумы білдірілсе
- Саяси дағдарыс салдарынан парламенттік көпшілікті қалыптастыру мүмкін болмаса

Таратудан кейін кезектен тыс сайлау тағайындалады. - 145 депутат бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша пропорционалды жүйемен сайланады
- 13 орнына 23 функция – парламент едәуір күшейді
- Пропорционалды жүйе, сайлау межесі 7%; әйелдер, жастар және мүгедектігі бар адамдар партиялық тізімнің жиынтығында кемінде 30% болады
- Конституцияда тікелей көрсетілген тағайындауларға келісім – тежемелік және тепе-теңдік рөлін күшейтеді
- Жеке және ашық дауыс беру – әр депутат сайлаушылар алдында жауап береді

Билік

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Қазақстан Республикасының Құрылтайы туралы» Конституциялық заң

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Қазақстан Республикасының Президенті

Қазақстан Республикасының Президенті Президент – мемлекеттің басшысы, Конституцияның, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының кепілі. Жаңа Конституция президенттік басқару нысанын сақтайды, бірақ тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін күшейтеді: енді бірқатар негізгі тағайындаулар Құрылтайдың келісімімен жүзеге асады. ## Президенттің мәртебесі мен рөлі

Президент мемлекеттік билік жүйесінде орталық орын алады және:

- **Мемлекет басшысы** – ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттарын айқындайтын ең жоғары лауазымды тұлға
- **Конституцияның кепілі** – барлық мемлекеттік органдардың Конституцияны сақтауын қамтамасыз етеді
- **Халық бірлігінің нышаны** – этникалық тегі, өңірі немесе әлеуметтік жағдайына қарамастан, Қазақстан халқының атынан әрекет етеді

## Сайлану тәртібі

- **Жалпыхалықтық дауыс беру арқылы** сайланады
- **Өкілеттік мерзімі:** 7 жыл
- **Шектеу:** бір рет қана сайланады
- **Кандидатқа қойылатын талаптар:**
- тумысынан Қазақстан Республикасының азаматы болуы
- жасы 40-тан төмен болмауы
- мемлекеттік тілді білуі
- Қазақстанда кемінде 15 жыл тұруы
- **Партиялық бейтараптық** – өкілеттік мерзімі кезеңінде саяси партиядағы мүшелігі тоқтатылады

## Негізгі өкілеттіктері

**Заң шығару саласында:**

- Заңдарға қол қояды және оларды жария етеді
- Вето құқығына ие (заңды Құрылтайға қайта қарауға жібере алады)
- Заң жобалары мен Конституцияға түзетулер енгізеді
- Референдум тағайындайды

**Атқарушы билік саласында:**

- Премьер-министрді Құрылтайдың келісімімен тағайындайды
- Вице-президентті Құрылтайдың келісімімен тағайындайды
- Үкіметтің құрылымын айқындайды және құрамын бекітеді
- Үкімет мүшелерін қызметтен босатады
- Президент Әкімшілігін қалыптастырады

**Сот және құқық қорғау саласында:**

- Конституциялық соттың Төрағасын тағайындайды; Конституциялық сот судьяларын Құрылтайдың келісімімен тағайындайды
- Бас прокурорды тағайындайды
- Ұлттық банк Төрағасын тағайындайды

**Қорғаныс және қауіпсіздік саласында:**

- Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас Қолбасшысы болып табылады
- Жоғары қолбасшылықты тағайындайды және босатады
- Соғыс жағдайын енгізіп, бұл туралы Құрылтайды дереу хабардар етеді
- Төтенше жағдай енгізеді

**Сыртқы саясат саласында:**

- Қазақстанның атынан халықаралық қатынастарда өкілдік етеді
- Келіссөздер жүргізеді және халықаралық шарттарға қол қояды
- Дипломатиялық өкілдерді тағайындайды

## Тежемелік әрі тепе-теңдік тетіктері

Жаңа Конституция атқарушы билікке бақылауды күшейтеді:

- **Құрылтайдың келісімі** Премьер-министрді, Вице-президентті, Конституциялық сот судьяларын, Орталық сайлау комиссиясының мүшелерін және Жоғары аудиторлық палатаның мүшелерін тағайындау үшін қажет
- **Үкіметтің Құрылтай алдындағы есептілігі** күшейтіледі
- **Конституциялық сот** Президент актілерінің Конституцияға сәйкестігін тексереді
- **Қайта сайлануға жол берілмейді** – 7 жыл, бір рет

## Жаңа Конституцияда не өзгерді

- **Вице-президент институты** енгізілді – күнделікті және стратегиялық функцияларды бөлу үшін
- **Құрылтайдың рөлі күшейтілді** – маңызды тағайындауларды келісу арқылы
- **Негізгі өкілеттіктер сақталды** – Президент мемлекеттің тұрақтылығын қамтамасыз ететін конституциялық функциялары бар мемлекет басшысы болып қала береді - Мемлекет басшысы – Конституцияның, құқықтар мен бостандықтардың кепілі
- 7 жыл, бір рет – қайта сайлануға жол берілмейді
- Партиялық бейтараптық – өкілеттік мерзімі ішінде
- Құрылтайдың келісімі – Премьер-министр, Вице-президент, Конституциялық сот судьялары, ОСК мүшелері және Жоғары аудиторлық палата мүшелері сияқты бірқатар негізгі тағайындаулар үшін міндетті
- Жаңа: Вице-президент институты, Құрылтайдың кеңейтілген рөлі

Билік

Президент

Президент

Президент

Президент

Президент

Президент

Президент

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Президент Конституциялық Сот Төрағасын, Ұлттық Банк Төрағасын және Бас прокурорды Құрылтайдың келісімінсіз тағайындайды; Құрылтайдың келісімі Конституциялық Сот судьялары, ОСК мүшелері және Жоғары аудиторлық палата мүшелері үшін қажет.


Question: Қазақстан Республикасының Вице-президенті

Қазақстан Республикасының Вице-президенті Вице-президент – Қазақстанның конституциялық жүйесіндегі жаңа институт. Бұл лауазым атқарушы биліктің үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету және мемлекеттік органдардың жұмысын үйлестіру үшін енгізіледі. Вице-президент Президенттің тапсырмасы бойынша әрекет етеді және дербес билік өкілеттіктеріне ие емес. ## Вице-президент лауазымы не үшін енгізіледі

Вице-президент институты екі маңызды міндетті атқарады:

1. **Үздіксіздік** – Президент өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылған жағдайда, жаңа сайлау өткенге дейін (60 күн ішінде) міндеттерді уақытша атқаруды қамтамасыз етеді. Билік бос қалмайды.

2. **Атқарушы билікті үйлестіру** – Үкімет пен өзге де органдардың күнделікті жұмысын үйлестіру арқылы Президенттің жүктемесін азайтады

## Тағайындау тәртібі

- **Президент тағайындайды**
- **Құрылтайдың келісімімен** тағайындалады
- Президенттің ұсынысы мен Құрылтайдың бекітуі қажет
- Кандидатқа қойылатын талаптар Президентке қойылатын талаптарға ұқсас (тумысынан азаматтық, 40+, мемлекеттік тілді білу, Қазақстанда 15+ жыл тұру)

## Функциялары мен өкілеттіктері

**Вице-президент:**

- **Үкімет жұмысын үйлестіреді** – Президенттің тапсырмасы бойынша
- **Үкімет пен Құрылтай отырыстарына қатысады**
- **Президенттің жекелеген тапсырмаларын орындайды** – ішкі және сыртқы саясат саласында
- **Президент міндетін уақытша атқарады** – өкілеттік мерзімінен бұрын тоқтатылған жағдайда, жаңа президент сайлауы өткенге дейін

**Маңыздысы:** Вице-президенттің **дербес билік өкілеттігі жоқ**, ол тек Президент тапсырмасы аясында әрекет етеді.

## Шектеулері

- **Дербес шешім қабылдамайды**
- **Өзінің жеке аппаратын құрмайды**
- **Президент міндетін уақытша атқару 60 күнмен шектеледі**

## Өкілеттіктің мерзімінен бұрын тоқтатылуы

Вице-президенттің өкілеттігі мына жағдайларда мерзімінен бұрын тоқтатылады:

- Президенттің шешімі бойынша
- Жаңа Президент қызметіне кіріскен кезде
- Өз өтініші бойынша
- Әрекетке қабілетсіз деп танылған жағдайда

## Халықаралық тәжірибе

Вице-президент институты көптеген президенттік республикаларда бар:

- **АҚШ-та** – Вице-президент Сенатқа төрағалық етеді және Президентті алмастырады
- **Түркияда** – Вице-президент министрліктер жұмысын үйлестіреді
- **Өзбекстанда** – атқарушы биліктің үздіксіздігін қамтамасыз ету үшін енгізілген

Қазақстандық модель президенттік басқару нысанына және Құрылтай арқылы күшейтілген парламенттік бақылауға бейімделген. - Жаңа институт – атқарушы билікті үйлестіру және үздіксіздік
- Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды
- Президент тапсырмасы бойынша әрекет етеді – дербес өкілеттік жоқ
- 60 күн – жаңа сайлауға дейін уақытша міндет атқару мерзімі

Билік

Вице-президент

Вице-президент

Вице-президент

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Ресми конституциялық құжаттар


Question: Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару

Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару Жергілікті басқару – өңірлердегі әкімдіктер мен мәслихаттар жүйесі. Жаңа Конституция унитарлық мемлекетті сақтайды, бірақ өңірлердің рөлін күшейтеді: мәслихаттардың өкілеттігі артып, әкімдерге бақылау күшейеді. ## Жергілікті басқару деңгейлері

**Әкімшілік-аумақтық бөлініс:**

- **Облыстар**
- **Республикалық маңызы бар қалалар** – Астана, Алматы, Шымкент
- **Аудандар**
- **Облыстық маңызы бар қалалар**
- **Ауылдық округтер**

## Әкімдіктер – жергілікті атқарушы органдар

**Әкімдер:**

- **Облыстар мен республикалық маңызы бар қалалардың әкімдері** – Президент мәслихаттардың келісімімен тағайындайды
- **Аудандар мен облыстық маңызы бар қалалардың әкімдері** – облыс әкімі мәслихаттардың келісімімен тағайындайды
- **Ауылдық округ әкімдері** – аудан әкімі тағайындайды

**Әкімдіктердің функциялары:**

- Жергілікті бюджетті орындау
- Коммуналдық меншікті басқару
- Қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету
- Әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту (мектептер, ауруханалар, жолдар)
- Кәсіпкерлікті қолдау

## Мәслихаттар – жергілікті өкілді органдар

**Мәслихаттарды** тиісті аумақтардың азаматтары **5 жыл мерзімге** сайлайды.

**Мәслихаттардың өкілеттіктері:**

- Жергілікті бюджетті және оның орындалуы туралы есепті бекіту
- Әлеуметтік-экономикалық даму жоспарларын бекіту
- Әкімді тағайындауға келісім беру
- Әкімнің есептерін тыңдау
- Жергілікті маңызы бар мәселелер бойынша шешім қабылдау

## Әкімге сенімсіздік білдіру

Мәслихат әкімге сенімсіздік білдіре алады. Мұндай жағдайда:

- Әкімді жоғары тұрған орган босатады
- Егер мәслихат бір жыл ішінде екі рет сенімсіздік білдірсе, Президент мәслихатты тарата алады

## Орталықтандыру мен орталықсыздандыру теңгерімі

**Қазақстан – унитарлық мемлекет**, бірақ жаңа Конституция өңірлердің рөлін күшейтеді:

- **Мәслихаттардың өкілеттіктері кеңейеді**
- **Қаржылық орталықсыздандыру күшейеді**
- **Азаматтардың қатысуы ұлғаяды** – қоғамдық тыңдаулар, жергілікті петициялар

Сонымен бірге **атқарушы биліктің тік бағыныс жүйесі** сақталады – әкімдер жоғары тұрған органдар мен Президентке есеп береді. - Жергілікті басқару – азаматтарға ең жақын билік деңгейі
- Нақты қызметтер: жолдар, мектептер, емханалар, қоғамдық көлік, сумен жабдықтау
- Жергілікті бюджет, инфрақұрылым және коммуналдық шаруашылық осы деңгейде шешіледі
- Жаңа Конституция жергілікті өзін-өзі басқарудың өкілеттіктерін кеңейтеді

Билік

Жергілікті басқару және өзін-өзі басқару

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Бас прокурор

Бас прокурор Прокуратура мемлекет атынан заңдылықтың сақталуына заңда белгіленген шектер мен нысандарда жоғары қадағалауды жүзеге асырады. Бас Прокурорды Президент тағайындайды және қызметтен босатады; өкілеттік мерзімі – қайта тағайындалмайтын алты жыл. ## Конституциялық рөлі

84-бапқа сәйкес прокуратура мемлекет атынан заңдылықтың сақталуына жоғары қадағалауды жүзеге асырады, сотта мемлекеттің мүддесін білдіреді және қылмыстық қудалауды жүзеге асырады. Шектері, нысандары мен тәртібі заңмен айқындалады.

Бұл прокуратура әрбір шағымға міндетті түрде араласады немесе соттың орнын басады дегенді білдірмейді. Нақты дау үшін өтініштің пәні, органның құзыреті және арнайы қорғау тәртібі маңызды.

## Бас Прокурордың мәртебесі

Бас Прокурорды Президент тағайындайды және қызметтен босатады. Өкілеттік мерзімі – алты жыл; бір адам Бас Прокурор болып қайта тағайындала алмайды.

Прокуратура төменгі прокурорлар жоғары тұрған прокурорларға және Бас Прокурорға бағынатын бірыңғай орталықтандырылған жүйе құрайды. Ол басқа мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардан тәуелсіз әрекет етеді және Конституцияда көзделген шекте Президентке ғана есеп береді.

## Қашан жүгінген орынды

Заңдылықтың сақталуы немесе орган құзыретіне кіретін құқық бұзушылық белгілері туралы сөз болғанда прокуратураға шағым орынды болуы мүмкін. Құжаттарды сақтап, органды, әрекетті, күнді және бұзылды деп санайтын ережені көрсетіңіз.

Прокуратураға жүгіну сот шешімін өздігінен жоймайды және әдетте әкімшілік шағым, талап қою, апелляция немесе конституциялық өтініш беру мерзімін тоқтатпайды.

## Нені тексеру керек

- [Қазақстан Республикасының прокуратурасы](https://www.gov.kz/memleket/entities/prokuror)
- [Конституциялық құқықтарды қалай қорғауға болады](/p/rights-how-to-protect?lang=kk) - Прокуратура заңдылықты қадағалайды, сотта мемлекеттің мүддесін білдіреді және заң шегінде қылмыстық қудалауды жүзеге асырады
- Бас Прокурорды Президент тағайындайды және қызметтен босатады; мерзімі – қайта тағайындалмайтын алты жыл
- Прокуратура сотты алмастырмайды және әр шағымға араласуға кепілдік бермейді
- Өтініш беру процестік мерзімдерді сақтаудан босатпайды

Билік

Бас Прокурорды тағайындау

Бас Прокурордың Конституциялық Сотқа жүгінуі

Прокуратура

Бас Прокурорды өтпелі кезеңде тағайындау

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Бас прокурорды Президент тағайындайды және қызметтен босатады; бұл тағайындауға Құрылтайдың келісімі талап етілмейді.


Question: Конституциялық Сот

Конституциялық Сот Конституциялық Сот – конституциялық бақылауды жүзеге асыратын тәуелсіз орган. Азамат оның конституциялық құқықтарына тікелей әсер еткен нормативтік құқықтық актіні даулауы мүмкін, алайда мұндай өтінішке конституциялық заңда көзделген жарамдылық талаптары қолданылады. ## Соттың рөлі

Конституциялық Сот Конституцияның үстемдігін қамтамасыз етеді. Ол 72–75-баптарда белгіленген құзырет шегінде заңдар мен өзге нормативтік құқықтық актілердің Конституцияға сәйкестігін тексереді.

Сот жалпы соттардың орнын баспайды: дәлелдерді қайта бағаламайды және істің мәні бойынша шешімге апелляцияны қарамайды.

## Кім және қандай мәселемен жүгіне алады

Президент, Құрылтай Төрағасы, Құрылтай депутаттарының кемінде бестен бірі және Премьер-Министр 73-бапта тікелей аталған мәселелер бойынша жүгінеді: мысалы, қол қойылғанға дейінгі заңдар, Құрылтай қаулылары, ратификацияға дейінгі халықаралық шарттар және Конституцияны ресми түсіндіру туралы.

Егер қолданылуға тиіс нормативтік акт конституциялық құқықтарға нұқсан келтірсе, сот Конституциялық Сотқа жүгінеді. Қазақстан Республикасының азаматы оның құқықтары мен бостандықтарына тікелей әсер еткен заңды немесе өзге нормативтік құқықтық актіні даулауы мүмкін.

Азаматтың өтінішіне конституциялық заң жарамдылық талаптарын қояды. Жалпы ереже бойынша, даулы норма нақты істе қолданылуы және өтініш тиісті заңды күшіне енген сот актісінен кейін бір жыл ішінде берілуі керек. Заңда жекелеген ерекшеліктер бар.

## Құрамы және тәуелсіздігі

Сот Төрағадан және он судьядан тұрады. Судьяның өкілеттік мерзімі – қайта тағайындалмайтын сегіз жыл. Төрағаны Президент тағайындайды; судьяларды Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды.

Мәртебесі, кепілдіктері және жұмыс тәртібі Конституциямен және конституциялық заңмен айқындалады. Өтініш үшін пән, құжаттар мен мерзім маңызды болғандықтан, қысқа карточка заң көмегін алмастырмайды.

## Шешімдерінің күші

Конституциялық Сот шешімдері қабылданған күннен бастап күшіне енеді, Қазақстанның бүкіл аумағында міндетті, түпкілікті және шағымдануға жатпайды. Конституцияға сәйкес емес деп танылған нормативтік акт немесе оның ережесі Сот шешім қабылдаған күннен не Сот белгілеген күннен бастап күшін тоқтатады және қолданылмайды.

## Тәртіпті қайдан тексеруге болады

- [Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты](https://www.gov.kz/memleket/entities/constitution-court)
- [Азаматтардың өтініштерінің жарамдылық шарттары](https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/650574?lang=kk)
- [Конституциялық құқықтарды қалай қорғауға болады](/p/rights-how-to-protect?lang=kk) - Конституциялық Сот нормативтік актілерді өз құзыреті шегінде Конституцияға сәйкестігі тұрғысынан тексереді
- Азамат өз құқығына тікелей әсер еткен актіні жарамдылық талаптарын сақтай отырып даулауы мүмкін
- Сот істің мән-жайы бойынша апелляцияны алмастырмайды
- Шешімдері түпкілікті, міндетті және конституциялық емес норманың күшін тоқтату күнін айқындайды

Билік

Конституциялық Сот

Конституциялық Сот

Конституциялық Сот

Конституциялық Сот

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Конституциялық Сот Төрағасын Президент тағайындайды; Конституциялық Сот судьяларын Президент Құрылтайдың келісімімен сегіз жылға тағайындайды.


Question: Мәслихат деген не және ол не үшін керек

Мәслихат деген не және ол не үшін керек Мәслихат – жергілікті өкілді орган, яғни облыс не аудан деңгейіндегі сіздің «парламентіңіз». Депутаттарды тұрғындар 5 жылға сайлайды. Мәслихат жергілікті бюджетті бекітеді: жолға, мектепке, ауруханаға қанша қаржы бөлінетінін шешеді. 2022 жылдан бері Президент мәслихатты мерзімінен бұрын тарата алмайды. ## Мәслихат – сіздің жергілікті парламентіңіз
Мәслихат өңіріңіздің бюджеті қалай жұмсалатынын шешеді. Бұл – сізге ең жақын өкілдік деңгейі.
## Мәслихат не істейді
- **жергілікті бюджетті** бекітеді – жолға, мектепке, ауруханаға қанша қаржы бөлінетінін шешеді
- өңірдің **даму бағдарламаларын** бекітеді
- **әкімнің есебін** тыңдап, оның жұмысын бағалайды
- жергілікті мәселелер бойынша шешімдер қабылдайды
- бюджеттің орындалуын бақылайды
## Мәслихат депутаттары кімдер
- Сіздің аумағыңыздың **тұрғындары** сайлайды
- Өкілеттік мерзімі – **5 жыл**
- **20 жастан** бастап кез келген азамат сайлауға түсе алады
- Депутат азаматтарды қабылдауға міндетті – тізімдері әкімдік сайтында болады
## Құрылтайдан айырмашылығы неде
|  | Мәслихат | Құрылтай |
|---|---|---|
| Деңгейі | Облыс, қала, аудан | Бүкіл ел |
| Нені шешеді | Жергілікті бюджет, жергілікті мәселелер | Заңдар, мемлекеттік бюджет |
| Бақылау | Әкім мәслихатқа есеп береді | Үкімет Құрылтайға есеп береді |
## 2026 жылғы Конституциядағы жаңалық
- Мәслихаттар жергілікті өкілдіктің іргесі ретінде **сақталады**
- Мәслихаттардың әкімдерді бақылауы күшейеді
- **Президент мәслихаттардың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтата алмайды** (2022 жылғы реформадан енген норма сақталады)
- Жергілікті бюджетке қатысты өкілеттіктері нақтырақ айқындалады
**Өмірден мысал:** аудан мәслихаты 15 көшені жөндеуге бюджет бекітті. Егер әкім қаржыны басқа мақсатқа жұмсаса – мәслихат жауапкершілік мәселесін көтереді. Мәслихат тиімді жұмыс істеген сайын жергілікті демократия да өміршең болады: азаматтың күнделікті өміріне әсер ететін көптеген шешім дәл осы деңгейде қабылданады. - Мәслихат – жергілікті өкілді орган, оны тұрғындар 5 жылға сайлайды
- Жергілікті бюджетті бекітеді, әкімді бақылайды, жергілікті мәселелер бойынша шешім қабылдайды
- 2022 жылдан бері Президент мәслихатты мерзімінен бұрын тарата алмайды
- Сайлауға 20 жастан бастап түсуге болады, депутаттар тізімі әкімдік сайтында жарияланады

Жергілікті басқару

local-maslikhat faq local Жергілікті басқару

Жергілікті мемлекеттік басқару

Жергілікті өкілдік

Мәслихаттар мен әкімдердің актілері

Жергілікті өзін-өзі басқару

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Жергілікті өзін-өзі басқару жергілікті басқарудан қалай ерекшеленеді

Жергілікті өзін-өзі басқару жергілікті басқарудан қалай ерекшеленеді Жергілікті басқару – жоғарыдан төменге қарай құрылған тік жүйе: орталық тағайындайтын әкімдер. Жергілікті өзін-өзі басқару – төменнен басталатын бастама: тұрғындар нені жөндеп, нені салу керегін өздері шешеді. 2021 жылдан бастап ауыл әкімдері тұрғындар сайлайды. 2026 жылғы Конституция өзін-өзі басқаруды конституциялық деңгейде бекітеді. ## Екі термин – екі тәсіл

**Жергілікті басқару:**
- Жоғарыдан тігінен – әкімдер орталық тағайындайды немесе келіседі
- Астананың саясатын жергілікті жерде орындайды
- Республикалық бюджеттен қаржыландырылады
- Жоғарыдағы әкімге және Президентке есеп береді

**Жергілікті өзін-өзі басқару:**
- Төменнен бастама – тұрғындар жергілікті мәселелерді өздері шешеді
- Нысандары: тұрғындар жиындары, қоғамдық кеңестер, сайланатын әкімдер
- Жергілікті бюджеттен қаржыландырылады
- Тұрғындарға есеп береді

**Өмірден мысал:** елді мекеніңіздегі жолды жөндеу мәселесін жергілікті өзін-өзі басқару органы шеше алады – ол тұрғындардың бастамасы мен жергілікті бюджет арқылы жүзеге асырылады, Астанадан нұсқаулықты күтпей-ақ.

## Қазіргі жағдай мен Конституциядағы өзгерістер

| | Бүгін | Конституция (2026) |
|---|---|---|
| Ауыл әкімдері | Тұрғындар сайлайды (2021 жылдан) | Сақталады |
| Аудан, қала әкімдері | Тағайындалады | Сайланатын лауазымдар аясын кеңейту |
| Конституциялық негіз | Заң деңгейінде | Конституциялық норма |

## Неліктен бұл маңызды

Жергілікті өзін-өзі басқару – демократияның күнделікті өмірдегі нысаны. Ол азаматтарға тікелей қоршаған ортасын – жолды, мектепті, абаттандыруды – басқаруға мүмкіндік береді. - Жергілікті басқару – жоғарыдан тігінен (тағайындалған әкімдер)
- Жергілікті өзін-өзі басқару – төменнен бастама (сайлаулар, жиындар, жергілікті бюджет)
- 2021 жылдан – ауыл әкімдерінің сайланбалылығы, Конституция сайланбалылықты жоғары деңгейге кеңейтеді
- 2026 жылғы Конституция өзін-өзі басқаруды конституциялық деңгейде бекітеді

Жергілікті басқару

local-self-government faq local Жергілікті басқару

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Жергілікті өзін-өзі басқару неліктен маңызды

Жергілікті өзін-өзі басқару неліктен маңызды Жергілікті өзін-өзі басқару – азаматқа ең жақын билік деңгейі. Дәл осы деңгейде ауладағы жолдар, балабақшалар, жергілікті бюджет, экологиялық мәселелер сияқты күнделікті түйткілдер шешіледі. Оның конституциялық мәртебесі бұл институтты еркін өзгерте салудан қорғайды. ## Биліктің ең жақын деңгейі

Көп азамат үшін мемлекет алдымен жергілікті деңгейде сезіледі. Жергілікті өзін-өзі басқару – абстрактілі конституциялық қағидаттар күнделікті шындыққа айналатын жер.

## Не нәрсеге ықпал етеді

Жергілікті өзін-өзі басқару мыналарға ықпал етеді:

- тұрғын үй инфрақұрылымы
- мектептер, емханалар және қызметтер
- жергілікті бюджеттер мен шығыс басымдықтары
- экологиялық және қалалық мәселелер
- билік пен тұрғындар арасындағы байланыс

## Неліктен демократиялық тұрғыдан маңызды

Демократия – тек ұлттық сайлаулар ғана емес. Ол жергілікті деңгейде де өз мәнін табады:

- Азаматтар өздерін тікелей қозғайтын мәселелерде дауыс бере алады
- Жергілікті лауазымды тұлғалар тікелей олар қызмет ететін тұрғындар алдында жауап береді
- Проблемаларды орталық бюрократиясыз тезірек байқауға және шешуге болады

## Конституциялық бекіту неліктен маңызды

Жергілікті өзін-өзі басқаруды конституциялық деңгейде бекіту:

- оны болашақ заңнамалық өзгерістерден қорғайды
- жергілікті органдарға нақты заңды мәртебе береді
- азаматтардың жергілікті мәселелерді шешудегі рөлін нығайтады

## Практикалық мысал

Егер тұрғындар ауданда жаңа балабақша керек деп шешсе – жергілікті өзін-өзі басқару органы бұл мәселені жергілікті бюджет пен жиналыстар арқылы жүзеге асыра алады, орталықтың нұсқауын күтпей-ақ. - Жергілікті өзін-өзі басқару – азаматтарға ең жақын билік деңгейі
- Ол қызметтерге, инфрақұрылымға, бюджеттерге және жергілікті басымдықтарға ықпал етеді
- Ол демократияны күнделікті өмірге алып келеді, тек ұлттық саясатпен шектелмейді
- Конституциялық бекіту оның заңды рөлін нығайтады

Жергілікті басқару

local-why-it-matters faq local Жергілікті басқару

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Халық Кеңесі деген не

Халық Кеңесі деген не Халық Кеңесі – 126 мүшесі бар жаңа конституциялық орган. 2022 жылғы Ұлттық Құрылтайдан айырмашылығы: конституциялық мәртебе (жарлық емес), заң шығару бастамасы құқығы (тек ұсыныс емес), дербестік (Президент жанынан емес). ## Бұл не
Халық Кеңесі – түбегейлі жаңа институт. Қазақстанның бұрынғы бірде-бір Конституциясында мұндай орган болған емес.
**Негізгі сипаттары:**
- **126 мүше** – барлық өңірлер мен қоғамдық топтардың өкілдері
- **Конституциялық орган** – жарлықпен емес, Конституциямен бекітіледі
- **Заң шығару бастамасы құқығы** – Құрылтайға заң жобаларын енгізе алады, ал Құрылтай оларды **міндетті түрде** қарауға тиіс
- **Дербес орган** – «Президент жанындағы» құрылым емес, жеке институт
## Ұлттық Құрылтайдан несімен ерекшеленеді
|  | Ұлттық Құрылтай (2022) | Халық Кеңесі (2026 жылғы Конституция) |
|---|---|---|
| Мәртебесі | Жарлықпен құрылған | **Конституциялық** орган |
| Орны | Президент жанында | **Дербес** |
| Өкілеттігі | Кеңесші | **Заң шығару бастамасы құқығы** |
| Нәтижесі | Ұсынымдар | Құрылтай міндетті түрде қарайтын заң жобалары |
Бұл жай атауды өзгерту емес – өкілеттігі де, мәртебесі де бөлек басқа институт.
## Құрылтай бар болса, не үшін керек
Құрылтай – пропорционалды жүйемен сайланатын 145 депутаты бар кәсіби парламент. Ал Халық Кеңесі – **азаматтық қоғамның** үні: өңірлер, кәсіптер, жас топтары, қоғамдық ұйымдар. Яғни партияда жоқ адамдар үшін қосымша өкілдік арнасы.
## Қалай қалыптасады
126 мүше мыналарды білдіреді:
- Қазақстанның барлық өңірлерін
- қоғамдық ұйымдарды
- кәсіби қауымдастықтарды
- әртүрлі әлеуметтік топтарды
Нақты тәртіп конституциялық заңда айқындалады. Адамдар өз ауданы мен қаласындағы өзгерістерге сырттай бақылаушы емес, қатысушы ретінде араласа алады. - 126 мүше – барлық өңірлер мен қоғамдық топтардың өкілдері
- Конституциялық орган – Конституцияда бекітілген, жарлықпен емес
- Заң шығару бастамасы құқығы (Құрылтай қарауға міндетті)
- 2022 жылғы Ұлттық Құрылтаймен шатастырмау керек: басқа мәртебе, басқа өкілеттіктер

Жергілікті басқару

local-halyk-kenesi faq local Жергілікті басқару

Халық Кеңесі

Халық Кеңесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Қазақстан Халық Кеңесі туралы» Конституциялық заң

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Азамат мемлекетті басқаруға қалай қатыса алады

Азамат мемлекетті басқаруға қалай қатыса алады Қатысу сайлаумен шектелмейді: азаматтар өтініш жолдай алады, бейбіт жиналыстар мен қоғамдық кеңестерге қатысады, Конституциялық Сотқа жүгінеді және ӘРПК тәртібімен петицияларды қолдайды. Мәслихатқа 20 жастан, Құрылтайға 25 жастан кандидат болуға болады. ## Сайлау – жалғыз құрал емес

Бес жылда бір рет дауыс беру – тек бастама. Конституция шешімдерге ықпал етудің бірнеше тәсілін береді.

## Қатысу нысандары

**Сайлаулар мен референдум:**
- Құрылтайға, мәслихаттарға, әкімдерге сайлауда дауыс беру
- Референдумда дауыс беру
- Кандидат болу құқығы: **20 жастан** мәслихатқа, **25 жастан** Құрылтайға

**Өтініштер:**
- **Мемлекеттік органға** – белгіленген мерзімде жауап беруге міндетті. Жауап бермеу – заңды бұзу
- **Конституциялық Сотқа** – заң конституциялық құқықтарды бұзса (тегін, eGov арқылы)

**Тікелей қатысу:**
- **Бейбіт жиналыстар** – алаңдарда, митингілерде, пикеттерде
- **Қоғамдық кеңестер** – атқарушы органдардың жанындағы азаматтық бақылау
- **Заңнамалық талқылаулар** – заң жобаларын ресми талқылауға қатысу

**Жаңа және қолданыстағы тетіктер:**
- **Халық Кеңесі** – заң шығару бастамасы құқығы бар 126 мүшеден тұрады; оған өңірлер мен азаматтық қоғам өкілдері кіреді
- **Петициялар** – ӘРПК-нің 12-1-тарауымен реттелетін ұжымдық өтініш рәсімі; бұл азаматтардың заң жобасын тікелей енгізуі емес
- **Цифрлық қатысу** – eGov, e-Otinish платформалары арқылы

## Неге қатысу маңызды

Демократия тек сайлауда емес. Ол заңдардың жасалу процесінде, бюджетті талқылауда, мемлекеттік органдардың шешімдеріне шағым беруде де көрінеді. - Сайлаулар, референдум, өтініштер, қоғамдық кеңестер, бейбіт жиналыстар – қатысу нысандары
- Кандидат болу: мәслихатқа 20 жастан, Құрылтайға 25 жастан
- Конституция Халық Кеңесін енгізеді; петициялар тәртібін ӘРПК реттейді
- Конституциялық Сотқа өтініш – тегін, мемлекеттік орган белгіленген мерзімде жауап беруге міндетті

Жергілікті басқару

local-citizen-participation faq local Жергілікті басқару

Азаматтардың басқаруға қатысуы

Халық Кеңесі

Жергілікті басқару

Жергілікті өзін-өзі басқару

Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Қазақстан Республикасының ӘРПК, 12-1-тарау «Петиция»

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Әкім кім және оның Конституциямен байланысы қандай

Әкім кім және оның Конституциямен байланысы қандай Әкім – жергілікті атқарушы биліктің басшысы: жолдарды, мектептерді, ауруханаларды, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықты, жер мәселелерін басқарады. Ауыл әкімдерін 2021 жылдан бері тұрғындар сайлайды. Жоба сайланбалылықты жоғары деңгейлерге де кеңейтіп, мәслихат алдындағы есептілікті күшейтеді. Әкім «патша» емес – оның бюджетін мәслихат бақылайды. ## Әкім кім
Әкім сіздің өңіріңізді, қалаңызды немесе ауданыңызды басқарады. Жол, мектеп, аурухана, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, жер мәселелері соған байланысты.
## Қазір әкімдер қалай тағайындалады
| Деңгей | Қалай |
|---|---|
| Облыстар мен республикалық маңызы бар қалалар | Президент мәслихаттың келісімімен тағайындайды |
| Аудандар мен облыстық маңызы бар қалалар | Облыс әкімі тағайындайды |
| Ауылдар мен кенттер | **Тұрғындар сайлайды** (2021 жылдан бері) |
## 2026 жылғы Конституция нені өзгертеді
- **Сайланбалылық кеңейеді** – тағы да көбірек деңгей тікелей сайлауға көшеді
- **Мәслихатқа есептілік күшейеді** – әкім тұрақты түрде есеп беруге міндетті болады
- Мәслихат бақылаудың анағұрлым пәрменді тетіктеріне ие болады
## Әкім мен мәслихат – өзара байланыс
|  | Әкім | Мәслихат |
|---|---|---|
| Қызметі | Басқарады (атқарушы билік) | Бақылайды (өкілді билік) |
| Бюджет | Орындайды | Бекітеді |
| Бағдарламалар | Әзірлейді | Бекітеді |
| Есептілік | Есеп береді | Бағалайды |
**Мысал:** әкім жол жөндеуге жауапты. Мәслихат 10 км жолды жөндеуге бюджет бекітті. Егер 5 км ғана жөнделіп, ақша таусылса – мәслихат түсініктеме талап етеді.
## Әкім нашар жұмыс істесе не істеу керек
- **мәслихатқа** жүгіну – өтінішті тіркеп, қарау тәртібін нақтылау
- **прокуратураға** шағым беру
- құқықтарыңыз бұзылса, **сотқа** жүгіну - Әкім – жергілікті атқарушы биліктің басшысы (жолдар, мектептер, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, жер)
- Ауыл әкімдерін тұрғындар 2021 жылдан бері сайлайды – Конституция бұл тәртіпті жоғары деңгейлерге де кеңейтеді
- Әкім мәслихатқа есеп береді: мәслихат бюджетті бекітіп, есепті тыңдайды
- Әкімнің іс-әрекетіне мәслихатқа, прокуратураға және сотқа шағымдануға болады

Жергілікті басқару

local-akim-role faq local Жергілікті басқару

Жергілікті мемлекеттік басқару

Әкім

Мәслихаттар мен әкімдердің актілері

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Қоғамдық бақылау деген не

Қоғамдық бақылау деген не Қоғамдық бақылау – азаматтар мен ҮЕҰ-лардың биліктің әрекетін бақылау құқығы: мемлекеттік сатып алуды тексеру, мектептер мен ауруханалардың сапасын бағалау, балалар үйлерін тексеру, сайлауда бақылаушы болу. Билік сұрауларға жауап беруге міндетті. Билікті сынау Конституциямен қорғалады. ## Қоғамдық бақылау не үшін қажет
Мемлекет сіз төлейтін салықты жұмсайды. Қоғамдық бақылау – сол қаражаттың мақсатқа сай жұмсалғанын және заңдардың қалай орындалып жатқанын тексерудің тәсілі.
**Мемлекеттік бақылаудан айырмасы:** қоғамдық бақылауды азаматтар мен ҮЕҰ мемлекеттен тәуелсіз жүргізеді. Нәтижелері жарияланып, мемлекеттік органдарға жолданады.
## Бақылаудың бес нысаны
**1. Қоғамдық мониторинг**
Билік жұмысына күнделікті бақылау жасау. Өмірдегі мысалдар:
- тендерлердің ашықтығын тексеру – жол жөндеуге бөлінген қаражаттың қайда кеткенін көру
- емханалар мен мектептердің сапасын бағалау – кезек, құрал-жабдық, кадр мәселелері
- экологияны бақылау – зауыт шығарындылары, өзендердің жай-күйі
**2. Қоғамдық сараптама**
ҮЕҰ шешімдер мен заң жобаларын қабылданғанға дейін бағалайды: материал сұратады, талдау жүргізеді, қорытынды жариялайды.
**3. Қоғамдық тыңдаулар**
Мынадай жағдайларда міндетті:
- қала құрылысы жобалары бойынша (құрылыс, бұзу)
- экологиялық жобалар бойынша (зауыт салу)
- әлеуметтік саладағы өзгерістер бойынша (мектептер мен ауруханаларды жабу)
Жоба тыңдаудан 30 күн бұрын жарияланады. Азаматтардың пікірлері хаттамаға енгізіліп, ескеріледі.
**4. Қоғамдық инспекциялар**
Балалар үйлері, бас бостандығынан айыру орындары, мүгедектігі бар адамдарға арналған нысандар сияқты объектілерге барып, стандарттардың сақталуын тексеру.
**5. Сайлаудағы бақылаушылар**
Азаматтар мен ҮЕҰ сайлау учаскелеріне бақылаушылар жібереді.
## Құралдар
- **eGov** – өтініш беру және жауаптарды қадағалау
- **Ашық деректер (Open Data)** – статистика, мемлекеттік сатып алу, бюджет
- **Адам құқықтары жөніндегі уәкіл** – шағымдарды қарайды
- **Құрылтайдың Есеп комиссиясы** – бюджетке бақылау жасайды
## Кепілдіктер
- Биліктен ақпарат сұрату құқығы бар (мемлекеттік құпиядан басқа)
- Сын айтқаны үшін қудалауға тыйым салынады
- Билік қоғамдық бақылаушылардың сұрауларына жауап беруге міндетті
Қоғамдық бақылау азаматтардың күнделікті демократиялық қатысуын күшейтеді. - Бақылаудың 5 нысаны: мониторинг, сараптама, тыңдаулар, инспекциялар, бақылаушылар
- Цифрлық құралдар: eGov, ашық деректер, ақпараттық жүйелер
- Билік сұрауларға жауап беруге міндетті – жауап бермеу заң бұзу болып саналады
- Билікті сынау Конституциямен қорғалады – қудалауға жол берілмейді

Азаматтардың қатысуы

public-control faq participation Азаматтардың қатысуы

Ақпаратқа қол жеткізу

Азаматтардың қатысуы

Халық Кеңесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

2026 жылғы 23 тамыздағы Құрылтай депутаттары сайлауының күнтізбелік жоспары

Қазақстан Республикасы ОСК


Question: Азаматтардың өтініштері мен петицияларының айырмасы қандай

Азаматтардың өтініштері мен петицияларының айырмасы қандай Конституцияның 35-бабы жеке және ұжымдық өтініш жолдау құқығын сақтайды. Петициялар ӘРПК-нің 12-1-тарауымен реттеледі: бұл Құрылтайға заң жобасын тікелей енгізу құқығы емес, мемлекеттік және жергілікті органдарға жүгінудің бөлек рәсімі. ## Конституция нені бекітеді

35-бап азаматтардың мемлекеттік органдарға және жергілікті өзін-өзі басқару органдарына жеке және ұжымдық өтініш жолдау құқығына кепілдік береді. Бұл – мемлекетпен кері байланыстың негізгі конституциялық кепілдігі.

60-бап заң шығару бастамасы құқығы бар субъектілерді бөлек атайды: Президент, Құрылтай депутаттары, Үкімет және Халық Кеңесі. Азаматтар бұл тізімге тікелей кірмейді.

## Петициялар қалай реттеледі

Петициялардың тәртібі Конституцияның жеке нормасымен емес, **Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекстің (ӘРПК) 12-1-тарауымен** белгіленген.

- петиция жобасы мемлекет айқындаған интернет-ресурс арқылы немесе жазбаша беріледі;
- жобаны ашық жариялау үшін оған **20 жұмыс күні ішінде кемінде 50 азамат** қосылуы керек;
- жарияланғаннан кейін қолдау алты айға дейін жиналады;
- шек адресатқа байланысты: орталық мемлекеттік органның құзыретіндегі мәселе бойынша **50 000 дауыс** қажет, жергілікті органдар үшін басқа шектер қолданылады;
- қолдау тапқан петиция орталық деңгейде **40 жұмыс күніне дейін**, жергілікті деңгейде **20 жұмыс күніне дейін** қаралады;
- қорытынды шешім уәжді болуы және интернет-ресурста жариялануы тиіс.

## Нені шатастырмау керек

Петиция құзыретті органның ұсынысты қарауына және жария уәжді шешім қабылдауына алып келуі мүмкін. Бірақ ол автоматты түрде заң жобасына айналмайды және азаматтарға жеке заң шығару бастамасы құқығын бермейді.

[ӘРПК-нің 12-1-тарауы: 90-1–90-6-баптар](https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2000000350#z1470) - Конституция жеке және ұжымдық өтініштерге кепілдік береді
- Петиция рәсімін ӘРПК-нің 90-1–90-6-баптары реттейді
- Жобаны ашық жариялау үшін алдымен 50 азамат қажет; кейінгі шектер адресатқа байланысты
- Петиция азаматтардың тікелей заң шығару бастамасына тең емес

Азаматтардың қатысуы

petitions faq participation Азаматтардың қатысуы

Өтініш жасау құқығы

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Қазақстан Халық Кеңесі деген не

Қазақстан Халық Кеңесі деген не Қазақстан Халық Кеңесі – халық мүддесін білдіретін жоғары конституциялық консультативтік орган. Оның құрамында 126 мүше бар: этномәдени бірлестіктерден, қоғамдық және өзге де коммерциялық емес ұйымдардан, сондай-ақ мәслихаттар мен қоғамдық кеңестерден 42 адамнан. Кеңес ұсынымдар әзірлейді, Құрылтайға заң жобаларын енгізеді және республикалық дауыс беру бастамасын көтере алады. ## Мәртебесі мен міндеті

Қазақстан Халық Кеңесі – халық мүддесін білдіретін **жоғары конституциялық консультативтік орган**. Ол жалпыұлттық диалог, қоғамдық талқылау және ұсынымдар арқылы мемлекеттік саясатты қалыптастыру мен іске асыруға қатысады.

## Құрамы қалай қалыптасады

Заң **126 мүшеден** тұратын тең құрамды белгілейді:

- 42 – этномәдени бірлестіктерден;
- 42 – қоғамдық бірлестіктер мен өзге де коммерциялық емес ұйымдардан;
- 42 – астананың, облыстардың және республикалық маңызы бар қалалардың мәслихаттары мен қоғамдық кеңестерінен.

Жеке құрам жөніндегі ұсыныстарды Хатшылық дайындайды, ал құрамды Президент бекітеді. Мүшелердің өкілеттік мерзімі – төрт жыл.

## Кеңестің өкілеттіктері

- ішкі саясат бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлеу;
- **Құрылтайға заң жобаларын енгізу**;
- республикалық референдум тағайындау бастамасын көтеру;
- қоғамдық алаңдар, консультациялар және тыңдаулар өткізу;
- заңда көзделген нысандарда қоғамдық бақылау жүргізу.

Мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдарға жолданған ұсынымдар міндетті түрде қаралуға тиіс, бірақ олардың өзі заңның немесе құзыретті орган шешімінің орнын баспайды.

## Жұмыс тәртібі

Жоғары басқарушы орган – Сессия. Кезекті сессия қажеттілігіне қарай, бірақ **жылына кемінде бір рет** шақырылады. Күні, орны мен күн тәртібі туралы БАҚ-та кемінде 30 күн бұрын хабарланады. Құрылымға Төралқа да кіреді; комитеттер, комиссиялар және жұмыс топтары құрылуы мүмкін.

[Қазақстан Халық Кеңесі туралы Конституциялық заң](https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2600000298) - 126 мүше: үш топтың әрқайсысынан 42 өкіл
- Құрамды Президент бекітеді, өкілеттік мерзімі – төрт жыл
- Заң шығару бастамасы және референдум бастамасын көтеру құқығы бар
- Кезекті сессия жылына кемінде бір рет өткізіледі
- Мемлекеттік органдарға жолданған ұсынымдар міндетті түрде қаралады

Азаматтардың қатысуы

peoples-council faq participation Азаматтардың қатысуы

Халық Кеңесі

Халық Кеңесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Қазақстан Халық Кеңесінің Хатшылығын құру туралы жарлық

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Азаматтық қоғамның рөлі қандай

Азаматтық қоғамның рөлі қандай Азаматтық қоғам – ҮЕҰ, кәсіподақтар, еріктілер мен бастамашыл топтар; мемлекеттен тәуелсіз жұмыс істейді. Жаңа Конституция хабарлама тәртібімен тіркеуді (рұқсат тәртібі емес), ҮЕҰ-ны мәжбүрлеп жабуға тыйымды және гранттар мен Халық Кеңесі арқылы мемлекетпен серіктестік тетіктерін кепілдендіреді. ## Азаматтық қоғам деген не
Бұл – азаматтар мемлекеттік аппараттан тыс жерде өз мәселелерін өздері шешетін кеңістік:
- **ҮЕҰ** – құқық қорғау, экология, білім беру ұйымдары
- **Кәсіподақтар мен қауымдастықтар** – мүдделерді ұжымдық қорғау
- **Бастамашыл топтар** – нақты міндеттер үшін құрылған бейресми бірлестіктер
- **Еріктілер** – мұқтаж адамдарға ерікті көмек көрсететіндер
## Конституция неге кепілдік береді
**Бірлесу еркіндігі:**
- Тіркеудің **хабарлама тәртібі** – алдын ала рұқсат сұрау емес, хабарлау жеткілікті
- Мәжбүрлі мүшелікке тыйым салу
- ҮЕҰ-ларды еріктен тыс жабуға тыйым салу
**Ақылға қонымды шектеулер:**
- Конституциялық құрылысты күшпен өзгертуге бағытталған қызметке тыйым салу
- Араздықты қоздыруға тыйым салу
- Әскери сипаттағы құрылымдар құруға тыйым салу
## ҮЕҰ мемлекетпен қалай өзара іс-қимыл жасайды
1. **Халық кеңесі** – ҮЕҰ өкілдері Қазақстан Халық Кеңесіне кіреді
2. **Заң жобаларына сараптама** – ҮЕҰ заң жобаларына қорытынды жолдайды
3. **Мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс** – әлеуметтік, экологиялық, білім беру жобаларына гранттар
4. **Жұмыс топтары** – ҮЕҰ ведомствоаралық комиссияларға қатысады
5. **Қоғамдық тыңдаулар** – қала құрылысы және экология мәселелері бойынша міндетті рәсім
## Қаржыландыру
- Мүшелік жарналар мен қайырымдылықтар
- Мемлекеттік және халықаралық гранттар
- Шектеулі кәсіпкерлік қызмет
- **Ашықтық:** ҮЕҰ қаржылық есептерін жариялап, шетелдік қаржыландыру туралы мәліметті ашып көрсетуге тиіс (тыйым салу үшін емес, ашықтық үшін)
## 2026 жылғы жаңа Конституцияның ұстанымы
Бірлесу еркіндігі, ашықтық және Халық Кеңесі мен гранттар арқылы әріптестік қатар жүреді. ҮЕҰ биліктің қарсыласы ғана емес: ол қоғам мүддесін білдіретін, шешім сапасын жақсартатын серіктес әрі тәуелсіз бақылаушы. - ҮЕҰ тіркеудің хабарлама тәртібі (рұқсат тәртібі емес)
- Мемлекетпен серіктестік: Халық Кеңесі, гранттар, жұмыс топтары, сараптама
- ҮЕҰ – биліктің қызметіне тәуелсіз бақылаушылар
- Қаржылық ашықтық: есептерді жариялау, қаражат көздерін мәлімдеу

Азаматтардың қатысуы

civil-society faq participation Азаматтардың қатысуы

Қоғамдық бірлестіктер

Бірлесу бостандығы

Азаматтардың қатысуы

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі