{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:full-text:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"full-text","canonical_url":"https://constitution.my/p/full-text?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/full-text.md?lang=kk","question":"Жаңа Конституцияның толық мәтіні","answer_summary":"Жаңа Конституцияның толық мәтіні қазақ және орыс тілдерінде онлайн қолжетімді. Мұнда ресми жарияланымдар, құжат құрылымы және оқуды неден бастау керегі туралы қысқаша нұсқаулық берілген.","content_text":"Жаңа Конституцияның толық мәтіні Жаңа Конституцияның толық мәтіні қазақ және орыс тілдерінде онлайн қолжетімді. Мұнда ресми жарияланымдар, құжат құрылымы және оқуды неден бастау керегі туралы қысқаша нұсқаулық берілген. ## Конституцияның ресми мәтіні\n\n2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясы.\n\n**Нұсқалар мен материалдар:**\n\n- [2026 жылғы Конституцияның қазақша мәтіні](/full-text?lang=kk) – мазмұны мен навигациясы бар ыңғайлы оқу нұсқасы\n- [2026 жылғы Конституцияның орысша мәтіні](/full-text?lang=ru) – орыс тіліндегі онлайн нұсқа\n- [1995 жылғы Конституциямен салыстыру](/compare?lang=kk) – тақырыптар бойынша негізгі айырмашылықтар\n- [Gov.kz-тегі ресми жарияланым](https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-minsk/documents/details/967814?lang=ru) – сыртқы ресми дереккөз\n\n**constitution.my сайтында онлайн оқу:**\n\n- [2026 жылғы Конституцияның толық мәтіні](/full-text?lang=kk) – мазмұны мен навигациясы бар ыңғайлы оқу нұсқасы\n- [1995 жылғы Конституция (алдыңғы нұсқа)](/constitution-1995?lang=kk) – барлық өзгерістер ескерілген мәтін\n\n## Құжаттың құрылымы\n\nКонституция **кіріспеден** және **11 бөлімнен** тұрады:\n\n1. **Жалпы ережелер** – басқару нысаны, аумақ, рәміздер, тіл\n2. **Адам және азамат** – сіздің құқықтарыңыз, бостандықтарыңыз және міндеттеріңіз\n3. **Президент** – мәртебесі, өкілеттіктері, сайлану тәртібі\n4. **Құрылтай** – құрамы, өкілеттіктері, қалай қалыптасады\n5. **Үкімет** – құрылымы мен функциялары\n6. **Конституциялық сот** – заңдардың Конституцияға қайшы келмеуін қадағалайтын орган\n7. **Соттар және сот төрелігі** – сот жүйесінің құрылымы мен қағидаттары\n8. **Жергілікті басқару** – әкімдіктер мен мәслихаттар\n9. **Мемлекеттік қаржы** – жария қаржының негізгі қағидаттары\n10. **Конституцияның үстемдігі** – Ата Заңның жоғары заңдық күші\n11. **Өтпелі ережелер** – жаңа жүйеге өту тәртібі\n\n## Оқуды неден бастау керек\n\n**Егер 10 минутыңыз болса:**\n\n- **2-бөлімді** оқыңыз – онда сіздің құқықтарыңыз бен бостандықтарыңыз жазылған. Бұл сізге күнделікті тікелей қатысты бөлім.\n\n**Егер 30 минутыңыз болса:**\n\n- Оған **3–5-бөлімдерді** қосыңыз – билік қалай құрылғанын: Президент, Құрылтай, Үкімет.\n\n**Егер тереңірек түсінгіңіз келсе:**\n\n- **Салыстырмалы кестені** пайдаланыңыз – онда 1995 жылғы Конституциямен салыстырғанда нақты не өзгергені көрсетілген.\n\n## Ресми дереккөздер\n\n- **Референдум сайты:** referendum.gov.kz\n- **ҚР Конституциялық соты:** ksrk.gov.kz\n- **Президент Әкімшілігі:** akorda.kz - Толық мәтін қазақ және орыс тілдерінде онлайн қолжетімді\n- 11 бөлім: конституциялық құрылыс негіздерінен өтпелі ережелерге дейін\n- Салыстырмалы кесте – нақты не өзгергенін көрсетеді\n- Ең алдымен 2-бөлімнен бастаған дұрыс: онда сіздің құқықтарыңыз бен бостандықтарыңыз берілген","section":{"code":"about","title":"Конституция туралы"},"keywords":"full-text faq about Конституция туралы","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":1,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-1"},{"number":2,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-2"},{"number":3,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-3"},{"number":4,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-4"},{"number":5,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-5"},{"number":6,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-6"},{"number":7,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-7"},{"number":8,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-8"},{"number":9,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-9"},{"number":10,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-10"},{"number":11,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-11"},{"number":12,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-12"},{"number":13,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-13"},{"number":14,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-14"},{"number":15,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-15"},{"number":16,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-16"},{"number":17,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-17"},{"number":18,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-18"},{"number":19,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-19"},{"number":20,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-20"},{"number":21,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-21"},{"number":22,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-22"},{"number":23,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-23"},{"number":24,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-24"},{"number":25,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-25"},{"number":26,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-26"},{"number":27,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-27"},{"number":28,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-28"},{"number":29,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-29"},{"number":30,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-30"},{"number":31,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-31"},{"number":32,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-32"},{"number":33,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-33"},{"number":34,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-34"},{"number":35,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-35"},{"number":36,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-36"},{"number":37,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-37"},{"number":38,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-38"},{"number":39,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-39"},{"number":40,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-40"},{"number":41,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-41"},{"number":42,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-42"},{"number":43,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-43"},{"number":44,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-44"},{"number":45,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-45"},{"number":46,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-46"},{"number":47,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-47"},{"number":48,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-48"},{"number":49,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-49"},{"number":50,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-50"},{"number":51,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-51"},{"number":52,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-52"},{"number":53,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-53"},{"number":54,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-54"},{"number":55,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-55"},{"number":56,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-56"},{"number":57,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-57"},{"number":58,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-58"},{"number":59,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-59"},{"number":60,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-60"},{"number":61,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-61"},{"number":62,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-62"},{"number":63,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-63"},{"number":64,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-64"},{"number":65,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-65"},{"number":66,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-66"},{"number":67,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-67"},{"number":68,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-68"},{"number":69,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-69"},{"number":70,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-70"},{"number":71,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-71"},{"number":72,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-72"},{"number":73,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-73"},{"number":74,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-74"},{"number":75,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-75"},{"number":76,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-76"},{"number":77,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-77"},{"number":78,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-78"},{"number":79,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-79"},{"number":80,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-80"},{"number":81,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-81"},{"number":82,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-82"},{"number":83,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-83"},{"number":84,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-84"},{"number":85,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-85"},{"number":86,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-86"},{"number":87,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-87"},{"number":88,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-88"},{"number":89,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-89"},{"number":90,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-90"},{"number":91,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-91"},{"number":92,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-92"},{"number":93,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-93"},{"number":94,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-94"},{"number":95,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-95"},{"number":96,"title":"Конституцияның толық мәтіні","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-96"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:how-developed:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"how-developed","canonical_url":"https://constitution.my/p/how-developed?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/how-developed.md?lang=kk","question":"Жаңа Конституция қалай әзірленді","answer_summary":"Жаңа Конституция ашық түрде әзірленді: 130-дан астам сарапшы, барлық өңірлердің өкілдері, азаматтардан 2 000-нан астам ұсыныс. Жұмыс жарты жылға созылды – 2025 жылғы қыркүйектен 2026 жылғы ақпанға дейін – және идея жинауды, сараптаманы, ашық талқылауларды және келісуді қамтыды.","content_text":"Жаңа Конституция қалай әзірленді Жаңа Конституция ашық түрде әзірленді: 130-дан астам сарапшы, барлық өңірлердің өкілдері, азаматтардан 2 000-нан астам ұсыныс. Жұмыс жарты жылға созылды – 2025 жылғы қыркүйектен 2026 жылғы ақпанға дейін – және идея жинауды, сараптаманы, ашық талқылауларды және келісуді қамтыды. ## Конституцияның қалай әзірленгенін неге білу маңызды\nКонституция – жоғарыдан түсетін бұйрық емес. Егер ол жабық есік жағдайында жазылса, оған сенім азаяды. Сондықтан комиссияның қалай жұмыс істегенін, оның құрамына кімдер кіргенін және қандай ұсыныстар ескерілгенін білу маңызды.\n## Әзірлеу хронологиясы\n**1-кезең. Бастау (2025 жылғы қыркүйек)**\nПрезидент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына Жолдауында конституциялық реформаның қажеттігін мәлімдеді. Негізгі екпін – бір палаталы парламентке көшу және халықтың қатысу тетіктерін күшейту болды.\n**2-кезең. Жұмыс тобын қалыптастыру (2025 жылғы қазан)**\nҚұрамына 130-дан астам адам кірді: конституционалист заңгерлер, барлық парламенттік фракциялардың депутаттары, бизнес өкілдері, құқық қорғаушылар, мемлекеттік басқару саласының сарапшылары, өңір өкілдері.\n**3-кезең. Ұсыныстар жинау (2025 жылғы қазаннан 2026 жылғы қаңтарға дейін)**\nКез келген азамат **e-Otinish** және **eGov** онлайн платформалары арқылы ұсыныс жолдай алды. **2 000-нан астам ұсыныс** түсті – олардың әрқайсысын жұмыс тобы қарады.\n**4-кезең. Конституциялық комиссия (2026 жылғы қаңтар–ақпан)**\nКомиссияны Конституциялық соттың төрайымы **Эльвира Әзімова** басқарды. Барлық отырыстар **онлайн көрсетіліммен ашық форматта** өтті. Онда билік құрылымы, тежемелік және тепе-теңдік тетіктері, азаматтардың құқықтары (соның ішінде цифрлық құқықтар), сайлау жүйесі және халықтың қатысу институттары талқыланды.\n**5-кезең. Жобаны жариялау және соңғы талқылау (2026 жылғы ақпан)**\nЖоба көпшілікке танысу үшін жарияланды. Сарапшылық дөңгелек үстелдер, өңірлік талқылаулар және БАҚ-та түсіндіру жұмыстары өткізілді.\n**6-кезең. Референдум (2026 жылғы 15 наурыз)**\nТүпкілікті шешімді азаматтар қабылдады: дауыс беру 2026 жылғы 15 наурызда өтті.\n## Әзірлеуге кімдер қатысты\n**Конституциялық комиссия құрамында 130-дан астам адам болды:**\n- **Заңгерлер** – конституционалистер, судьялар, прокурорлар\n- **Депутаттар** – барлық фракциялар: Amanat, Ауыл, QHP, Respublika, ОСДП\n- **Бизнес** – «Атамекен» ұлттық палатасының өкілдері\n- **Азаматтық қоғам** – ҮЕҰ мен құқық қорғаушылар\n- **Өңірлер** – барлық облыстар мен республикалық маңызы бар қалалардың өкілдері\n- **Академиялық орта** – ғалымдар, құқық зерттеушілері\n- **Медиа және мәдениет** – журналистер, мәдениет қайраткерлері\nГендерлік теңгерім сақталды: комиссия құрамының кемінде 30%-ы әйелдер болды. Қазақстанның барлық өңірлері қамтылды.\n## Ашықтық\n1. **Барлық отырыстар тікелей эфирде өтті** – YouTube пен ресми порталдарда көрсетілді.\n2. **Материалдар жарияланды** – хаттамалар, стенограммалар, ұсыныстар (жеке деректерсіз).\n3. **Ашық арна жұмыс істеді** – азаматтар eGov арқылы сұрақ қоя алды.\n4. **Күнделікті брифингтер өткізілді** – комиссия мүшелері сұхбат беріп, түсіндіру жасады. - Жарты жылдық жұмыс: 2025 жылғы қыркүйек – 2026 жылғы ақпан\n- 130-дан астам сарапшы: заңгерлер, депутаттар, бизнес, ҮЕҰ, барлық өңірлер\n- Азаматтардан 2 000-нан астам ұсыныс e-Otinish және eGov арқылы түсті\n- Барлық отырыстар ашық өтті: тікелей эфирлер, хаттамалар, брифингтер\n- Гендерлік теңгерім: комиссия құрамының кемінде 30%-ы әйелдер","section":{"code":"about","title":"Конституция туралы"},"keywords":"how-developed faq about Конституция туралы","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":4,"title":"Халық билігі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-4"},{"number":35,"title":"Азаматтардың қатысуы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-35"},{"number":92,"title":"Референдум арқылы Конституцияға өзгерістер енгізу","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-92"},{"number":93,"title":"Конституциялық Соттың қорытындысы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-93"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"akorda-constitutional-documents","title":"Ресми конституциялық құжаттар","url":"https://www.akorda.kz/ru/official_documents/constitution","publisher":"Ақорда","source_type":"official_publication","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:constitution-how-to-read-simple:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"constitution-how-to-read-simple","canonical_url":"https://constitution.my/p/constitution-how-to-read-simple?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/constitution-how-to-read-simple.md?lang=kk","question":"Конституцияны қалай оқу керек","answer_summary":"Конституцияны мағыналық блоктар бойынша оқыған ыңғайлы: алдымен құқықтар мен бостандықтарды, кейін билік құрылымын, азаматтардың қатысуын және өзгерту тәртібін қараңыз. «Бұрын / кейін» салыстырмалы кестесі нақты не өзгергенін бірден көрсетеді.","content_text":"Конституцияны қалай оқу керек Конституцияны мағыналық блоктар бойынша оқыған ыңғайлы: алдымен құқықтар мен бостандықтарды, кейін билік құрылымын, азаматтардың қатысуын және өзгерту тәртібін қараңыз. «Бұрын / кейін» салыстырмалы кестесі нақты не өзгергенін бірден көрсетеді. Конституцияны роман сияқты басынан аяғына дейін оқитын мәтін ретінде емес, өзара байланысты бөлімдер жиынтығы ретінде қабылдаған дұрыс. Ыңғайлы тәртіп мынадай болуы мүмкін:\n\n1. **Адам құқықтары мен бостандықтары туралы бөлім** – нені және қалай қорғайтынын түсіну үшін.\n2. **Билік құрылымы туралы бөлім** – кім не үшін жауап беретінін көру үшін.\n3. **Жергілікті өзін-өзі басқару мен азаматтардың қатысуы туралы бөлім** – шешім қабылдауға халық қалай қатысатынын түсіну үшін.\n4. **Конституцияны өзгерту тәртібі туралы бөлім** – жүйенің қалай жаңартылатынын көру үшін.\n\n## Алғаш рет оқитындар үшін кеңестер\n\n- Ресми терминдерден қорықпаңыз – олардың көбі түсінікті\n- Сізге маңызды баптарды белгілеп отырыңыз\n- «Бұрын / кейін» кестесін қатар пайдаланыңыз\n- Бірден бәрін емес, мағыналық блоктар бойынша оқыңыз\n\n## Қайдан оқу керек\n\n- constitution.my – қолданыстағы мәтін және құрылымдалған салыстыру\n- constitution.my – [Конституция мәтіні](/full-text?lang=kk) және [1995 жылғы Конституцияның тексерілген орысша мәтіні](/constitution-1995?lang=ru)\n- election.gov.kz – референдумға қатысты ресми ақпарат\n- Ресми жарияланған түсіндірме материалдар - Конституцияны блоктар бойынша оқу оңайырақ\n- Алдымен құқықтар мен билік құрылымы бөлімдерін қараған дұрыс\n- Салыстырмалы кесте өзгерістерді түсінудің ең ыңғайлы жолы\n- Ресми дереккөздермен қатар оқу пайдалы","section":{"code":"about","title":"Конституция туралы"},"keywords":"constitution-how-to-read-simple faq about Конституция туралы","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":5,"title":"Тікелей қолданылуы және жоғары заңдық күші","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-5"},{"number":12,"title":"Құқықтарды қорғау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-12"},{"number":42,"title":"Президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-42"},{"number":52,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-52"},{"number":87,"title":"Жергілікті басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-87"},{"number":92,"title":"Конституцияға өзгерістер енгізу","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-92"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"akorda-constitutional-documents","title":"Ресми конституциялық құжаттар","url":"https://www.akorda.kz/ru/official_documents/constitution","publisher":"Ақорда","source_type":"official_publication","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:why-update:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"why-update","canonical_url":"https://constitution.my/p/why-update?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/why-update.md?lang=kk","question":"Неліктен Конституцияны жаңартып жатырмыз","answer_summary":"1995 жылғы Конституция тәуелсіз мемлекеттің негізін қалады. Бірақ 30 жыл ішінде экономика, технология, қоғамдық сұраныс және басқару институттары өзгерді. Конституцияны жаңарту – бұрынғы құндылықтардан бас тарту емес, құқықтық жүйені 2026 жылдың шындығына бейімдеу.","content_text":"Неліктен Конституцияны жаңартып жатырмыз 1995 жылғы Конституция тәуелсіз мемлекеттің негізін қалады. Бірақ 30 жыл ішінде экономика, технология, қоғамдық сұраныс және басқару институттары өзгерді. Конституцияны жаңарту – бұрынғы құндылықтардан бас тарту емес, құқықтық жүйені 2026 жылдың шындығына бейімдеу. ## 30 жылда не өзгерді\n**1. Цифрлық шындық**\n1995 жылы интернетті өте аз адам пайдаланды. Бүгінде мессенджерлер, банк қосымшалары және мемлекеттік қызметтер күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналды. Бұрын мүлде болмаған сұрақтар пайда болды:\n- Жеке деректеріңізге кім қол жеткізе алады?\n- Мессенджерлердегі хат-хабарыңызды оқуға бола ма?\n- Интернеттен өзіңіз туралы ақпаратты өшіруді талап етуге құқығыңыз бар ма?\n1995 жылғы Конституция бұл сұрақтарға жауап бермейді, өйткені ол кезде мұндай мәселелер болған жоқ.\n**2. Билік тармақтарының тепе-теңдігі**\nҚос палаталы парламенттің (Сенат пен Мәжілістің) 30 жылдық тәжірибесі әлсіз тұстарын көрсетті: палаталар арасындағы келісу заң шығару үдерісін баяулатты, ал жауапкершілік көбіне бұлыңғыр болып қалды. Бір палаталы Құрылтайға көшу жағдайды өзгертеді:\n- Бір орган – бір үдеріс. Жылдамырақ әрі ашығырақ.\n- Әр депутаттың дауыс беруі көрінеді – жеке жауапкершілік күшейеді.\n- Парламенттің өкілеттігі **13-тен 23 конституциялық функцияға** дейін кеңейеді.\n**3. Азаматтардың қатысуы**\nАдамдар енді тек «әр 5 жыл сайын дауыс беруді» емес, шешімдерге шын мәнінде ықпал етуді қалайды. Жаңа Конституция бұл үшін нақты тетіктер енгізеді:\n- **Қазақстан Халық Кеңесі** – қоғам мен билік арасындағы тұрақты диалог алаңы\n- Петициялар мен халықтық бастамаларға құқықты күшейту\n- Қоғамдық бақылаудың ашық рәсімдері\n**4. Құқықтық кепілдіктер**\nСоңғы 30 жылда адам құқықтары саласындағы халықаралық стандарттар әлдеқайда дамыды. Жаңа Конституция Қазақстанды осы деңгейге жақындатады:\n- Ұсталған кезде құқықтарды түсіндіру міндеті конституциялық деңгейде нақтыланады.\n- Сот шешімінсіз ұстау мерзімі: **72 сағаттан 48 сағатқа дейін**.\n- Кінәсіздік презумпциясы енді тек қылмыстық іс жүргізу қағидасы ғана емес, **жалпы конституциялық қағида** ретінде бекітіледі.\n- Ар-намыс пен қадір-қасиетті қорғау күшейтіледі.\n## Не өзгермейді\nБұл – «нөлден жазылған Конституция» емес. Бұл – **1995 жылғы Конституцияны жаңарту**. Мыналар сақталады:\n- **Президенттік басқару нысаны** – Президент мемлекет басшысы болып қала береді.\n- **Унитарлық мемлекет** – Қазақстан федерация емес, біртұтас мемлекет.\n- **Халық егемендігі** – биліктің қайнар көзі азаматтар болып қала береді.\n- **Негізгі құқықтар мен бостандықтар** – сөз, жиналыс, ар-ождан және меншік бостандығы.\n## Неліктен дәл қазір\nРеформа жоспарлы үдерістің нәтижесі болды:\n- **2025 жылғы қыркүйек:** Мемлекет басшысы Қазақстан халқына Жолдауында парламенттік реформаның қажеттігін мәлімдеді.\n- **2025 жылғы қазан:** 130-дан астам сарапшыдан тұратын жұмыс тобы құрылды: заңгерлер, бизнес өкілдері, ҮЕҰ, парламенттік партиялар.\n- **2025 жылғы қазаннан 2026 жылғы ақпанға дейін:** e-Otinish және eGov арқылы ашық талқылау өтті. Азаматтардан 2 000-нан астам ұсыныс түсті.\n- **2026 жылғы ақпан:** Конституциялық комиссия жұмысын аяқтап, жобаны жариялады.\n- **2026 жылғы наурыз:** Референдум 2026 жылғы 15 наурызда өтті – 87,15% «қолдаймын» деп дауыс берді.\n→ [1995 және 2026 жылдардағы конституцияларды салыстыру](/compare?lang=kk) · [Конституцияның толық мәтіні](/full-text?lang=kk) - 30 жыл = жаңа шындық: цифрландыру, жаңа құқықтар, жаңа институттар\n- Бұл қайта жазу емес, жаңарту: негізгі құндылықтар сақталады\n- Ашық үдеріс: азаматтардан 2 000-нан астам ұсыныс, 130-дан астам сарапшы, ашық отырыстар\n- Парламенттің өкілеттігі: 13-тен 23 конституциялық функцияға дейін\n- Сотсыз ұстау: 72 сағаттан 48 сағатқа дейін\n- Шешімді азаматтар қабылдады: референдум 2026 жылғы 15 наурызда өтті","section":{"code":"about","title":"Конституция туралы"},"keywords":"why-update faq about Конституция туралы","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":5,"title":"Қолданыстағы құқық","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-5"},{"number":21,"title":"Цифрлық құқықтар және деректерді қорғау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-21"},{"number":42,"title":"Президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-42"},{"number":49,"title":"Вице-президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-49"},{"number":52,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-52"},{"number":70,"title":"Халық Кеңесі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-70"},{"number":72,"title":"Конституциялық Сот","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-72"},{"number":94,"title":"Күшіне ену","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-94"},{"number":95,"title":"Жаңа институттарға көшу","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-95"},{"number":96,"title":"Заңнаманы сәйкестендіру","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-96"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitution-1995-gov-archive","title":"Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы (ресми архивтік жарияланым)","url":"https://www.gov.kz/uploads/2020/2/11/92594e9ba28352a961ca421505b4b79a_original.146163.pdf","publisher":"Gov.kz","source_type":"historical_legal_text","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"akorda-constitutional-documents","title":"Ресми конституциялық құжаттар","url":"https://www.akorda.kz/ru/official_documents/constitution","publisher":"Ақорда","source_type":"official_publication","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:constitution-levels-of-law:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"constitution-levels-of-law","canonical_url":"https://constitution.my/p/constitution-levels-of-law?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/constitution-levels-of-law.md?lang=kk","question":"Заңдардың түрлері қандай және олар бір-бірімен қалай байланысады","answer_summary":"Иерархия: Конституция → конституциялық заңдар → заңдар → жарлықтар → қаулылар → бұйрықтар. Егер төменгі деңгейдегі акт жоғары деңгейдегі актіге қайшы келсе, ол қолданылмайды. Конституция – ең жоғары деңгейде.","content_text":"Заңдардың түрлері қандай және олар бір-бірімен қалай байланысады Иерархия: Конституция → конституциялық заңдар → заңдар → жарлықтар → қаулылар → бұйрықтар. Егер төменгі деңгейдегі акт жоғары деңгейдегі актіге қайшы келсе, ол қолданылмайды. Конституция – ең жоғары деңгейде. Заңдардың бәрі бірдей деңгейде емес. Құқықтық жүйеде нақты иерархия бар, оның шыңында – Конституция.\n## Құқықтық актілер иерархиясы\n| Деңгей | Бұл не | Кім қабылдайды |\n|---|---|---|\n| 1. Конституция | Негізгі заң | Халық (референдум) |\n| 2. Конституциялық заңдар | Конституцияда тікелей аталған мәселелер бойынша заңдар | Құрылтай (2/3 дауыспен) |\n| 3. Заңдар | Заңнаманың негізгі бөлігі | Құрылтай (жай көпшілікпен) |\n| 4. Президент жарлықтары | Мемлекет басшысының нормативтік актілері | Президент |\n| 5. Үкімет қаулылары | Атқарушы билік актілері | Үкімет |\n| 6. Министрліктердің бұйрықтары | Ведомстволық актілер | Министрлер |\n| 7. Мәслихат шешімдері | Жергілікті нормативтік актілер | Мәслихаттар |\n## Басымдық қағидасы\nЕгер төменгі деңгейдегі акт жоғары деңгейдегі актіге қайшы келсе – **жоғарысы қолданылады**:\n- Министрдің бұйрығы заңға қайшы келе алмайды.\n- Заң конституциялық заңға қайшы келе алмайды.\n- Ешбір акт Конституцияға қайшы келе алмайды.\n## Мұны практикада не үшін білу керек\nМысалы, жергілікті шенеунік ведомстволық бұйрыққа сүйеніп, Конституция кепілдік берген құқығыңыздан айырады делік. Ондай бұйрықтың **күші болмайды**. Сіз:\n- сотқа шағымдана аласыз;\n- прокуратураға жүгіне аласыз;\n- егер мәселе заңның өзінде болса, Конституциялық Сотқа жүгіне аласыз.\n## Конституциялық заңдар – ерекше деңгей\nКонституциялық заңдар Конституцияда тікелей аталған мәселелер бойынша қабылданады: Президент туралы, Құрылтай туралы, соттар туралы, референдум туралы. Оларды қабылдау үшін **білікті көпшілік** – депутаттардың кемінде 2/3 дауысы қажет. Сондықтан оларды жай заңға қарағанда өзгерту қиынырақ. - Конституция – ең жоғарғы акт, иерархияның шыңында\n- Жоғарғы деңгейдегіге қайшы төменгі акт қолданылмайды\n- Конституциялық заңдар Құрылтайдың 2/3 дауысын талап етеді\n- Иерархия – сіздің құқықтарыңызды қорғаудың практикалық құралы","section":{"code":"about","title":"Конституция туралы"},"keywords":"constitution-levels-of-law faq about Конституция туралы","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":5,"title":"Қолданыстағы құқық және Конституцияның басымдығы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-5"},{"number":60,"title":"Заңнамалық реттеу нысандары","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-60"},{"number":61,"title":"Заңдар және конституциялық заңдар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-61"},{"number":90,"title":"Жергілікті нормативтік актілер","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-90"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:what-is-constitution:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"what-is-constitution","canonical_url":"https://constitution.my/p/what-is-constitution?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/what-is-constitution.md?lang=kk","question":"Конституция деген не","answer_summary":"Конституция – мемлекеттің билік құрылымын, азаматтардың құқықтарын және қоғам өмірінің негізгі қағидаларын айқындайтын негізгі заңы. Саяси ұран немесе идеологиялық манифест емес – барлық өзге заңдардың іргетасы. Президенттен бастап қарапайым азаматқа дейін бәріне ортақ «ойын ережелерін» бекітеді.","content_text":"Конституция деген не Конституция – мемлекеттің билік құрылымын, азаматтардың құқықтарын және қоғам өмірінің негізгі қағидаларын айқындайтын негізгі заңы. Саяси ұран немесе идеологиялық манифест емес – барлық өзге заңдардың іргетасы. Президенттен бастап қарапайым азаматқа дейін бәріне ортақ «ойын ережелерін» бекітеді. ## Конституция не үшін керек\n\nКонституция үш негізгі функция атқарады:\n\n1. **Мемлекеттік билікті шектейді.** Конституция биліктің еркін әрекет етуіне жол бермейді – әр органның өкілеттігін нақты белгілеп, тежемелік әрі тепе-теңдік тетіктерін бекітеді.\n\n2. **Азаматтардың құқықтарын кепілдендіреді.** Өмір сүру, сөз бостандығы, меншік, әділ сот сияқты негізгі құқықтар Конституцияда бекітіліп, қарапайым заңдармен оңай өзгертіле алмайды.\n\n3. **Мемлекеттік институттардың өзара әрекет тәртібін белгілейді.** Кім қалай сайланады, заңдар қалай қабылданады, қандай орган не үшін жауап береді – мұның бәрі Конституцияда жазылады.\n\n## Конституцияның қарапайым заңдардан айырмашылығы\n\nКонституцияның **ең жоғары заңдық күші** бар:\n\n- Конституцияға қайшы келетін кез келген заң жарамсыз болады\n- Конституцияны тек референдум арқылы өзгертуге болады\n- Конституцияның сақталуын бөлек орган – Конституциялық сот бақылайды, оған кез келген азамат жүгіне алады\n\nҚарапайым заңдар конституциялық нормаларды нақтылайды, бірақ оларды жоя алмайды және оларға қайшы келе алмайды.\n\n## Конституция – тірі құжат\n\nКонституция бір рет жазылып, мәңгі өзгермейтін мәтін емес. Ол қоғаммен бірге дамиды. Экономика өзгереді, жаңа технологиялар пайда болады (интернет, цифрлық құқықтар), жаңа қауіптер туындайды (киберқауіпсіздік, деректерді қорғау) – сондықтан Конституция осы өзгерістерге жауап беруі керек.\n\nСонымен бірге негізгі қағидалар тұрақты болып қалады:\n\n- Халық егемендігі\n- Биліктің бөлінуі\n- Адам құқықтарының кепілдігі\n- Аумақтық тұтастық\n\nКонституцияны жаңарту – бұл «бәрін нөлден жазу» емес, іргелі құндылықтарды сақтай отырып, институттарды жаңа жағдайларға бейімдеу. - Конституция – қоғам үшін ортақ ережелер жиынтығы\n- Ең жоғары заңдық күшке ие – ешбір заң оған қайшы келмеуі тиіс\n- Тек референдум арқылы өзгереді\n- Бір мезгілде құқықтарды қорғайды және билікті шектейді","section":{"code":"about","title":"Конституция туралы"},"keywords":"what-is-constitution faq about Конституция туралы","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":1,"title":"Мемлекеттің негіздері және жоғары құндылықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-1"},{"number":4,"title":"Халық билігі және биліктің бөлінуі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-4"},{"number":5,"title":"Конституцияның жоғары заңдық күші","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-5"},{"number":12,"title":"Адам құқықтарын қорғау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-12"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:key-changes:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"key-changes","canonical_url":"https://constitution.my/p/key-changes?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/key-changes.md?lang=kk","question":"Жаңа Конституциядағы негізгі өзгерістер","answer_summary":"Жаңа Конституция мемлекеттіліктің негіздерін сақтай отырып, билік құрылымын өзгертеді және азаматтардың құқықтарын күшейтеді. Ең бастысы: бір палаталы Құрылтайға көшу, Вице-президент институтын енгізу, цифрлық құқықтарды кеңейту және халықтық бақылау тетіктерін күшейту.","content_text":"Жаңа Конституциядағы негізгі өзгерістер Жаңа Конституция мемлекеттіліктің негіздерін сақтай отырып, билік құрылымын өзгертеді және азаматтардың құқықтарын күшейтеді. Ең бастысы: бір палаталы Құрылтайға көшу, Вице-президент институтын енгізу, цифрлық құқықтарды кеңейту және халықтық бақылау тетіктерін күшейту. ## 1. БИЛІК ЖҮЙЕСІ: қос палаталы парламенттен Құрылтайға көшу\n**Бұрын қандай болды:**\n- Парламент = Сенат (49 депутат) + Мәжіліс (98 депутат)\n- Палаталар арасындағы келісу заң шығару үдерісін баяулататын\n**Енді қандай болады:**\n- **Құрылтай** – жоғары бір палаталы өкілді орган\n- **145 депутат** бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша пропорционалды өкілдікпен сайланады\n- Ұлттық деңгейдегі **пропорционалды жүйе** (партиялық тізімдер бойынша)\n- Парламенттің өкілеттігі **13-тен 23 конституциялық функцияға** дейін кеңейеді\n**Неге бұл қажет:**\n- Бір палата – бір үдеріс. Заңдар жылдамырақ қабылданады.\n- Әр депутат жеке және ашық дауыс береді – жауапкершілік күшейеді.\n- Парламент тежемелік және тепе-теңдік жүйесінде күштірек рөл атқарады.\n## 2. ВИЦЕ-ПРЕЗИДЕНТ: жаңа институт\n**Не енгізіледі:**\n- **Қазақстан Республикасы вице-президенті** лауазымы\n**Қалай тағайындалады:**\n- Президент **Құрылтайдың келісімімен** тағайындайды\n**Функциялары:**\n- Президенттің тапсырмасымен Үкімет жұмысын үйлестіреді\n- Үкімет пен Құрылтай отырыстарына қатысады\n- Президенттің өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылса, 60 күн ішінде жаңа сайлау өткенге дейін оның міндетін уақытша атқарады\n**Шектеуі:**\n- Дербес билік өкілеттігі болмайды. Тек Президенттің тапсырмасымен әрекет етеді.\n## 3. АЗАМАТТАР ҚҰҚЫҚТАРЫ: цифрлық құқықтар және процестік кепілдіктер\n**а) Цифрлық құқықтар (жаңа блок):**\n- Жеке деректерді қорғау құқығы\n- Цифрлық коммуникациялар құпиясы (e-mail, мессенджерлер)\n- Заңда көзделген жағдайларда деректерді түзету, шектеу немесе жоюды талап ету мүмкіндігі\nМысалы, біреу сіздің жеке деректеріңізді заңсыз жарияласа, бұл жеке өмір мен дербес деректерді қорғау кепілдіктеріне қатысты мәселе болады; нақты жауапкершілік пен қорғау жолы заңға және істің мән-жайына байланысты.\n**ә) Ұстау кезіндегі құқықтар:**\n- Сот шешімінсіз ұстау мерзімі: **72 → 48 сағат**\n- Ұсталған кезде құқықтарды түсіндіру міндеті конституциялық деңгейде нақтыланады\n- Ұсталған сәттен бастап адвокатқа міндетті қол жеткізу\n**б) Кінәсіздік презумпциясы:**\n- Енді тек қылмыстық үдеріс үшін емес, **жалпы конституциялық қағида** ретінде бекітіледі\n**в) Бейбіт жиналыстар:**\n- Қарусыз бейбіт жиналыстарға құқық кепілдендіріледі\n## 4. ХАЛЫҚТЫҢ ҚАТЫСУЫ: тұрақты диалог\n**Қазақстан Халық Кеңесі:**\n- Президент жанындағы консультативтік-кеңесші орган\n- Құрамына қоғам, ҮЕҰ, сарапшылар және өңірлер өкілдері кіреді\n- Заң жобаларын, даму стратегияларын және әлеуметтік мәселелерді талқылайды\n- Кеңестің пікірі негізгі шешімдер қабылдағанда ескеріледі\n**Өтініштер мен петициялар:**\n- Конституция жеке және ұжымдық өтініш жолдау құқығын сақтайды\n- Қолдау тапқан петицияларды құзыретті органдар ӘРПК тәртібімен қарайды; бұл азаматтардың тікелей заң шығару бастамасы емес\n## 5. НЕ ӨЗГЕРМЕЙДІ\n- **Президент** – мемлекет басшысы, 7 жылдық бір мерзім, партиялық бейтараптық\n- **Президенттік басқару нысаны** – Президент Үкіметті қалыптастырады\n- **Унитарлық мемлекет** – федерация емес\n- **Халық егемендігі** – биліктің қайнар көзі азаматтар\n- **Негізгі құқықтар** – сөз, жиналыс, ар-ождан және меншік бостандығы\n## «Бұрын және кейін» кестесі\n| Позиция | 1995 жылғы Конституция | 2026 жылғы Конституция |\n|---|---|---|\n| Парламент | Сенат (49) + Мәжіліс (98) = 147 | Құрылтай (145 депутат) |\n| Парламент өкілеттігі | 13 функция | 23 функция |\n| Вице-президент | Жоқ | Иә (Құрылтайдың келісімімен) |\n| Сотсыз ұстау мерзімі | 72 сағат | 48 сағат |\n| Цифрлық құқықтар | Реттелмеген | Деректерді қорғау, коммуникациялар құпиясы |\n| Халық кеңесі | Бейресми мәртебе | Конституциялық мәртебе |\n| Президент | 7 жыл, бір рет | 7 жыл, бір рет (өзгеріссіз) | - Құрылтай (145 депутат, бірыңғай жалпыұлттық округ) Сенат пен Мәжілістің орнына келеді – жылдамырақ әрі ашығырақ\n- 13 функцияның орнына 23 функция – парламент күшейеді\n- Вице-президент – басқарудың сабақтастығын қамтамасыз ететін институт, ол Құрылтайдың келісімімен тағайындалады\n- Сотсыз ұстау: 72 → 48 сағат, ұсталған кезде құқықтарды түсіндіру міндеті нақтыланады\n- Цифрлық құқықтар – деректерді қорғау мен хат-хабар құпиясы Конституция деңгейінде\n- Қазақстан Халық Кеңесі – қоғам мен билік арасындағы тұрақты диалог алаңы","section":{"code":"about","title":"Конституция туралы"},"keywords":"key-changes faq about Конституция туралы","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":21,"title":"Цифрлық құқықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-21"},{"number":42,"title":"Президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-42"},{"number":49,"title":"Вице-президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-49"},{"number":52,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-52"},{"number":70,"title":"Халық Кеңесі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-70"},{"number":72,"title":"Конституциялық Сот","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-72"},{"number":87,"title":"Жергілікті басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-87"},{"number":94,"title":"Күшіне ену","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-94"},{"number":95,"title":"Өтпелі ережелер","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-95"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitution-1995-gov-archive","title":"Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы (ресми архивтік жарияланым)","url":"https://www.gov.kz/uploads/2020/2/11/92594e9ba28352a961ca421505b4b79a_original.146163.pdf","publisher":"Gov.kz","source_type":"historical_legal_text","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:rights-limits:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"rights-limits","canonical_url":"https://constitution.my/p/rights-limits?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/rights-limits.md?lang=kk","question":"Құқықтар мен бостандықтарға шектеу бола ма","answer_summary":"Иә, бірақ құқықтар тек заңмен және 41-бапта көрсетілген мақсаттар үшін қажетті шамада ғана шектелуі мүмкін. Саяси себеппен шектеуге тыйым салынады, ал 12, 14, 16, 17, 20, 22, 25-баптардағы құқықтар ешбір жағдайда шектелмейді.","content_text":"Құқықтар мен бостандықтарға шектеу бола ма Иә, бірақ құқықтар тек заңмен және 41-бапта көрсетілген мақсаттар үшін қажетті шамада ғана шектелуі мүмкін. Саяси себеппен шектеуге тыйым салынады, ал 12, 14, 16, 17, 20, 22, 25-баптардағы құқықтар ешбір жағдайда шектелмейді. ## Негізгі қағида\n\n41-бап құқықтар мен бостандықтарды тек **заңмен** және конституциялық құрылысты, өзге адамдардың құқықтары мен бостандықтарын, ұлттық қауіпсіздікті, қоғамдық тәртіпті, азаматтардың денсаулығын және қоғамның имандылығын қорғау үшін қажетті шамада ғана шектеуге мүмкіндік береді.\n\nБұл құқықтарды әкімшілік қолайлылық үшін шектеуге рұқсат бермейді. Әр жағдайда құқықтық негіз, Конституцияда көрсетілген мақсат және қолданылған шараның сол мақсатпен байланысы түсінікті болуы керек. Саяси себептер бойынша шектеуге тікелей тыйым салынған.\n\n## Нені тексеру керек\n\n1. **Шектеуді кім және қандай заңның негізінде енгізді.**\n2. **Ол 41-баптағы қай мақсатты көздейді.**\n3. **Шара мақсатқа жету үшін қажетті мөлшерден аспай ма.**\n4. **Оған шағым беру тәртібі мен мерзімі бар ма.**\n\nМысалы, заң бейбіт жиналыс өткізу тәртібін немесе санитариялық шектеулерді белгілей алады. Бірақ «қауіпсіздік» деген сөздің өзі кез келген шараны конституциялық етпейді: оның мазмұнына, қажеттілігіне және ауқымына дау айтуға болады.\n\n## Нені шектеуге болмайды\n\nКонституция нақты тізім береді: **12, 14, 16, 17, 20, 22, 25**-баптарда көзделген құқықтар мен бостандықтар ешбір жағдайда шектелмейді.\n\nБұған, атап айтқанда, құқық субъектілігін тану және сот арқылы қорғалу, азаматты елден тыс жерде қорғау, теңдік пен кемсітпеу, өмір сүру, қадір-қасиет пен азаптауға тыйым салу, ұлттық тиесілілігін айқындау және ана тілін пайдалану, ар-ождан бостандығы жатады. Дәл тұжырым үшін тиісті бапты ашыңыз: қысқа атауы ғана емес, баптың бүкіл мәтіні қорғалады.\n\n## Шектеуді қалай тексеруге болады\n\nЖалпы сот нақты істе шешімнің немесе әрекеттің заңдылығын бағалайды. Егер қолданылатын нормативтік акт конституциялық құқықтарға нұқсан келтірсе, сот 79-бап бойынша істі тоқтата тұрып, Конституциялық Сотқа жүгінуге міндетті. Азамат та конституциялық заңда белгіленген жарамдылық талаптарын сақтай отырып Конституциялық Сотқа жүгіне алады. - 41-бап шектеуге тек заңмен және онда көрсетілген мақсаттар үшін жол береді\n- Саяси себептер бойынша шектеуге тыйым салынған\n- 12, 14, 16, 17, 20, 22, 25-баптар ешбір жағдайда шектелмейді\n- Жалпы сот пен Конституциялық Сотқа жүгіну – талаптары мен мерзімдері бөлек екі жол","section":{"code":"rights","title":"Құқықтар"},"keywords":"rights-limits faq rights Құқықтар","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":41,"title":"Құқықтарды шектеу шектері","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-41"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:constitution-direct-effect:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"constitution-direct-effect","canonical_url":"https://constitution.my/p/constitution-direct-effect?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/constitution-direct-effect.md?lang=kk","question":"Конституцияның «тікелей қолданылуы» дегені не","answer_summary":"Тікелей қолданылу Конституция нормасына сілтеме жасауға мүмкіндік береді, бірақ ол дәлелдерге, мерзімдерге, рәсімге және арнайы заң талаптарына бағынудан босатпайды. Нақты дауда норма мәтінін және қолданылатын тәртіпті бірге қараңыз.","content_text":"Конституцияның «тікелей қолданылуы» дегені не Тікелей қолданылу Конституция нормасына сілтеме жасауға мүмкіндік береді, бірақ ол дәлелдерге, мерзімдерге, рәсімге және арнайы заң талаптарына бағынудан босатпайды. Нақты дауда норма мәтінін және қолданылатын тәртіпті бірге қараңыз. ## Тікелей қолданылу нені білдіреді\n\nКонституция нормасына талап-арызда, шағымда немесе уәжде тікелей сілтеме жасауға болады. Бірақ мұндай сілтеме істің мән-жайын дәлелдеуді, мерзімдерді сақтауды және тиісті процессуалдық тәртіпті қолдануды алмастырмайды.\n\n## Практикада қалай қолдануға болады\n\n1. Қай конституциялық кепілдікке қатысы барын анықтаңыз.\n2. Оқиғаны растайтын құжаттарды, хаттарды, шешімдерді және күндерді жинаңыз.\n3. Арнайы заңдағы және рәсімдегі талаптарды тексеріңіз.\n4. Өтініште немесе шағымда Конституцияның нақты бабын істің фактілерімен байланыстырыңыз.\n\nМысалы, сөз бостандығы, жеке өмірдің қорғалуы немесе сот арқылы қорғалу мәселесінде конституциялық норма маңызды уәж бола алады. Нәтиже істің дәлелдеріне, қолданылатын заңға және құзыретті органның шешіміне байланысты.\n\n## Конституциялық бақылау\n\nКонституциялық Сотқа жүгіну тәртібі мен жол берілетін өтініштердің шегі заңмен айқындалады. Ол әдеттегі дауды немесе сот инстанциясын алмастырмайды. Нақты құқықтық мәселе туындаса, ресми актілерді және маманның кеңесін бірге қарастырған жөн. - Тікелей қолданылу Конституция нормасына тікелей сілтеме жасауға мүмкіндік береді\n- Дәлелдер, мерзімдер және процессуалдық талаптар сақталуы тиіс\n- Әр іс үшін арнайы заң мен құзыретті органның тәртібі маңызды\n- Конституциялық бақылау әдеттегі шағымдану жолдарын толық алмастырмайды","section":{"code":"rights","title":"Құқықтар"},"keywords":"constitution-direct-effect faq rights Құқықтар","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":5,"title":"Конституцияның тікелей қолданылуы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-5"},{"number":12,"title":"Құқықтарды сот арқылы қорғау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-12"},{"number":72,"title":"Конституциялық Сот","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-72"},{"number":79,"title":"Соттың Конституциялық Сотқа жүгінуі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-79"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:rights-obligations:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"rights-obligations","canonical_url":"https://constitution.my/p/rights-obligations?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/rights-obligations.md?lang=kk","question":"Конституция бойынша азаматтардың қандай міндеттері бар","answer_summary":"Конституция құқықтармен қатар азаматтардың міндеттерін де белгілейді. Міндеттер құқықтың «бағасы» емес: олардың мазмұны, орындалуы және жауаптылық тәртібі Конституция мен арнайы заңдарда айқындалады.","content_text":"Конституция бойынша азаматтардың қандай міндеттері бар Конституция құқықтармен қатар азаматтардың міндеттерін де белгілейді. Міндеттер құқықтың «бағасы» емес: олардың мазмұны, орындалуы және жауаптылық тәртібі Конституция мен арнайы заңдарда айқындалады. ## Құқықтар мен міндеттер қатар жүреді\n\nКонституция адам құқықтарын қорғайды және азаматтардың міндеттерін белгілейді. Бір міндеттің орындалмауы өзге конституциялық құқықтан айыруға негіз болмайды: жауаптылық әр жағдайда заң мен рәсімге сай жеке қаралады.\n\n## Негізгі міндеттер\n\n- Конституция мен заңдарды сақтау\n- Заңмен белгіленген салықтар мен алымдарды төлеу\n- Қазақстан Республикасын заңға сәйкес қорғау\n- Балаларды асырау және тәрбиелеу\n- Еңбекке жарамсыз ата-аналарға қамқорлық жасау\n- Табиғатты және қоршаған ортаны қорғау\n- Басқалардың құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу\n\n## Нақты жағдайда нені тексеру керек\n\nСалық, әскери міндет, алимент, экологиялық талаптар және өзге міндеттер әртүрлі заңдармен реттеледі. Құқықтық салдар бұзушылықтың құрамына, дәлелдерге, мерзімге және қолданылатын тәртіпке байланысты болады.\n\n## Норманы қалай оқу керек\n\nАлдымен Конституциядағы ережені, одан кейін тиісті заңды және ресми рәсімді қараңыз. Бір ғана қысқаша түсіндірмеге сүйеніп жауаптылық туралы қорытынды жасамаған дұрыс. - Конституция құқықтармен қатар азаматтардың міндеттерін де атайды\n- Міндетті орындамаудың салдары арнайы заң мен рәсімге байланысты\n- Бір міндеттің орындалмауы өзге конституциялық құқықтың шарты емес\n- Нақты мәселе үшін негізді, мерзімді және құзыретті органды тексеріңіз","section":{"code":"rights","title":"Құқықтар"},"keywords":"rights-obligations faq rights Құқықтар","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":36,"title":"Міндеттер","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-36"},{"number":37,"title":"Міндеттер","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-37"},{"number":38,"title":"Міндеттер","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-38"},{"number":39,"title":"Міндеттер","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-39"},{"number":40,"title":"Міндеттер","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-40"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:rights-digital:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"rights-digital","canonical_url":"https://constitution.my/p/rights-digital?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/rights-digital.md?lang=kk","question":"Жаңа Конституциядағы цифрлық құқықтар қандай","answer_summary":"Жаңа Конституция цифрлық технологиялар қолданылатын дербес деректер мен хабарламалардың құпиясын тікелей қорғайды. Деректерді жинау мен өңдеудің, хат-хабарға қол жеткізудің және байланысты шектеудің нақты негіздері заңмен айқындалады; биометрия дербес деректер туралы арнайы заңнамамен реттеледі.","content_text":"Жаңа Конституциядағы цифрлық құқықтар қандай Жаңа Конституция цифрлық технологиялар қолданылатын дербес деректер мен хабарламалардың құпиясын тікелей қорғайды. Деректерді жинау мен өңдеудің, хат-хабарға қол жеткізудің және байланысты шектеудің нақты негіздері заңмен айқындалады; биометрия дербес деректер туралы арнайы заңнамамен реттеледі. ## Неге цифрлық құқықтар қажет болды\n\nБұрынғы конституциялық модель интернетке дейінгі кезеңде қалыптасты. Бүгінде адамның өмірінің елеулі бөлігі цифрлық ортада өтеді:\n\n- хат алмасу\n- банктік операциялар\n- мемлекеттік қызметтерді алу\n- әлеуметтік желілерді пайдалану\n- жеке деректерді сақтау және өңдеу\n\nСондықтан жаңа Конституция цифрлық кеңістікті құқықтық қорғау аймағына енгізеді.\n\n## Негізгі цифрлық құқықтар\n\nЖаңа редакция мына кепілдіктерді бекітеді:\n- **Цифрлық хат-хабар құпиясы** – цифрлық технологиялар қолданылатын хабарламаларды да қамтиды; шектеу заңда белгіленген жағдайлар мен тәртіп бойынша ғана мүмкін\n- **Дербес деректерді қорғау құқығы** – заңсыз жинаудан, өңдеуден, сақтаудан және пайдаланудан қорғайды\n- **Биометриялық деректер** – дербес деректерге жатады және арнайы заңнамамен реттеледі; Конституция оларды бөлек атамайды\n- **Ақпарат алу және тарату** – заң тыйым салмаған тәсілдермен жүзеге асырылады, ал шектеулер заңмен белгіленеді\n\n## Бұл құқықтар іс жүзінде нені білдіреді\n\nМемлекет пен жеке ұйымдар:\n\n- деректерді шексіз жинай алмайды\n- адамның келісімінсіз ақпаратты еркін тарата алмайды\n- құпия коммуникацияға заңсыз араласа алмайды\n- цифрлық бақылауды құқықтық негізсіз қолдана алмайды\n\n## Қандай тәуекелдерге жауап береді\n\nЦифрлық құқықтар мына қауіптерге жауап береді:\n\n- жеке деректердің таралуы\n- аккаунттар мен хабарламаларға заңсыз қол жеткізу\n- цифрлық профильдеу\n- адамның беделіне зиян келтіретін ескі ақпараттың шексіз сақталуы\n\n## Неге бұл конституциялық деңгейде маңызды\n\nЦифрлық құқықтар Конституцияда бекітілген жағдайда, оларды жай ведомстволық ережелермен немесе әлсіз заңдармен айналып өту қиындайды. Бұл азаматқа неғұрлым жоғары деңгейдегі қорғаныс береді. - Конституция цифрлық технологиялар қолданылатын дербес деректер мен хабарламаларды тікелей қорғайды\n- Биометрия дербес деректер туралы арнайы заңнамамен реттеледі, бірақ Конституцияда бөлек аталмайды\n- Хабарламалар құпиясын шектеу заңда белгіленген жағдайлар мен тәртіп бойынша ғана мүмкін\n- Конституциялық деңгей азаматқа жоғары құқықтық кепілдік береді","section":{"code":"rights","title":"Құқықтар"},"keywords":"rights-digital faq rights Құқықтар","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":21,"title":"Цифрлық құқықтар және деректерді қорғау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-21"},{"number":23,"title":"Ақпарат бостандығы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-23"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:rights-emergency-regimes:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"rights-emergency-regimes","canonical_url":"https://constitution.my/p/rights-emergency-regimes?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/rights-emergency-regimes.md?lang=kk","question":"Төтенше және соғыс жағдайында құқықтар қалай шектеледі","answer_summary":"Төтенше немесе соғыс жағдайында уақытша шектеулер болуы мүмкін, бірақ олардың негізі, шегі мен мерзімі Конституция мен арнайы заңға сай болуы тиіс. Әр шектеуді нақты режим мен актіге сүйеніп тексеру қажет.","content_text":"Төтенше және соғыс жағдайында құқықтар қалай шектеледі Төтенше немесе соғыс жағдайында уақытша шектеулер болуы мүмкін, бірақ олардың негізі, шегі мен мерзімі Конституция мен арнайы заңға сай болуы тиіс. Әр шектеуді нақты режим мен актіге сүйеніп тексеру қажет. ## Жалпы қағида\n\nТөтенше жағдай немесе соғыс жағдайы кезінде мемлекет қосымша шаралар қабылдай алады. Бірақ бұл құқықтар толық жойылады деген сөз емес. Конституциялық тәртіп сақталуға тиіс.\n\n## Қандай шектеулер болуы мүмкін\nБелгілі бір кезеңде мынадай шектеулер енгізілуі мүмкін:\n- жүріп-тұру еркіндігін шектеу, соның ішінде коменданттық сағат енгізу\n- бейбіт жиналыстар өткізуге шектеу қою\n- бұқаралық ақпарат құралдары мен ақпарат таратуға шектеу енгізу\n- хат-хабар құпиясына заңда көзделген ерекше жағдайларда шектеу қою\n- ереуіл құқығын уақытша шектеу\n\n## Қандай талаптар сақталуы керек\n\nКез келген шектеу:\n\n- **заңға негізделуі**\n- **уақытша болуы**\n- **нақты қауіпке байланысты болуы**\n- **қоғамға жария етілуі**\n- **сот және конституциялық бақылауға ашық болуы** керек\n\n## Қандай кепілдіктерді тексеру керек\nЕрекше режим кезінде де іргелі кепілдіктер маңызды; олардың нақты қолданылуын режимнің түрі, ресми акті және арнайы заң арқылы тексеру қажет.\n- өмір сүру құқығы\n- азаптауға және қатыгез қарым-қатынасқа тыйым салу\n- ар-ождан және дін бостандығы\n- сот арқылы қорғалу құқығы\n- өзіне және жақындарына қарсы айғақ бермеу құқығы\n- заңның кері күшіне тыйым салу\n- қадір-қасиет, азаптауға тыйым салу және заңдылық кепілдіктері\n\n## Қауіп неде\n\nЕрекше режимдер әрқашан билікті кеңейту тәуекелін тудырады. Сондықтан Конституция мұндай кезеңдерде де шектеудің шегі болуын талап етеді.\n\n## Азамат не істей алады\n\nЕгер шектеу заңсыз, шектен тыс немесе кемсітушілік сипатта болса, адам:\n\n- сотқа жүгіне алады\n- прокуратураға шағымдана алады\n- омбудсменге жүгіне алады\n- конституциялық бақылау тетіктерін пайдалана алады - Төтенше жағдайда кейбір құқықтар уақытша және қауіпке мөлшерлес түрде шектелуі мүмкін\n- Іргелі кепілдіктердің нақты қолданылуын режимнің түрі мен ресми акті арқылы тексеру қажет\n- Шектеудің негізін, мерзімін, ауқымын және шағым беру тәртібін тексеру қажет\n- Заңсыз не кемсітушілік сипаттағы шектеуге заңда көзделген тәртіппен шағым жасауға болады","section":{"code":"rights","title":"Құқықтар"},"keywords":"rights-emergency-regimes faq rights Құқықтар","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":46,"title":"Төтенше және соғыс жағдайы кезіндегі Президент өкілеттіктері","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-46"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:rights-basic-list:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"rights-basic-list","canonical_url":"https://constitution.my/p/rights-basic-list?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/rights-basic-list.md?lang=kk","question":"Конституция қандай құқықтарға кепілдік береді","answer_summary":"Конституция адамның негізгі жеке, саяси, әлеуметтік және цифрлық құқықтарына кепілдік береді. Төменде 2026 жылғы Конституция нені тікелей қорғайтыны, қандай кепілдіктер күшейгені және құқық бұзылса қайда жүгінуге болатыны көрсетілген.","content_text":"Конституция қандай құқықтарға кепілдік береді Конституция жеке, саяси, әлеуметтік-экономикалық және цифрлық құқықтарды бекітеді. Бұл негізгі ережелердің қысқаша картасы: оларды іске асыру, шектеу және қорғау тәртібі заңдар мен рәсімдерде нақтыланады. ## Негізгі құқықтар тізімі\n\nКонституция адамға және азаматқа тән негізгі құқықтар мен бостандықтарды бекітеді. Олардың ішінде:\n\n- **Өмір сүру құқығы**\n- **Бостандық және жеке басына қол сұқпаушылық құқығы**\n- **Тұрғын үйге қол сұқпаушылық құқығы**\n- **Сөз бостандығы**\n- **Ар-ождан және дін бостандығы**\n- **Меншік құқығы**\n- **Еңбек ету құқығы**\n- **Білім алу құқығы**\n- **Денсаулықты қорғау құқығы**\n- **Сот арқылы қорғалу құқығы**\n- **Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы**\n\n## Бұл құқықтар нені білдіреді\n\nКонституциялық құқықтар мемлекеттік органдар үшін шек пен бағдар болып табылады. Нақты жағдайда құқықтың мазмұны, оны іске асыру және қорғау тәсілі қолданылатын заңдар мен рәсімдерге де тәуелді.\n\nМемлекеттік орган құқықты шектесе, оның заңды негізін, мақсатын және қолданылатын тәртібін көрсетуі керек. Мұндай шектеуді тексеру үшін актіні, хабарламаны және істің құжаттарын сақтаңыз.\n\n## Жаңа Конституция не күшейтеді\n\nЖаңа редакцияда ерекше назар мына бағыттарға аударылады:\n\n- **Цифрлық құқықтар** – жеке деректерді қорғау, цифрлық коммуникация құпиясы\n- **Процессуалдық кепілдіктер** – ұстау кезіндегі құқықтар, адвокатқа қол жеткізу\n- **Адам қадір-қасиетін қорғау** – қорлайтын әрекеттерге, заңсыз қысымға тыйым\n- **Құқықтарды қорғау тетіктері** – сотқа, уәкілетті органға немесе Конституциялық Сотқа жүгіну мүмкіндігі; әр жолдың өз талаптары бар\n\n## Құқықтар тек азаматтарға ма, әлде барлығына ма\n\nКейбір құқықтар **әр адамға** тиесілі:\n- өмір сүру құқығы\n- қадір-қасиетті қорғау\n- әділ сотқа қол жеткізу\n- азаптаудан қорғау\n\nАл кейбір құқықтар **азаматтарға** тән:\n- сайлау құқығы\n- мемлекеттік істерді басқаруға қатысу\n- белгілі бір саяси құқықтар\n\n## Неге бұл маңызды\n\nКонституциядағы негізгі құқықтар – адамның мемлекетпен қатынасындағы басты қорғанысы. Егер олар күшті және нақты жазылса, қарапайым заңдар мен әкімшілік шешімдер азамат мүддесіне қарсы шексіз қолданыла алмайды. - Негізгі құқықтар: өмір, бостандық, меншік, еңбек, білім, денсаулық, сот арқылы қорғалу\n- 2026 жылғы Конституция цифрлық және кейбір процессуалдық кепілдіктерді нақтылайды\n- Конституциялық құқыққа сілтеме жасауға болады, бірақ оны іске асыру тәртібін арнайы заңдар айқындайды\n- Практикалық мәселе үшін норма мәтіні, құжаттар және қолданылатын рәсім маңызды","section":{"code":"rights","title":"Құқықтар"},"keywords":"rights-basic-list faq rights Құқықтар","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":12,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-12"},{"number":13,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-13"},{"number":14,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-14"},{"number":15,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-15"},{"number":16,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-16"},{"number":17,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-17"},{"number":18,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-18"},{"number":19,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-19"},{"number":20,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-20"},{"number":21,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-21"},{"number":22,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-22"},{"number":23,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-23"},{"number":24,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-24"},{"number":25,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-25"},{"number":26,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-26"},{"number":27,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-27"},{"number":28,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-28"},{"number":29,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-29"},{"number":30,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-30"},{"number":31,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-31"},{"number":32,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-32"},{"number":33,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-33"},{"number":34,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-34"},{"number":35,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-35"},{"number":36,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-36"},{"number":37,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-37"},{"number":38,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-38"},{"number":39,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-39"},{"number":40,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-40"},{"number":41,"title":"Құқықтар мен бостандықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-41"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:life-personal-data-leaked:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"life-personal-data-leaked","canonical_url":"https://constitution.my/p/life-personal-data-leaked?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/life-personal-data-leaked.md?lang=kk","question":"Менің дербес деректерім ағып кетті – не істеу керек","answer_summary":"Конституция дербес деректерді заңсыз жинаудан, өңдеуден, сақтаудан және пайдаланудан, оның ішінде цифрлық технологиялар қолданылған кезде қорғайды. Дерек ағып кетсе, дәлелдерді сақтап, деректер операторына және Ақпараттық қауіпсіздік комитетіне жүгініңіз.","content_text":"Менің дербес деректерім ағып кетті – не істеу керек Конституция дербес деректерді заңсыз жинаудан, өңдеуден, сақтаудан және пайдаланудан, оның ішінде цифрлық технологиялар қолданылған кезде қорғайды. Дерек ағып кетсе, дәлелдерді сақтап, деректер операторына және Ақпараттық қауіпсіздік комитетіне жүгініңіз. ## Конституция нені қорғайды\n\n21-бап дербес деректерді заңсыз жинаудан, өңдеуден, сақтаудан және пайдаланудан, оның ішінде цифрлық технологиялар қолданылған кезде қорғайды. Келісім, өңдеудің өзге заңды негіздері, сақтау мерзімдері, биометриялық деректер және жою тәртібі арнайы заңнамамен реттеледі.\n\n## Дерек ағып кетсе не істеу керек\n\n1. **Дәлелдерді сақтаңыз:** скриншоттар, беттердің мекенжайлары, ұйымның хабарламалары, анықталған күні мен мән-жайлары.\n2. **Деректердің меншік иесіне немесе операторына жүгініңіз:** түсініктеме, заңсыз өңдеуді тоқтатуды, заңда көзделген жағдайларда деректерді жоюды немесе түзетуді сұраңыз.\n3. **eOtinish арқылы уәкілетті органға өтініш беріңіз:** бақылауды Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Ақпараттық қауіпсіздік комитеті жүзеге асырады.\n4. **Тексерілетін мәліметтерді көрсетіңіз:** ұйым немесе тұлға, бұзушылық мән-жайы және қолдағы дәлелдер. Бұл жоспардан тыс тексеру немесе әкімшілік іс жүргізу үшін қажет.\n5. **Құқық қорғау органдарына жүгініңіз,** егер алаяқтық, бопсалау, заңсыз қол жеткізу немесе өзге қылмыс белгілері болса.\n6. **Сотқа жүгініңіз,** егер бұзушылықты тоқтату немесе дәлелденген зиянды өндіріп алу қажет болса.\n\nКонституциялық Сот деректің ағып кету фактісін емес, құқықтарыңызға тікелей әсер ететін құқықтық норманың Конституцияға сәйкестігін тексереді. Азаматтардың өтініш беру тетігі 2023 жылдан бері қолданылады.\n\n[Уәкілетті органның түсіндірмесі](https://www.gov.kz/memleket/entities/maidd/activities/9552?lang=ru&parentId=6) - Өңдеу келісіммен немесе өзге заңды негізбен ғана мүмкін\n- Уәкілетті орган – Ақпараттық қауіпсіздік комитеті\n- Тексеру үшін нақты мән-жайлар мен растаушы материалдар қажет\n- Жоюды немесе түзетуді заңда көзделген жағдайлар мен тәртіп бойынша талап етуге болады\n- Қылмыс белгілері болса, құқық қорғау органдарына жүгіну керек","section":{"code":"rights","title":"Құқықтар"},"keywords":"life-personal-data-leaked faq rights Құқықтар","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":21,"title":"Цифрлық құқықтар және деректерді қорғау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-21"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"personal-data-law-2013","title":"«Дербес деректер және оларды қорғау туралы» заң","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1300000094","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"legal_code","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"personal-data-authority-guidance","title":"Дербес деректерді қорғау жөніндегі уәкілетті органның түсіндірмесі","url":"https://www.gov.kz/memleket/entities/maidd/activities/9552?lang=ru&parentId=6","publisher":"Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі","source_type":"regulator_guidance","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:life-detained-by-police:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"life-detained-by-police","canonical_url":"https://constitution.my/p/life-detained-by-police?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/life-detained-by-police.md?lang=kk","question":"Мені полиция ұстап алды – қандай құқықтарым бар","answer_summary":"Ұсталғанда негізі мен нақты уақытын анықтаңыз, адвокат сұраңыз және мазмұны түсіндірілмеген құжаттарға қол қоймаңыз. 48 сағаттық шек процессуалдық нормалармен бірге қолданылады; нақты көмек үшін адвокатқа жүгініңіз.","content_text":"Мені полиция ұстап алды – қандай құқықтарым бар Ұсталғанда негізі мен нақты уақытын анықтаңыз, адвокат сұраңыз және мазмұны түсіндірілмеген құжаттарға қол қоймаңыз. 48 сағаттық шек процессуалдық нормалармен бірге қолданылады; нақты көмек үшін адвокатқа жүгініңіз. ## Алғашқы қадамдар\n\nҰсталған жағдайда сабыр сақтаңыз және өзіңізге қолданылған шараның себебін, негізін және нақты уақытын сұраңыз. Құжаттардың көшірмесін немесе деректерін сақтауға тырысыңыз.\n\n## Құқықтық көмек\n\nАдвокатпен байланысуға ниетіңіз барын анық айтыңыз. Мазмұны түсіндірілмеген немесе келіспейтін құжаттарға қол қоймаңыз. Жақыныңызға не өзіңіз көрсеткен адамға хабарлауды сұраңыз; мұндай хабарлаудың тәртібі іс жүргізу заңымен реттеледі.\n\n## Мерзім және шағым\n\nҰстау мерзімі, сот бақылауы және қорғаушыға қол жеткізу іс жүргізу мәртебесіне және қолданылатын заңға байланысты. 48 сағатқа қатысты ереже де осы рәсімдермен бірге қаралады. Заңсыз әрекетке шағым беру үшін оқиғаның уақытын, қызметкерлердің деректерін және құжаттарды белгілеңіз.\n\nБұл материал жалпы бағыт береді. Нақты іс бойынша адвокаттың көмегіне немесе заң көмегін көрсететін ұйымға дереу жүгінген дұрыс. - Ұстаудың себебін, негізін және нақты уақытын анықтаңыз\n- Адвокат сұраңыз және түсіндірілмеген құжаттарға қол қоймаңыз\n- Хабарламалар мен құжаттардың деректерін сақтаңыз\n- Мерзімдер мен қорғау тәртібі іс жүргізу нормаларына байланысты","section":{"code":"rights","title":"Құқықтар"},"keywords":"life-detained-by-police faq rights Құқықтар","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":18,"title":"Жеке бостандық және ұстау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-18"},{"number":19,"title":"Кінәсіздік презумпциясы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-19"},{"number":20,"title":"Қадір-қасиет және азаптауға тыйым салу","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-20"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitutional-court-law","title":"«Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы» конституциялық заң","url":"https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/395513?lang=ru","publisher":"Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:rights-how-to-protect:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"rights-how-to-protect","canonical_url":"https://constitution.my/p/rights-how-to-protect?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/rights-how-to-protect.md?lang=kk","question":"Конституциялық құқықтарыңызды қалай қорғауға болады","answer_summary":"Құқық бұзылса, қайда жүгіну жағдайға байланысты: сотқа ма, Конституциялық сотқа ма, омбудсменге ме, әлде прокуратураға ма. Төменде қай жолды таңдау дұрыс, нені алдын ала дайындау қажет және неден бастаған жөн екені қысқа түсіндіріледі.","content_text":"Конституциялық құқықтарды қалай қорғауға болады Дұрыс жол оқиғаға, қолданылған актіге және өтіп жатқан мерзімге байланысты. Алдымен дәлелдерді сақтап, шағым беру мерзімін тексеріңіз: омбудсменге немесе прокуратураға жүгіну әдетте сотты алмастырмайды және процестік мерзімдерді тоқтатпайды. ## Алдымен жағдайдың шұғылдығын бағалаңыз\n\nЕгер адам ұсталған болса, оған күш қолдану қаупі төнсе немесе дереу қорғау қажет болса, ведомствоның жауабын күтпеңіз: адвокатпен байланысыңыз, жақын адамыңызға хабарлаңыз, уақыт пен мән-жайды тіркеңіз, ал тікелей қауіп кезінде 102 немесе 112 нөміріне қоңырау шалыңыз.\n\nБасқа жағдайда шешімді, хабарламаны, хат алмасуды, фото, видео және куәгерлер туралы мәліметтерді сақтаңыз. Құқық бұзылғанын қашан білгеніңізді жазып қойыңыз: шағым немесе талап қою мерзімі осы күнге байланысты болуы мүмкін.\n\n## Жалпы сот немесе әкімшілік шағым\n\nСот – нақты дау бойынша міндетті шешім алудың негізгі жолы. Бірақ іс жүргізу түрі, соттылық, алдын ала шағымдану тәртібі және мерзім жағдайға қарай өзгереді. Барлық іске ортақ бір ғана ереже жоқ.\n\nЕгер дау мемлекеттік органның шешіміне қатысты болса, әкімшілік шағымдану тәртібін тексеріңіз. Сот актісі шығып қойған болса, апелляция немесе кассация мерзімін бөлек тексеріңіз. Күмән болса, мерзім аяқталмай тұрып заң көмегіне жүгінген дұрыс.\n\n## Конституциялық Сот қашан керек\n\nКонституциялық Сот апелляцияның орнына істің мән-жайын қайта қарамайды. Азамат нақты істе өзінің конституциялық құқықтарына тікелей әсер еткен заңды немесе өзге нормативтік құқықтық актіні даулайды.\n\nЖалпы ереже бойынша, даулы норма қолданылған заңды күшіне енген сот актісі болуы керек, ал өтініш сол акт қабылданғаннан кейін **бір жыл** ішінде беріледі. Заңда жекелеген ерекшеліктер бар. Өтінішті eGov, e-Otinish, пошта арқылы немесе жеке беруге болады; өкіл міндетті емес, бірақ заң көмегі пайдалы.\n\nНормативтік акт Конституцияға сәйкес емес деп танылса, ол немесе оның тиісті ережесі Конституциялық Сот шешім қабылдаған күннен не Сот белгілеген күннен бастап күшін тоқтатады және қолданылмайды.\n\n## Омбудсмен және прокуратура\n\nОмбудсмен адам құқықтары жөніндегі өтініштерді қабылдайды, мемлекеттік органдармен жұмыс істейді және ұсыным бере алады, бірақ сот шешімін жоймайды.\n\nПрокуратура заңдылықты жоғары қадағалауды жүзеге асырады және өз құзыреті шегінде әрекет етеді. Шағымның берілуі прокурордың міндетті түрде араласатынын білдірмейді және заңда көзделген шағымдану жолын алмастырмайды.\n\n**Маңызды:** омбудсменге, прокуратураға немесе басқа органға берілген өтініштер әдетте сотқа не Конституциялық Сотқа жүгіну мерзімін **тоқтатпайды**.\n\n## Практикалық рет\n\n1. Шешімді, әрекетті, күнді және органды белгілеңіз.\n2. Құжаттар мен басқа дәлелдерді сақтаңыз.\n3. Арнайы мерзімді және сотқа дейінгі міндетті тәртіпті тексеріңіз.\n4. Мақсатыңызды айқындаңыз: шешімді жою, құқықты қалпына келтіру, өтем алу немесе нормативтік актіні тексеру.\n5. Қате қымбатқа түсуі мүмкін немесе мерзім қысқа болса, заң көмегіне жүгініңіз.\n\n## Пайдалы сілтемелер\n\n- [Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты](https://www.gov.kz/memleket/entities/constitution-court)\n- [Адам құқықтары жөніндегі уәкіл (Омбудсмен)](https://www.gov.kz/memleket/entities/ombudsman)\n- [Тегін заңгерлік көмек – Әділет министрлігі](https://www.gov.kz/memleket/entities/minjust) - Іс жүргізу түрі, соттылық және мерзім нақты дауға байланысты\n- Конституциялық Сот нормативтік актіні тексереді, бірақ істің мән-жайы бойынша апелляцияны алмастырмайды\n- Азаматтың Конституциялық Сотқа жүгінуінің жалпы мерзімі – тиісті сот актісінен кейін бір жыл; заңда ерекшеліктер бар\n- Омбудсмен мен прокуратура сотты алмастырмайды және әдетте процестік мерзімдерді тоқтатпайды","section":{"code":"rights","title":"Құқықтар"},"keywords":"rights-how-to-protect faq rights Құқықтар","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":12,"title":"Құқықтарды қорғау және заң көмегі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-12"},{"number":72,"title":"Конституциялық Сот","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-72"},{"number":79,"title":"Соттың Конституциялық Сотқа жүгінуі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-79"},{"number":84,"title":"Прокуратура","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-84"},{"number":85,"title":"Адам құқықтары жөніндегі уәкіл","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-85"},{"number":86,"title":"Адвокатура және заң көмегі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-86"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitutional-court-law","title":"«Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы» конституциялық заң","url":"https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/395513?lang=ru","publisher":"Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:rights-detention:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"rights-detention","canonical_url":"https://constitution.my/p/rights-detention?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/rights-detention.md?lang=kk","question":"Ұсталған кезде адамның қандай құқықтары бар","answer_summary":"Ұсталғанда негізі мен нақты уақыты туралы біліңіз, адвокат сұраңыз және құжаттарды сақтаңыз. 48 сағаттық шек процессуалдық нормалармен бірге қолданылады; істің түрі мен мәртебесі одан арғы тәртіпке әсер етуі мүмкін.","content_text":"Ұсталған кезде адамның қандай құқықтары бар Ұсталғанда негізі мен нақты уақыты туралы біліңіз, адвокат сұраңыз және құжаттарды сақтаңыз. 48 сағаттық шек процессуалдық нормалармен бірге қолданылады; істің түрі мен мәртебесі одан арғы тәртіпке әсер етуі мүмкін. ## Ұстау кезінде не істеу керек\n\nҰстаудың себебін, құқықтық негізін және нақты уақытын сұраңыз. Адвокатпен байланысуға ниетіңізді анық білдіріңіз. Сіз түсінбеген не мазмұны түсіндірілмеген құжатқа қол қоймаңыз.\n\n## Дәлелдер мен байланыс\n\nҚызметкерлердің деректерін, уақытын, құжаттардың атауын және куәгерлерді мүмкіндігінше белгілеңіз. Жақыныңызға немесе өзіңіз атаған адамға хабарлауды сұраңыз. Хабарлау мен қорғаушыға қол жеткізу рәсімі істің санатына қарай реттеледі.\n\n## Мерзім және қорғау\n\nҰстаудың шектері, сот бақылауы және шағым беру мерзімі қолданылатын іс жүргізу заңына байланысты. 48 сағатқа қатысты ереже де сол рәсімнен бөлек қолданылмайды. Нақты жағдай туындаса, адвокаттан жедел көмек алыңыз. - Себепті, құқықтық негізді және нақты уақытты анықтаңыз\n- Адвокат сұраңыз және түсіндірілмеген құжатқа қол қоймаңыз\n- Құжаттар мен оқиға деректерін сақтаңыз\n- Процедура мен мерзім істің санатына байланысты","section":{"code":"rights","title":"Құқықтар"},"keywords":"rights-detention faq rights Құқықтар","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":18,"title":"Жеке бостандық және ұстау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-18"},{"number":19,"title":"Кінәсіздік презумпциясы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-19"},{"number":20,"title":"Қадір-қасиет және азаптауға тыйым салу","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-20"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitutional-court-law","title":"«Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы» конституциялық заң","url":"https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/395513?lang=ru","publisher":"Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:national-bank:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"national-bank","canonical_url":"https://constitution.my/p/national-bank?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/national-bank.md?lang=kk","question":"Ұлттық банк","answer_summary":"Ұлттық банк – Қазақстан Республикасының орталық банкі. Оның негізгі мақсаты – баға тұрақтылығын қамтамасыз ету; сондай-ақ ақша-кредит саясаты, төлем жүйелері, валюталық реттеу және қаржылық тұрақтылық бағыттары бойынша жұмыс істейді. Ұлттық банк Төрағасын Президент тағайындайды.","content_text":"Ұлттық банк Ұлттық банк – Қазақстан Республикасының орталық банкі. Оның негізгі мақсаты – баға тұрақтылығын қамтамасыз ету; сондай-ақ ақша-кредит саясаты, төлем жүйелері, валюталық реттеу және қаржылық тұрақтылық бағыттары бойынша жұмыс істейді. Ұлттық банк Төрағасын Президент тағайындайды. ## Мәртебесі мен мақсаттары\n\n**Негізгі мақсаты:** баға тұрақтылығын қамтамасыз ету.\n\n**Функциялары:**\n\n1. **Ақша-кредит саясаты** – базалық мөлшерлеме, өтімділік және инфляциялық күтулер арқылы баға тұрақтылығына ықпал ету\n2. **Валюталық реттеу** – алтын-валюта резервтерін басқару, бағам саясаты\n3. **Қаржылық тұрақтылық** – басқа реттеушілермен бірге қадағалау және макропруденциялық құралдар\n4. **Ақша эмиссиясы** – ұлттық валюта (теңге) шығару\n5. **Төлем жүйесі** – оның үздіксіз жұмысын қамтамасыз ету\n\n## Төрағаны тағайындау\n\n- **Президент тағайындайды және қызметтен босатады**\n- **Өкілеттік мерзімі мен мәртебесі:** Конституциямен және Ұлттық банк туралы заңмен реттеледі\n- **Талаптар:** жоғары экономикалық немесе заң білімі, қаржы саласындағы тәжірибе\n\n## Ұлттық банктің тәуелсіздігі\n\n- **Шешім қабылдауда тәуелсіз**\n- **Бюджет тапшылығын қаржыландыруға тыйым салынады**\n- **Есептілік** – ақша-кредит саясаты бойынша шешімдер, болжамдар және есептер заңда белгіленген тәртіппен жарияланады - Негізгі мақсаты – баға тұрақтылығы (инфляцияны таргеттеу)\n- Төрағаны Президент тағайындайды және қызметтен босатады\n- Ақша-кредит саясатында тәуелсіз\n- Үкіметті несиелендіре алмайды – «ақша басып шығарудан» қорғау\n- Төрағаның мәртебесі Конституциямен және Ұлттық банк туралы заңмен реттеледі","section":{"code":"power","title":"Билік"},"keywords":"national-bank faq power Билік","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":2,"title":"Ұлттық валюта және теңге эмиссиясы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-2"},{"number":43,"title":"Ұлттық банк Төрағасын тағайындау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-43"},{"number":58,"title":"Құрылтай отырыстарына қатысу","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-58"},{"number":95,"title":"Ұлттық банк Төрағасын өтпелі кезеңде тағайындау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-95"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"national-bank-official-info","title":"Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі туралы ақпарат","url":"https://nationalbank.kz/ru/page/informaciya-o-nbk","publisher":"Қазақстан Ұлттық Банкі","source_type":"regulator_guidance","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[{"id":"national-bank-chair-appointment","statement":"Ұлттық Банк Төрағасын Президент тағайындайды және қызметтен босатады; бұл тағайындауға Құрылтайдың келісімі талап етілмейді.","status":"clarified","valid_from":"2026-07-01","article_refs":["46.5"],"source_ids":["constitution-2026-official"]},{"id":"national-bank-price-stability","statement":"Ұлттық Банк баға тұрақтылығына бөлшек бағаны тікелей белгілеу арқылы емес, ақша-кредит саясаты мен инфляциялық күтулер арқылы ықпал етеді.","status":"clarified","valid_from":"2026-07-01","article_refs":[],"source_ids":["national-bank-official-info"]}],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:government:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"government","canonical_url":"https://constitution.my/p/government?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/government.md?lang=kk","question":"Қазақстан Республикасының Үкіметі","answer_summary":"Үкімет – жоғары атқарушы орган. Ол экономиканы және әлеуметтік саланы басқарады, азаматтардың құқықтарының іске асуын қамтамасыз етеді. Үкіметті Президент қалыптастырады, ал ол Президентке де, Құрылтайға да есеп береді.","content_text":"Қазақстан Республикасының Үкіметі Үкімет – жоғары атқарушы орган. Ол экономиканы және әлеуметтік саланы басқарады, азаматтардың құқықтарының іске асуын қамтамасыз етеді. Үкіметті Президент қалыптастырады, ал ол Президентке де, Құрылтайға да есеп береді. ## Неге бұл маңызды\n\nҮкімет – сіздің күнделікті өміріңізге тікелей әсер ететін орган: бағалар, зейнетақылар, мектептер, ауруханалар, жолдар, жұмыс орындары. Президент стратегиялық бағытты айқындайды, Құрылтай заңдар қабылдайды, ал Үкімет соның бәрін іс жүзінде жүзеге асырады.\n\n## Құрамы және қалыптастырылуы\n\n**Үкіметті Премьер-министр басқарады**, оны Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды.\n\n**Үкімет құрамына мыналар кіреді:**\n\n- Премьер-министр\n- Премьер-министрдің орынбасарлары\n- Министрлер\n- Орталық мемлекеттік органдардың басшылары (Президент шешімі бойынша)\n\n**Үкіметтің құрылымы мен құрамын** Премьер-министрдің ұсынуымен Президент айқындайды.\n\n## Үкіметтің өкілеттіктері\n\n**Экономика саласында:**\n\n- Экономикалық саясатты әзірлеу және іске асыру\n- Мемлекеттік меншікті басқару\n- Республикалық бюджетті әзірлеу және орындау\n- Нарықтарды реттеу және бәсекені қорғау\n\n**Әлеуметтік салада:**\n\n- Білім, денсаулық сақтау, мәдениет саласындағы саясатты іске асыру\n- Халықты әлеуметтік қорғауды қамтамасыз ету\n- Тұрғын үй саясатын іске асыру\n- Еңбек қатынастарын реттеу\n\n**Қауіпсіздік саласында:**\n\n- Қоғамдық қауіпсіздік пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету\n- Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау\n- Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл\n\n**Сыртқы экономикалық байланыстар саласында:**\n\n- Сыртқы экономикалық саясатты іске асыру\n- Шетелдік инвестицияларды тарту\n- Халықаралық экономикалық ұйымдарға қатысу\n\n## Есептілігі және жауапкершілігі\n\n**Үкімет есеп береді:**\n\n- **Президентке** – ішкі және сыртқы саясатты іске асыру мәселелері бойынша\n- **Құрылтайға** – бюджеттің орындалуы және Үкімет бағдарламасының жүзеге асырылуы бойынша\n\n**Құрылтай тарапынан бақылау нысандары:**\n\n- Үкімет бағдарламасын бекіту\n- Жыл сайынғы есептерді тыңдау\n- Үкімет сағаты\n- Сенімсіздік вотумын білдіру\n\n## Үкіметтің отставкасы\n\nҮкімет өкілеттігін тоқтатады:\n\n- Жаңадан сайланған Президент алдында\n- Президенттің шешімі бойынша\n- Бір жыл ішінде Құрылтай екі рет сенімсіздік білдіргеннен кейін\n- Премьер-министр отставкаға кеткен жағдайда\n\n## Вице-президенттің рөлі\n\nВице-президент **Президенттің тапсырмасы бойынша Үкімет жұмысын үйлестіреді**, Үкімет отырыстарына қатысады және Президент тапсырмаларының орындалуын бақылайды. - Премьер-министрді Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды\n- Үкімет Президентке де, Құрылтайға да есеп береді\n- Сенімсіздік вотумы – парламенттік бақылау тетігі\n- Вице-президент Үкімет жұмысын Президент тапсырмасымен үйлестіреді","section":{"code":"power","title":"Билік"},"keywords":"government faq power Билік","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":63,"title":"Үкімет","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-63"},{"number":64,"title":"Үкімет","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-64"},{"number":65,"title":"Үкімет","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-65"},{"number":66,"title":"Үкімет","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-66"},{"number":67,"title":"Үкімет","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-67"},{"number":68,"title":"Үкімет","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-68"},{"number":69,"title":"Үкімет","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-69"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"akorda-constitutional-documents","title":"Ресми конституциялық құжаттар","url":"https://www.akorda.kz/ru/official_documents/constitution","publisher":"Ақорда","source_type":"official_publication","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:kurultai:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"kurultai","canonical_url":"https://constitution.my/p/kurultai?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/kurultai.md?lang=kk","question":"Құрылтай – Қазақстанның жаңа парламенті","answer_summary":"Құрылтай – Қазақстан Республикасының бір палаталы парламенті. Жаңа Конституция қос палаталы құрылымды (Сенат + Мәжіліс) пропорционалды өкілдікке негізделген 145 депутаты бар бірыңғай органмен алмастырады.","content_text":"Құрылтай – жоғары өкілді орган Құрылтай – Қазақстан Республикасының бір палаталы парламенті. Жаңа Конституция қос палаталы құрылымды (Сенат + Мәжіліс) пропорционалды өкілдікке негізделген 145 депутаты бар бірыңғай органмен алмастырады. ## Неге бір палаталы парламентке көшу қажет\n\nҚос палаталы парламенттің (1995–2026) жұмыс тәжірибесі оңтайландыру қажеттігін көрсетті:\n\n- **Екі палата арасындағы келісу** заң қабылдау уақытын ұлғайтты\n- **Функциялардың қайталануы** заң шығару тиімділігін төмендетті\n- **Жауапкершіліктің көмескіленуі** – шешімдерді екі орган қабылдады\n\nҚұрылтайға көшу мыналарды қамтамасыз етеді:\n\n- **Ашықтық** – барлық шешім бір органда жеке және ашық дауыс беру арқылы қабылданады\n- **Жылдамдық** – екі кезеңнің орнына бір келісу рәсімі жүреді\n- **Жауапкершілік** – әр депутат сайлаушылар алдында жеке жауап береді\n\n## Құрамы және қалыптастыру тәртібі\n\n**Құрамы:** бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша пропорционалды өкілдікпен сайланатын 145 депутат\n\n**Сайлау жүйесі:**\n\n- **Ұлттық деңгейдегі пропорционалды жүйе** – партиялық тізімдерге дауыс беру\n- **Бірыңғай жалпыұлттық округ**\n- **Сайлау межесі:** 7%\n- **Партиялық тізім квотасы:** әйелдер, жастар және мүгедектігі бар адамдар бірге кемінде 30%\n\n**Өкілеттік мерзімі:** 5 жыл\n\n**Депутатқа қойылатын талаптар:**\n\n- Қазақстан Республикасының азаматы болу\n- Жасы 25-тен төмен болмауы\n- Жоғары білімі болуы\n- Қазақстанда кемінде 10 жыл тұруы\n\n## Құрылтайдың өкілеттіктері\n\nЖаңа Конституция парламент өкілеттіктерін **13-тен 23 конституциялық функцияға дейін** кеңейтеді.\n\n**Заң шығару қызметі:**\n\n- Заңдар қабылдау және Конституцияға өзгерістер енгізу (кейін референдум арқылы)\n- Республикалық бюджетті және оның орындалуы туралы есепті бекіту\n- Халықаралық шарттарды ратификациялау және денонсациялау\n\n**Бақылау функциялары:**\n\n- Премьер-министрді, Вице-президентті, Конституциялық сот судьяларын, ОСК мүшелерін және Жоғары аудиторлық палата мүшелерін тағайындауға келісім беру\n- Үкімет есептерін тыңдау\n- Үкімет бағдарламасын бекіту\n- Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіру\n\n**Кадрлық мәселелер:**\n\n- Конституциялық сотты қалыптастыруға қатысу\n- Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі орган басшысын сайлау\n\n**Өзге өкілеттіктер:**\n\n- Президент сайлауын тағайындау\n- Қазақстаннан тыс жерлерде Қарулы Күштерді пайдалану туралы шешім қабылдау\n- Қорғаныс және қауіпсіздік бойынша Конституцияда көзделген шешімдерді қарау\n\n## Құрылтайдың құрылымы\n\n- **Құрылтай Төрағасы** – депутаттар сайлайды, жұмысты басқарады\n- **Төрағаның орынбасарлары**\n- **Тұрақты комитеттер**\n- **Фракциялар** – партиялардан сайланған депутаттық бірлестіктер\n\n## Жұмыс нысандары\n\n- **Пленарлық отырыстар**\n- **Комитет отырыстары**\n- **Парламенттік тыңдаулар**\n- **Үкімет сағаты**\n\n## Құрылтайды тарату\n\nПрезидент Құрылтайды тарата алады:\n\n- Егер бір жыл ішінде Үкіметке екі рет сенімсіздік вотумы білдірілсе\n- Саяси дағдарыс салдарынан парламенттік көпшілікті қалыптастыру мүмкін болмаса\n\nТаратудан кейін кезектен тыс сайлау тағайындалады. - 145 депутат бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша пропорционалды жүйемен сайланады\n- 13 орнына 23 функция – парламент едәуір күшейді\n- Пропорционалды жүйе, сайлау межесі 7%; әйелдер, жастар және мүгедектігі бар адамдар партиялық тізімнің жиынтығында кемінде 30% болады\n- Конституцияда тікелей көрсетілген тағайындауларға келісім – тежемелік және тепе-теңдік рөлін күшейтеді\n- Жеке және ашық дауыс беру – әр депутат сайлаушылар алдында жауап береді","section":{"code":"power","title":"Билік"},"keywords":"kurultai faq power Билік","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":52,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-52"},{"number":53,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-53"},{"number":54,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-54"},{"number":55,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-55"},{"number":56,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-56"},{"number":57,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-57"},{"number":58,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-58"},{"number":59,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-59"},{"number":60,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-60"},{"number":61,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-61"},{"number":62,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-62"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"kurultai-law-2026","title":"«Қазақстан Республикасының Құрылтайы туралы» Конституциялық заң","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2600000297","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:president:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"president","canonical_url":"https://constitution.my/p/president?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/president.md?lang=kk","question":"Қазақстан Республикасының Президенті","answer_summary":"Президент – мемлекеттің басшысы, Конституцияның, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының кепілі. Жаңа Конституция президенттік басқару нысанын сақтайды, бірақ тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін күшейтеді: енді бірқатар негізгі тағайындаулар Құрылтайдың келісімімен жүзеге асады.","content_text":"Қазақстан Республикасының Президенті Президент – мемлекеттің басшысы, Конституцияның, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының кепілі. Жаңа Конституция президенттік басқару нысанын сақтайды, бірақ тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін күшейтеді: енді бірқатар негізгі тағайындаулар Құрылтайдың келісімімен жүзеге асады. ## Президенттің мәртебесі мен рөлі\n\nПрезидент мемлекеттік билік жүйесінде орталық орын алады және:\n\n- **Мемлекет басшысы** – ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттарын айқындайтын ең жоғары лауазымды тұлға\n- **Конституцияның кепілі** – барлық мемлекеттік органдардың Конституцияны сақтауын қамтамасыз етеді\n- **Халық бірлігінің нышаны** – этникалық тегі, өңірі немесе әлеуметтік жағдайына қарамастан, Қазақстан халқының атынан әрекет етеді\n\n## Сайлану тәртібі\n\n- **Жалпыхалықтық дауыс беру арқылы** сайланады\n- **Өкілеттік мерзімі:** 7 жыл\n- **Шектеу:** бір рет қана сайланады\n- **Кандидатқа қойылатын талаптар:**\n- тумысынан Қазақстан Республикасының азаматы болуы\n- жасы 40-тан төмен болмауы\n- мемлекеттік тілді білуі\n- Қазақстанда кемінде 15 жыл тұруы\n- **Партиялық бейтараптық** – өкілеттік мерзімі кезеңінде саяси партиядағы мүшелігі тоқтатылады\n\n## Негізгі өкілеттіктері\n\n**Заң шығару саласында:**\n\n- Заңдарға қол қояды және оларды жария етеді\n- Вето құқығына ие (заңды Құрылтайға қайта қарауға жібере алады)\n- Заң жобалары мен Конституцияға түзетулер енгізеді\n- Референдум тағайындайды\n\n**Атқарушы билік саласында:**\n\n- Премьер-министрді Құрылтайдың келісімімен тағайындайды\n- Вице-президентті Құрылтайдың келісімімен тағайындайды\n- Үкіметтің құрылымын айқындайды және құрамын бекітеді\n- Үкімет мүшелерін қызметтен босатады\n- Президент Әкімшілігін қалыптастырады\n\n**Сот және құқық қорғау саласында:**\n\n- Конституциялық соттың Төрағасын тағайындайды; Конституциялық сот судьяларын Құрылтайдың келісімімен тағайындайды\n- Бас прокурорды тағайындайды\n- Ұлттық банк Төрағасын тағайындайды\n\n**Қорғаныс және қауіпсіздік саласында:**\n\n- Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас Қолбасшысы болып табылады\n- Жоғары қолбасшылықты тағайындайды және босатады\n- Соғыс жағдайын енгізіп, бұл туралы Құрылтайды дереу хабардар етеді\n- Төтенше жағдай енгізеді\n\n**Сыртқы саясат саласында:**\n\n- Қазақстанның атынан халықаралық қатынастарда өкілдік етеді\n- Келіссөздер жүргізеді және халықаралық шарттарға қол қояды\n- Дипломатиялық өкілдерді тағайындайды\n\n## Тежемелік әрі тепе-теңдік тетіктері\n\nЖаңа Конституция атқарушы билікке бақылауды күшейтеді:\n\n- **Құрылтайдың келісімі** Премьер-министрді, Вице-президентті, Конституциялық сот судьяларын, Орталық сайлау комиссиясының мүшелерін және Жоғары аудиторлық палатаның мүшелерін тағайындау үшін қажет\n- **Үкіметтің Құрылтай алдындағы есептілігі** күшейтіледі\n- **Конституциялық сот** Президент актілерінің Конституцияға сәйкестігін тексереді\n- **Қайта сайлануға жол берілмейді** – 7 жыл, бір рет\n\n## Жаңа Конституцияда не өзгерді\n\n- **Вице-президент институты** енгізілді – күнделікті және стратегиялық функцияларды бөлу үшін\n- **Құрылтайдың рөлі күшейтілді** – маңызды тағайындауларды келісу арқылы\n- **Негізгі өкілеттіктер сақталды** – Президент мемлекеттің тұрақтылығын қамтамасыз ететін конституциялық функциялары бар мемлекет басшысы болып қала береді - Мемлекет басшысы – Конституцияның, құқықтар мен бостандықтардың кепілі\n- 7 жыл, бір рет – қайта сайлануға жол берілмейді\n- Партиялық бейтараптық – өкілеттік мерзімі ішінде\n- Құрылтайдың келісімі – Премьер-министр, Вице-президент, Конституциялық сот судьялары, ОСК мүшелері және Жоғары аудиторлық палата мүшелері сияқты бірқатар негізгі тағайындаулар үшін міндетті\n- Жаңа: Вице-президент институты, Құрылтайдың кеңейтілген рөлі","section":{"code":"power","title":"Билік"},"keywords":"president faq power Билік","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":42,"title":"Президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-42"},{"number":43,"title":"Президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-43"},{"number":44,"title":"Президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-44"},{"number":45,"title":"Президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-45"},{"number":46,"title":"Президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-46"},{"number":47,"title":"Президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-47"},{"number":48,"title":"Президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-48"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[{"id":"presidential-appointment-scope","statement":"Президент Конституциялық Сот Төрағасын, Ұлттық Банк Төрағасын және Бас прокурорды Құрылтайдың келісімінсіз тағайындайды; Құрылтайдың келісімі Конституциялық Сот судьялары, ОСК мүшелері және Жоғары аудиторлық палата мүшелері үшін қажет.","status":"clarified","valid_from":"2026-07-01","article_refs":["46.5","46.8"],"source_ids":["constitution-2026-official"]}],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:vice-president:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"vice-president","canonical_url":"https://constitution.my/p/vice-president?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/vice-president.md?lang=kk","question":"Қазақстан Республикасының Вице-президенті","answer_summary":"Вице-президент – Қазақстанның конституциялық жүйесіндегі жаңа институт. Бұл лауазым атқарушы биліктің үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету және мемлекеттік органдардың жұмысын үйлестіру үшін енгізіледі. Вице-президент Президенттің тапсырмасы бойынша әрекет етеді және дербес билік өкілеттіктеріне ие емес.","content_text":"Қазақстан Республикасының Вице-президенті Вице-президент – Қазақстанның конституциялық жүйесіндегі жаңа институт. Бұл лауазым атқарушы биліктің үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету және мемлекеттік органдардың жұмысын үйлестіру үшін енгізіледі. Вице-президент Президенттің тапсырмасы бойынша әрекет етеді және дербес билік өкілеттіктеріне ие емес. ## Вице-президент лауазымы не үшін енгізіледі\n\nВице-президент институты екі маңызды міндетті атқарады:\n\n1. **Үздіксіздік** – Президент өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылған жағдайда, жаңа сайлау өткенге дейін (60 күн ішінде) міндеттерді уақытша атқаруды қамтамасыз етеді. Билік бос қалмайды.\n\n2. **Атқарушы билікті үйлестіру** – Үкімет пен өзге де органдардың күнделікті жұмысын үйлестіру арқылы Президенттің жүктемесін азайтады\n\n## Тағайындау тәртібі\n\n- **Президент тағайындайды**\n- **Құрылтайдың келісімімен** тағайындалады\n- Президенттің ұсынысы мен Құрылтайдың бекітуі қажет\n- Кандидатқа қойылатын талаптар Президентке қойылатын талаптарға ұқсас (тумысынан азаматтық, 40+, мемлекеттік тілді білу, Қазақстанда 15+ жыл тұру)\n\n## Функциялары мен өкілеттіктері\n\n**Вице-президент:**\n\n- **Үкімет жұмысын үйлестіреді** – Президенттің тапсырмасы бойынша\n- **Үкімет пен Құрылтай отырыстарына қатысады**\n- **Президенттің жекелеген тапсырмаларын орындайды** – ішкі және сыртқы саясат саласында\n- **Президент міндетін уақытша атқарады** – өкілеттік мерзімінен бұрын тоқтатылған жағдайда, жаңа президент сайлауы өткенге дейін\n\n**Маңыздысы:** Вице-президенттің **дербес билік өкілеттігі жоқ**, ол тек Президент тапсырмасы аясында әрекет етеді.\n\n## Шектеулері\n\n- **Дербес шешім қабылдамайды**\n- **Өзінің жеке аппаратын құрмайды**\n- **Президент міндетін уақытша атқару 60 күнмен шектеледі**\n\n## Өкілеттіктің мерзімінен бұрын тоқтатылуы\n\nВице-президенттің өкілеттігі мына жағдайларда мерзімінен бұрын тоқтатылады:\n\n- Президенттің шешімі бойынша\n- Жаңа Президент қызметіне кіріскен кезде\n- Өз өтініші бойынша\n- Әрекетке қабілетсіз деп танылған жағдайда\n\n## Халықаралық тәжірибе\n\nВице-президент институты көптеген президенттік республикаларда бар:\n\n- **АҚШ-та** – Вице-президент Сенатқа төрағалық етеді және Президентті алмастырады\n- **Түркияда** – Вице-президент министрліктер жұмысын үйлестіреді\n- **Өзбекстанда** – атқарушы биліктің үздіксіздігін қамтамасыз ету үшін енгізілген\n\nҚазақстандық модель президенттік басқару нысанына және Құрылтай арқылы күшейтілген парламенттік бақылауға бейімделген. - Жаңа институт – атқарушы билікті үйлестіру және үздіксіздік\n- Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды\n- Президент тапсырмасы бойынша әрекет етеді – дербес өкілеттік жоқ\n- 60 күн – жаңа сайлауға дейін уақытша міндет атқару мерзімі","section":{"code":"power","title":"Билік"},"keywords":"vice-president faq power Билік","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":49,"title":"Вице-президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-49"},{"number":50,"title":"Вице-президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-50"},{"number":51,"title":"Вице-президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-51"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"akorda-constitutional-documents","title":"Ресми конституциялық құжаттар","url":"https://www.akorda.kz/ru/official_documents/constitution","publisher":"Ақорда","source_type":"official_publication","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:local-government:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"local-government","canonical_url":"https://constitution.my/p/local-government?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/local-government.md?lang=kk","question":"Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару","answer_summary":"Жергілікті басқару – өңірлердегі әкімдіктер мен мәслихаттар жүйесі. Жаңа Конституция унитарлық мемлекетті сақтайды, бірақ өңірлердің рөлін күшейтеді: мәслихаттардың өкілеттігі артып, әкімдерге бақылау күшейеді.","content_text":"Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару Жергілікті басқару – өңірлердегі әкімдіктер мен мәслихаттар жүйесі. Жаңа Конституция унитарлық мемлекетті сақтайды, бірақ өңірлердің рөлін күшейтеді: мәслихаттардың өкілеттігі артып, әкімдерге бақылау күшейеді. ## Жергілікті басқару деңгейлері\n\n**Әкімшілік-аумақтық бөлініс:**\n\n- **Облыстар**\n- **Республикалық маңызы бар қалалар** – Астана, Алматы, Шымкент\n- **Аудандар**\n- **Облыстық маңызы бар қалалар**\n- **Ауылдық округтер**\n\n## Әкімдіктер – жергілікті атқарушы органдар\n\n**Әкімдер:**\n\n- **Облыстар мен республикалық маңызы бар қалалардың әкімдері** – Президент мәслихаттардың келісімімен тағайындайды\n- **Аудандар мен облыстық маңызы бар қалалардың әкімдері** – облыс әкімі мәслихаттардың келісімімен тағайындайды\n- **Ауылдық округ әкімдері** – аудан әкімі тағайындайды\n\n**Әкімдіктердің функциялары:**\n\n- Жергілікті бюджетті орындау\n- Коммуналдық меншікті басқару\n- Қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету\n- Әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту (мектептер, ауруханалар, жолдар)\n- Кәсіпкерлікті қолдау\n\n## Мәслихаттар – жергілікті өкілді органдар\n\n**Мәслихаттарды** тиісті аумақтардың азаматтары **5 жыл мерзімге** сайлайды.\n\n**Мәслихаттардың өкілеттіктері:**\n\n- Жергілікті бюджетті және оның орындалуы туралы есепті бекіту\n- Әлеуметтік-экономикалық даму жоспарларын бекіту\n- Әкімді тағайындауға келісім беру\n- Әкімнің есептерін тыңдау\n- Жергілікті маңызы бар мәселелер бойынша шешім қабылдау\n\n## Әкімге сенімсіздік білдіру\n\nМәслихат әкімге сенімсіздік білдіре алады. Мұндай жағдайда:\n\n- Әкімді жоғары тұрған орган босатады\n- Егер мәслихат бір жыл ішінде екі рет сенімсіздік білдірсе, Президент мәслихатты тарата алады\n\n## Орталықтандыру мен орталықсыздандыру теңгерімі\n\n**Қазақстан – унитарлық мемлекет**, бірақ жаңа Конституция өңірлердің рөлін күшейтеді:\n\n- **Мәслихаттардың өкілеттіктері кеңейеді**\n- **Қаржылық орталықсыздандыру күшейеді**\n- **Азаматтардың қатысуы ұлғаяды** – қоғамдық тыңдаулар, жергілікті петициялар\n\nСонымен бірге **атқарушы биліктің тік бағыныс жүйесі** сақталады – әкімдер жоғары тұрған органдар мен Президентке есеп береді. - Жергілікті басқару – азаматтарға ең жақын билік деңгейі\n- Нақты қызметтер: жолдар, мектептер, емханалар, қоғамдық көлік, сумен жабдықтау\n- Жергілікті бюджет, инфрақұрылым және коммуналдық шаруашылық осы деңгейде шешіледі\n- Жаңа Конституция жергілікті өзін-өзі басқарудың өкілеттіктерін кеңейтеді","section":{"code":"power","title":"Билік"},"keywords":"local-government faq power Билік","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":87,"title":"Жергілікті басқару және өзін-өзі басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-87"},{"number":88,"title":"Жергілікті басқару және өзін-өзі басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-88"},{"number":89,"title":"Жергілікті басқару және өзін-өзі басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-89"},{"number":90,"title":"Жергілікті басқару және өзін-өзі басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-90"},{"number":91,"title":"Жергілікті басқару және өзін-өзі басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-91"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:prosecutor:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"prosecutor","canonical_url":"https://constitution.my/p/prosecutor?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/prosecutor.md?lang=kk","question":"Бас прокурор","answer_summary":"Прокуратура мемлекет атынан заңдылықтың сақталуына заңда белгіленген шектер мен нысандарда жоғары қадағалауды жүзеге асырады. Бас Прокурорды Президент тағайындайды және қызметтен босатады; өкілеттік мерзімі – қайта тағайындалмайтын алты жыл.","content_text":"Бас прокурор Прокуратура мемлекет атынан заңдылықтың сақталуына заңда белгіленген шектер мен нысандарда жоғары қадағалауды жүзеге асырады. Бас Прокурорды Президент тағайындайды және қызметтен босатады; өкілеттік мерзімі – қайта тағайындалмайтын алты жыл. ## Конституциялық рөлі\n\n84-бапқа сәйкес прокуратура мемлекет атынан заңдылықтың сақталуына жоғары қадағалауды жүзеге асырады, сотта мемлекеттің мүддесін білдіреді және қылмыстық қудалауды жүзеге асырады. Шектері, нысандары мен тәртібі заңмен айқындалады.\n\nБұл прокуратура әрбір шағымға міндетті түрде араласады немесе соттың орнын басады дегенді білдірмейді. Нақты дау үшін өтініштің пәні, органның құзыреті және арнайы қорғау тәртібі маңызды.\n\n## Бас Прокурордың мәртебесі\n\nБас Прокурорды Президент тағайындайды және қызметтен босатады. Өкілеттік мерзімі – алты жыл; бір адам Бас Прокурор болып қайта тағайындала алмайды.\n\nПрокуратура төменгі прокурорлар жоғары тұрған прокурорларға және Бас Прокурорға бағынатын бірыңғай орталықтандырылған жүйе құрайды. Ол басқа мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардан тәуелсіз әрекет етеді және Конституцияда көзделген шекте Президентке ғана есеп береді.\n\n## Қашан жүгінген орынды\n\nЗаңдылықтың сақталуы немесе орган құзыретіне кіретін құқық бұзушылық белгілері туралы сөз болғанда прокуратураға шағым орынды болуы мүмкін. Құжаттарды сақтап, органды, әрекетті, күнді және бұзылды деп санайтын ережені көрсетіңіз.\n\nПрокуратураға жүгіну сот шешімін өздігінен жоймайды және әдетте әкімшілік шағым, талап қою, апелляция немесе конституциялық өтініш беру мерзімін тоқтатпайды.\n\n## Нені тексеру керек\n\n- [Қазақстан Республикасының прокуратурасы](https://www.gov.kz/memleket/entities/prokuror)\n- [Конституциялық құқықтарды қалай қорғауға болады](/p/rights-how-to-protect?lang=kk) - Прокуратура заңдылықты қадағалайды, сотта мемлекеттің мүддесін білдіреді және заң шегінде қылмыстық қудалауды жүзеге асырады\n- Бас Прокурорды Президент тағайындайды және қызметтен босатады; мерзімі – қайта тағайындалмайтын алты жыл\n- Прокуратура сотты алмастырмайды және әр шағымға араласуға кепілдік бермейді\n- Өтініш беру процестік мерзімдерді сақтаудан босатпайды","section":{"code":"power","title":"Билік"},"keywords":"prosecutor faq power Билік","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":43,"title":"Бас Прокурорды тағайындау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-43"},{"number":73,"title":"Бас Прокурордың Конституциялық Сотқа жүгінуі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-73"},{"number":84,"title":"Прокуратура","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-84"},{"number":95,"title":"Бас Прокурорды өтпелі кезеңде тағайындау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-95"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[{"id":"prosecutor-general-appointment","statement":"Бас прокурорды Президент тағайындайды және қызметтен босатады; бұл тағайындауға Құрылтайдың келісімі талап етілмейді.","status":"clarified","valid_from":"2026-07-01","article_refs":["46.5"],"source_ids":["constitution-2026-official"]}],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:constitutional-court:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"constitutional-court","canonical_url":"https://constitution.my/p/constitutional-court?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/constitutional-court.md?lang=kk","question":"Конституциялық Сот","answer_summary":"Конституциялық Сот – конституциялық бақылауды жүзеге асыратын тәуелсіз орган. Азамат оның конституциялық құқықтарына тікелей әсер еткен нормативтік құқықтық актіні даулауы мүмкін, алайда мұндай өтінішке конституциялық заңда көзделген жарамдылық талаптары қолданылады.","content_text":"Конституциялық Сот Конституциялық Сот – конституциялық бақылауды жүзеге асыратын тәуелсіз орган. Азамат оның конституциялық құқықтарына тікелей әсер еткен нормативтік құқықтық актіні даулауы мүмкін, алайда мұндай өтінішке конституциялық заңда көзделген жарамдылық талаптары қолданылады. ## Соттың рөлі\n\nКонституциялық Сот Конституцияның үстемдігін қамтамасыз етеді. Ол 72–75-баптарда белгіленген құзырет шегінде заңдар мен өзге нормативтік құқықтық актілердің Конституцияға сәйкестігін тексереді.\n\nСот жалпы соттардың орнын баспайды: дәлелдерді қайта бағаламайды және істің мәні бойынша шешімге апелляцияны қарамайды.\n\n## Кім және қандай мәселемен жүгіне алады\n\nПрезидент, Құрылтай Төрағасы, Құрылтай депутаттарының кемінде бестен бірі және Премьер-Министр 73-бапта тікелей аталған мәселелер бойынша жүгінеді: мысалы, қол қойылғанға дейінгі заңдар, Құрылтай қаулылары, ратификацияға дейінгі халықаралық шарттар және Конституцияны ресми түсіндіру туралы.\n\nЕгер қолданылуға тиіс нормативтік акт конституциялық құқықтарға нұқсан келтірсе, сот Конституциялық Сотқа жүгінеді. Қазақстан Республикасының азаматы оның құқықтары мен бостандықтарына тікелей әсер еткен заңды немесе өзге нормативтік құқықтық актіні даулауы мүмкін.\n\nАзаматтың өтінішіне конституциялық заң жарамдылық талаптарын қояды. Жалпы ереже бойынша, даулы норма нақты істе қолданылуы және өтініш тиісті заңды күшіне енген сот актісінен кейін бір жыл ішінде берілуі керек. Заңда жекелеген ерекшеліктер бар.\n\n## Құрамы және тәуелсіздігі\n\nСот Төрағадан және он судьядан тұрады. Судьяның өкілеттік мерзімі – қайта тағайындалмайтын сегіз жыл. Төрағаны Президент тағайындайды; судьяларды Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды.\n\nМәртебесі, кепілдіктері және жұмыс тәртібі Конституциямен және конституциялық заңмен айқындалады. Өтініш үшін пән, құжаттар мен мерзім маңызды болғандықтан, қысқа карточка заң көмегін алмастырмайды.\n\n## Шешімдерінің күші\n\nКонституциялық Сот шешімдері қабылданған күннен бастап күшіне енеді, Қазақстанның бүкіл аумағында міндетті, түпкілікті және шағымдануға жатпайды. Конституцияға сәйкес емес деп танылған нормативтік акт немесе оның ережесі Сот шешім қабылдаған күннен не Сот белгілеген күннен бастап күшін тоқтатады және қолданылмайды.\n\n## Тәртіпті қайдан тексеруге болады\n\n- [Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты](https://www.gov.kz/memleket/entities/constitution-court)\n- [Азаматтардың өтініштерінің жарамдылық шарттары](https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/650574?lang=kk)\n- [Конституциялық құқықтарды қалай қорғауға болады](/p/rights-how-to-protect?lang=kk) - Конституциялық Сот нормативтік актілерді өз құзыреті шегінде Конституцияға сәйкестігі тұрғысынан тексереді\n- Азамат өз құқығына тікелей әсер еткен актіні жарамдылық талаптарын сақтай отырып даулауы мүмкін\n- Сот істің мән-жайы бойынша апелляцияны алмастырмайды\n- Шешімдері түпкілікті, міндетті және конституциялық емес норманың күшін тоқтату күнін айқындайды","section":{"code":"power","title":"Билік"},"keywords":"constitutional-court faq power Билік","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":72,"title":"Конституциялық Сот","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-72"},{"number":73,"title":"Конституциялық Сот","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-73"},{"number":74,"title":"Конституциялық Сот","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-74"},{"number":75,"title":"Конституциялық Сот","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-75"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitutional-court-law","title":"«Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы» конституциялық заң","url":"https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/395513?lang=ru","publisher":"Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[{"id":"constitutional-court-appointment-scope","statement":"Конституциялық Сот Төрағасын Президент тағайындайды; Конституциялық Сот судьяларын Президент Құрылтайдың келісімімен сегіз жылға тағайындайды.","status":"clarified","valid_from":"2026-07-01","article_refs":["46.5","46.8"],"source_ids":["constitution-2026-official"]}],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:local-maslikhat:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"local-maslikhat","canonical_url":"https://constitution.my/p/local-maslikhat?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/local-maslikhat.md?lang=kk","question":"Мәслихат деген не және ол не үшін керек","answer_summary":"Мәслихат – жергілікті өкілді орган, яғни облыс не аудан деңгейіндегі сіздің «парламентіңіз». Депутаттарды тұрғындар 5 жылға сайлайды. Мәслихат жергілікті бюджетті бекітеді: жолға, мектепке, ауруханаға қанша қаржы бөлінетінін шешеді. 2022 жылдан бері Президент мәслихатты мерзімінен бұрын тарата алмайды.","content_text":"Мәслихат деген не және ол не үшін керек Мәслихат – жергілікті өкілді орган, яғни облыс не аудан деңгейіндегі сіздің «парламентіңіз». Депутаттарды тұрғындар 5 жылға сайлайды. Мәслихат жергілікті бюджетті бекітеді: жолға, мектепке, ауруханаға қанша қаржы бөлінетінін шешеді. 2022 жылдан бері Президент мәслихатты мерзімінен бұрын тарата алмайды. ## Мәслихат – сіздің жергілікті парламентіңіз\nМәслихат өңіріңіздің бюджеті қалай жұмсалатынын шешеді. Бұл – сізге ең жақын өкілдік деңгейі.\n## Мәслихат не істейді\n- **жергілікті бюджетті** бекітеді – жолға, мектепке, ауруханаға қанша қаржы бөлінетінін шешеді\n- өңірдің **даму бағдарламаларын** бекітеді\n- **әкімнің есебін** тыңдап, оның жұмысын бағалайды\n- жергілікті мәселелер бойынша шешімдер қабылдайды\n- бюджеттің орындалуын бақылайды\n## Мәслихат депутаттары кімдер\n- Сіздің аумағыңыздың **тұрғындары** сайлайды\n- Өкілеттік мерзімі – **5 жыл**\n- **20 жастан** бастап кез келген азамат сайлауға түсе алады\n- Депутат азаматтарды қабылдауға міндетті – тізімдері әкімдік сайтында болады\n## Құрылтайдан айырмашылығы неде\n|  | Мәслихат | Құрылтай |\n|---|---|---|\n| Деңгейі | Облыс, қала, аудан | Бүкіл ел |\n| Нені шешеді | Жергілікті бюджет, жергілікті мәселелер | Заңдар, мемлекеттік бюджет |\n| Бақылау | Әкім мәслихатқа есеп береді | Үкімет Құрылтайға есеп береді |\n## 2026 жылғы Конституциядағы жаңалық\n- Мәслихаттар жергілікті өкілдіктің іргесі ретінде **сақталады**\n- Мәслихаттардың әкімдерді бақылауы күшейеді\n- **Президент мәслихаттардың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтата алмайды** (2022 жылғы реформадан енген норма сақталады)\n- Жергілікті бюджетке қатысты өкілеттіктері нақтырақ айқындалады\n**Өмірден мысал:** аудан мәслихаты 15 көшені жөндеуге бюджет бекітті. Егер әкім қаржыны басқа мақсатқа жұмсаса – мәслихат жауапкершілік мәселесін көтереді. Мәслихат тиімді жұмыс істеген сайын жергілікті демократия да өміршең болады: азаматтың күнделікті өміріне әсер ететін көптеген шешім дәл осы деңгейде қабылданады. - Мәслихат – жергілікті өкілді орган, оны тұрғындар 5 жылға сайлайды\n- Жергілікті бюджетті бекітеді, әкімді бақылайды, жергілікті мәселелер бойынша шешім қабылдайды\n- 2022 жылдан бері Президент мәслихатты мерзімінен бұрын тарата алмайды\n- Сайлауға 20 жастан бастап түсуге болады, депутаттар тізімі әкімдік сайтында жарияланады","section":{"code":"local","title":"Жергілікті басқару"},"keywords":"local-maslikhat faq local Жергілікті басқару","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":87,"title":"Жергілікті мемлекеттік басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-87"},{"number":88,"title":"Жергілікті өкілдік","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-88"},{"number":90,"title":"Мәслихаттар мен әкімдердің актілері","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-90"},{"number":91,"title":"Жергілікті өзін-өзі басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-91"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:local-self-government:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"local-self-government","canonical_url":"https://constitution.my/p/local-self-government?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/local-self-government.md?lang=kk","question":"Жергілікті өзін-өзі басқару жергілікті басқарудан қалай ерекшеленеді","answer_summary":"Жергілікті басқару – жоғарыдан төменге қарай құрылған тік жүйе: орталық тағайындайтын әкімдер. Жергілікті өзін-өзі басқару – төменнен басталатын бастама: тұрғындар нені жөндеп, нені салу керегін өздері шешеді. 2021 жылдан бастап ауыл әкімдері тұрғындар сайлайды. 2026 жылғы Конституция өзін-өзі басқаруды конституциялық деңгейде бекітеді.","content_text":"Жергілікті өзін-өзі басқару жергілікті басқарудан қалай ерекшеленеді Жергілікті басқару – жоғарыдан төменге қарай құрылған тік жүйе: орталық тағайындайтын әкімдер. Жергілікті өзін-өзі басқару – төменнен басталатын бастама: тұрғындар нені жөндеп, нені салу керегін өздері шешеді. 2021 жылдан бастап ауыл әкімдері тұрғындар сайлайды. 2026 жылғы Конституция өзін-өзі басқаруды конституциялық деңгейде бекітеді. ## Екі термин – екі тәсіл\n\n**Жергілікті басқару:**\n- Жоғарыдан тігінен – әкімдер орталық тағайындайды немесе келіседі\n- Астананың саясатын жергілікті жерде орындайды\n- Республикалық бюджеттен қаржыландырылады\n- Жоғарыдағы әкімге және Президентке есеп береді\n\n**Жергілікті өзін-өзі басқару:**\n- Төменнен бастама – тұрғындар жергілікті мәселелерді өздері шешеді\n- Нысандары: тұрғындар жиындары, қоғамдық кеңестер, сайланатын әкімдер\n- Жергілікті бюджеттен қаржыландырылады\n- Тұрғындарға есеп береді\n\n**Өмірден мысал:** елді мекеніңіздегі жолды жөндеу мәселесін жергілікті өзін-өзі басқару органы шеше алады – ол тұрғындардың бастамасы мен жергілікті бюджет арқылы жүзеге асырылады, Астанадан нұсқаулықты күтпей-ақ.\n\n## Қазіргі жағдай мен Конституциядағы өзгерістер\n\n| | Бүгін | Конституция (2026) |\n|---|---|---|\n| Ауыл әкімдері | Тұрғындар сайлайды (2021 жылдан) | Сақталады |\n| Аудан, қала әкімдері | Тағайындалады | Сайланатын лауазымдар аясын кеңейту |\n| Конституциялық негіз | Заң деңгейінде | Конституциялық норма |\n\n## Неліктен бұл маңызды\n\nЖергілікті өзін-өзі басқару – демократияның күнделікті өмірдегі нысаны. Ол азаматтарға тікелей қоршаған ортасын – жолды, мектепті, абаттандыруды – басқаруға мүмкіндік береді. - Жергілікті басқару – жоғарыдан тігінен (тағайындалған әкімдер)\n- Жергілікті өзін-өзі басқару – төменнен бастама (сайлаулар, жиындар, жергілікті бюджет)\n- 2021 жылдан – ауыл әкімдерінің сайланбалылығы, Конституция сайланбалылықты жоғары деңгейге кеңейтеді\n- 2026 жылғы Конституция өзін-өзі басқаруды конституциялық деңгейде бекітеді","section":{"code":"local","title":"Жергілікті басқару"},"keywords":"local-self-government faq local Жергілікті басқару","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":87,"title":"Жергілікті басқару және өзін-өзі басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-87"},{"number":88,"title":"Жергілікті басқару және өзін-өзі басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-88"},{"number":89,"title":"Жергілікті басқару және өзін-өзі басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-89"},{"number":90,"title":"Жергілікті басқару және өзін-өзі басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-90"},{"number":91,"title":"Жергілікті басқару және өзін-өзі басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-91"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:local-why-it-matters:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"local-why-it-matters","canonical_url":"https://constitution.my/p/local-why-it-matters?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/local-why-it-matters.md?lang=kk","question":"Жергілікті өзін-өзі басқару неліктен маңызды","answer_summary":"Жергілікті өзін-өзі басқару – азаматқа ең жақын билік деңгейі. Дәл осы деңгейде ауладағы жолдар, балабақшалар, жергілікті бюджет, экологиялық мәселелер сияқты күнделікті түйткілдер шешіледі. Оның конституциялық мәртебесі бұл институтты еркін өзгерте салудан қорғайды.","content_text":"Жергілікті өзін-өзі басқару неліктен маңызды Жергілікті өзін-өзі басқару – азаматқа ең жақын билік деңгейі. Дәл осы деңгейде ауладағы жолдар, балабақшалар, жергілікті бюджет, экологиялық мәселелер сияқты күнделікті түйткілдер шешіледі. Оның конституциялық мәртебесі бұл институтты еркін өзгерте салудан қорғайды. ## Биліктің ең жақын деңгейі\n\nКөп азамат үшін мемлекет алдымен жергілікті деңгейде сезіледі. Жергілікті өзін-өзі басқару – абстрактілі конституциялық қағидаттар күнделікті шындыққа айналатын жер.\n\n## Не нәрсеге ықпал етеді\n\nЖергілікті өзін-өзі басқару мыналарға ықпал етеді:\n\n- тұрғын үй инфрақұрылымы\n- мектептер, емханалар және қызметтер\n- жергілікті бюджеттер мен шығыс басымдықтары\n- экологиялық және қалалық мәселелер\n- билік пен тұрғындар арасындағы байланыс\n\n## Неліктен демократиялық тұрғыдан маңызды\n\nДемократия – тек ұлттық сайлаулар ғана емес. Ол жергілікті деңгейде де өз мәнін табады:\n\n- Азаматтар өздерін тікелей қозғайтын мәселелерде дауыс бере алады\n- Жергілікті лауазымды тұлғалар тікелей олар қызмет ететін тұрғындар алдында жауап береді\n- Проблемаларды орталық бюрократиясыз тезірек байқауға және шешуге болады\n\n## Конституциялық бекіту неліктен маңызды\n\nЖергілікті өзін-өзі басқаруды конституциялық деңгейде бекіту:\n\n- оны болашақ заңнамалық өзгерістерден қорғайды\n- жергілікті органдарға нақты заңды мәртебе береді\n- азаматтардың жергілікті мәселелерді шешудегі рөлін нығайтады\n\n## Практикалық мысал\n\nЕгер тұрғындар ауданда жаңа балабақша керек деп шешсе – жергілікті өзін-өзі басқару органы бұл мәселені жергілікті бюджет пен жиналыстар арқылы жүзеге асыра алады, орталықтың нұсқауын күтпей-ақ. - Жергілікті өзін-өзі басқару – азаматтарға ең жақын билік деңгейі\n- Ол қызметтерге, инфрақұрылымға, бюджеттерге және жергілікті басымдықтарға ықпал етеді\n- Ол демократияны күнделікті өмірге алып келеді, тек ұлттық саясатпен шектелмейді\n- Конституциялық бекіту оның заңды рөлін нығайтады","section":{"code":"local","title":"Жергілікті басқару"},"keywords":"local-why-it-matters faq local Жергілікті басқару","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":87,"title":"Жергілікті басқару және өзін-өзі басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-87"},{"number":88,"title":"Жергілікті басқару және өзін-өзі басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-88"},{"number":89,"title":"Жергілікті басқару және өзін-өзі басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-89"},{"number":90,"title":"Жергілікті басқару және өзін-өзі басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-90"},{"number":91,"title":"Жергілікті басқару және өзін-өзі басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-91"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:local-halyk-kenesi:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"local-halyk-kenesi","canonical_url":"https://constitution.my/p/local-halyk-kenesi?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/local-halyk-kenesi.md?lang=kk","question":"Халық Кеңесі деген не","answer_summary":"Халық Кеңесі – 126 мүшесі бар жаңа конституциялық орган. 2022 жылғы Ұлттық Құрылтайдан айырмашылығы: конституциялық мәртебе (жарлық емес), заң шығару бастамасы құқығы (тек ұсыныс емес), дербестік (Президент жанынан емес).","content_text":"Халық Кеңесі деген не Халық Кеңесі – 126 мүшесі бар жаңа конституциялық орган. 2022 жылғы Ұлттық Құрылтайдан айырмашылығы: конституциялық мәртебе (жарлық емес), заң шығару бастамасы құқығы (тек ұсыныс емес), дербестік (Президент жанынан емес). ## Бұл не\nХалық Кеңесі – түбегейлі жаңа институт. Қазақстанның бұрынғы бірде-бір Конституциясында мұндай орган болған емес.\n**Негізгі сипаттары:**\n- **126 мүше** – барлық өңірлер мен қоғамдық топтардың өкілдері\n- **Конституциялық орган** – жарлықпен емес, Конституциямен бекітіледі\n- **Заң шығару бастамасы құқығы** – Құрылтайға заң жобаларын енгізе алады, ал Құрылтай оларды **міндетті түрде** қарауға тиіс\n- **Дербес орган** – «Президент жанындағы» құрылым емес, жеке институт\n## Ұлттық Құрылтайдан несімен ерекшеленеді\n|  | Ұлттық Құрылтай (2022) | Халық Кеңесі (2026 жылғы Конституция) |\n|---|---|---|\n| Мәртебесі | Жарлықпен құрылған | **Конституциялық** орган |\n| Орны | Президент жанында | **Дербес** |\n| Өкілеттігі | Кеңесші | **Заң шығару бастамасы құқығы** |\n| Нәтижесі | Ұсынымдар | Құрылтай міндетті түрде қарайтын заң жобалары |\nБұл жай атауды өзгерту емес – өкілеттігі де, мәртебесі де бөлек басқа институт.\n## Құрылтай бар болса, не үшін керек\nҚұрылтай – пропорционалды жүйемен сайланатын 145 депутаты бар кәсіби парламент. Ал Халық Кеңесі – **азаматтық қоғамның** үні: өңірлер, кәсіптер, жас топтары, қоғамдық ұйымдар. Яғни партияда жоқ адамдар үшін қосымша өкілдік арнасы.\n## Қалай қалыптасады\n126 мүше мыналарды білдіреді:\n- Қазақстанның барлық өңірлерін\n- қоғамдық ұйымдарды\n- кәсіби қауымдастықтарды\n- әртүрлі әлеуметтік топтарды\nНақты тәртіп конституциялық заңда айқындалады. Адамдар өз ауданы мен қаласындағы өзгерістерге сырттай бақылаушы емес, қатысушы ретінде араласа алады. - 126 мүше – барлық өңірлер мен қоғамдық топтардың өкілдері\n- Конституциялық орган – Конституцияда бекітілген, жарлықпен емес\n- Заң шығару бастамасы құқығы (Құрылтай қарауға міндетті)\n- 2022 жылғы Ұлттық Құрылтаймен шатастырмау керек: басқа мәртебе, басқа өкілеттіктер","section":{"code":"local","title":"Жергілікті басқару"},"keywords":"local-halyk-kenesi faq local Жергілікті басқару","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":70,"title":"Халық Кеңесі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-70"},{"number":71,"title":"Халық Кеңесі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-71"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"halyk-council-law-2026","title":"«Қазақстан Халық Кеңесі туралы» Конституциялық заң","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2600000298","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:local-citizen-participation:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"local-citizen-participation","canonical_url":"https://constitution.my/p/local-citizen-participation?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/local-citizen-participation.md?lang=kk","question":"Азамат мемлекетті басқаруға қалай қатыса алады","answer_summary":"Қатысу сайлаумен шектелмейді: азаматтар өтініш жолдай алады, бейбіт жиналыстар мен қоғамдық кеңестерге қатысады, Конституциялық Сотқа жүгінеді және ӘРПК тәртібімен петицияларды қолдайды. Мәслихатқа 20 жастан, Құрылтайға 25 жастан кандидат болуға болады.","content_text":"Азамат мемлекетті басқаруға қалай қатыса алады Қатысу сайлаумен шектелмейді: азаматтар өтініш жолдай алады, бейбіт жиналыстар мен қоғамдық кеңестерге қатысады, Конституциялық Сотқа жүгінеді және ӘРПК тәртібімен петицияларды қолдайды. Мәслихатқа 20 жастан, Құрылтайға 25 жастан кандидат болуға болады. ## Сайлау – жалғыз құрал емес\n\nБес жылда бір рет дауыс беру – тек бастама. Конституция шешімдерге ықпал етудің бірнеше тәсілін береді.\n\n## Қатысу нысандары\n\n**Сайлаулар мен референдум:**\n- Құрылтайға, мәслихаттарға, әкімдерге сайлауда дауыс беру\n- Референдумда дауыс беру\n- Кандидат болу құқығы: **20 жастан** мәслихатқа, **25 жастан** Құрылтайға\n\n**Өтініштер:**\n- **Мемлекеттік органға** – белгіленген мерзімде жауап беруге міндетті. Жауап бермеу – заңды бұзу\n- **Конституциялық Сотқа** – заң конституциялық құқықтарды бұзса (тегін, eGov арқылы)\n\n**Тікелей қатысу:**\n- **Бейбіт жиналыстар** – алаңдарда, митингілерде, пикеттерде\n- **Қоғамдық кеңестер** – атқарушы органдардың жанындағы азаматтық бақылау\n- **Заңнамалық талқылаулар** – заң жобаларын ресми талқылауға қатысу\n\n**Жаңа және қолданыстағы тетіктер:**\n- **Халық Кеңесі** – заң шығару бастамасы құқығы бар 126 мүшеден тұрады; оған өңірлер мен азаматтық қоғам өкілдері кіреді\n- **Петициялар** – ӘРПК-нің 12-1-тарауымен реттелетін ұжымдық өтініш рәсімі; бұл азаматтардың заң жобасын тікелей енгізуі емес\n- **Цифрлық қатысу** – eGov, e-Otinish платформалары арқылы\n\n## Неге қатысу маңызды\n\nДемократия тек сайлауда емес. Ол заңдардың жасалу процесінде, бюджетті талқылауда, мемлекеттік органдардың шешімдеріне шағым беруде де көрінеді. - Сайлаулар, референдум, өтініштер, қоғамдық кеңестер, бейбіт жиналыстар – қатысу нысандары\n- Кандидат болу: мәслихатқа 20 жастан, Құрылтайға 25 жастан\n- Конституция Халық Кеңесін енгізеді; петициялар тәртібін ӘРПК реттейді\n- Конституциялық Сотқа өтініш – тегін, мемлекеттік орган белгіленген мерзімде жауап беруге міндетті","section":{"code":"local","title":"Жергілікті басқару"},"keywords":"local-citizen-participation faq local Жергілікті басқару","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":35,"title":"Азаматтардың басқаруға қатысуы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-35"},{"number":70,"title":"Халық Кеңесі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-70"},{"number":87,"title":"Жергілікті басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-87"},{"number":91,"title":"Жергілікті өзін-өзі басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-91"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"administrative-procedural-code-petitions","title":"Қазақстан Республикасының ӘРПК, 12-1-тарау «Петиция»","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2000000350#z1470","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"legal_code","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:local-akim-role:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"local-akim-role","canonical_url":"https://constitution.my/p/local-akim-role?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/local-akim-role.md?lang=kk","question":"Әкім кім және оның Конституциямен байланысы қандай","answer_summary":"Әкім – жергілікті атқарушы биліктің басшысы: жолдарды, мектептерді, ауруханаларды, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықты, жер мәселелерін басқарады. Ауыл әкімдерін 2021 жылдан бері тұрғындар сайлайды. Жоба сайланбалылықты жоғары деңгейлерге де кеңейтіп, мәслихат алдындағы есептілікті күшейтеді. Әкім «патша» емес – оның бюджетін мәслихат бақылайды.","content_text":"Әкім кім және оның Конституциямен байланысы қандай Әкім – жергілікті атқарушы биліктің басшысы: жолдарды, мектептерді, ауруханаларды, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықты, жер мәселелерін басқарады. Ауыл әкімдерін 2021 жылдан бері тұрғындар сайлайды. Жоба сайланбалылықты жоғары деңгейлерге де кеңейтіп, мәслихат алдындағы есептілікті күшейтеді. Әкім «патша» емес – оның бюджетін мәслихат бақылайды. ## Әкім кім\nӘкім сіздің өңіріңізді, қалаңызды немесе ауданыңызды басқарады. Жол, мектеп, аурухана, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, жер мәселелері соған байланысты.\n## Қазір әкімдер қалай тағайындалады\n| Деңгей | Қалай |\n|---|---|\n| Облыстар мен республикалық маңызы бар қалалар | Президент мәслихаттың келісімімен тағайындайды |\n| Аудандар мен облыстық маңызы бар қалалар | Облыс әкімі тағайындайды |\n| Ауылдар мен кенттер | **Тұрғындар сайлайды** (2021 жылдан бері) |\n## 2026 жылғы Конституция нені өзгертеді\n- **Сайланбалылық кеңейеді** – тағы да көбірек деңгей тікелей сайлауға көшеді\n- **Мәслихатқа есептілік күшейеді** – әкім тұрақты түрде есеп беруге міндетті болады\n- Мәслихат бақылаудың анағұрлым пәрменді тетіктеріне ие болады\n## Әкім мен мәслихат – өзара байланыс\n|  | Әкім | Мәслихат |\n|---|---|---|\n| Қызметі | Басқарады (атқарушы билік) | Бақылайды (өкілді билік) |\n| Бюджет | Орындайды | Бекітеді |\n| Бағдарламалар | Әзірлейді | Бекітеді |\n| Есептілік | Есеп береді | Бағалайды |\n**Мысал:** әкім жол жөндеуге жауапты. Мәслихат 10 км жолды жөндеуге бюджет бекітті. Егер 5 км ғана жөнделіп, ақша таусылса – мәслихат түсініктеме талап етеді.\n## Әкім нашар жұмыс істесе не істеу керек\n- **мәслихатқа** жүгіну – өтінішті тіркеп, қарау тәртібін нақтылау\n- **прокуратураға** шағым беру\n- құқықтарыңыз бұзылса, **сотқа** жүгіну - Әкім – жергілікті атқарушы биліктің басшысы (жолдар, мектептер, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, жер)\n- Ауыл әкімдерін тұрғындар 2021 жылдан бері сайлайды – Конституция бұл тәртіпті жоғары деңгейлерге де кеңейтеді\n- Әкім мәслихатқа есеп береді: мәслихат бюджетті бекітіп, есепті тыңдайды\n- Әкімнің іс-әрекетіне мәслихатқа, прокуратураға және сотқа шағымдануға болады","section":{"code":"local","title":"Жергілікті басқару"},"keywords":"local-akim-role faq local Жергілікті басқару","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":87,"title":"Жергілікті мемлекеттік басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-87"},{"number":89,"title":"Әкім","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-89"},{"number":90,"title":"Мәслихаттар мен әкімдердің актілері","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-90"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:public-control:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"public-control","canonical_url":"https://constitution.my/p/public-control?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/public-control.md?lang=kk","question":"Қоғамдық бақылау деген не","answer_summary":"Қоғамдық бақылау – азаматтар мен ҮЕҰ-лардың биліктің әрекетін бақылау құқығы: мемлекеттік сатып алуды тексеру, мектептер мен ауруханалардың сапасын бағалау, балалар үйлерін тексеру, сайлауда бақылаушы болу. Билік сұрауларға жауап беруге міндетті. Билікті сынау Конституциямен қорғалады.","content_text":"Қоғамдық бақылау деген не Қоғамдық бақылау – азаматтар мен ҮЕҰ-лардың биліктің әрекетін бақылау құқығы: мемлекеттік сатып алуды тексеру, мектептер мен ауруханалардың сапасын бағалау, балалар үйлерін тексеру, сайлауда бақылаушы болу. Билік сұрауларға жауап беруге міндетті. Билікті сынау Конституциямен қорғалады. ## Қоғамдық бақылау не үшін қажет\nМемлекет сіз төлейтін салықты жұмсайды. Қоғамдық бақылау – сол қаражаттың мақсатқа сай жұмсалғанын және заңдардың қалай орындалып жатқанын тексерудің тәсілі.\n**Мемлекеттік бақылаудан айырмасы:** қоғамдық бақылауды азаматтар мен ҮЕҰ мемлекеттен тәуелсіз жүргізеді. Нәтижелері жарияланып, мемлекеттік органдарға жолданады.\n## Бақылаудың бес нысаны\n**1. Қоғамдық мониторинг**\nБилік жұмысына күнделікті бақылау жасау. Өмірдегі мысалдар:\n- тендерлердің ашықтығын тексеру – жол жөндеуге бөлінген қаражаттың қайда кеткенін көру\n- емханалар мен мектептердің сапасын бағалау – кезек, құрал-жабдық, кадр мәселелері\n- экологияны бақылау – зауыт шығарындылары, өзендердің жай-күйі\n**2. Қоғамдық сараптама**\nҮЕҰ шешімдер мен заң жобаларын қабылданғанға дейін бағалайды: материал сұратады, талдау жүргізеді, қорытынды жариялайды.\n**3. Қоғамдық тыңдаулар**\nМынадай жағдайларда міндетті:\n- қала құрылысы жобалары бойынша (құрылыс, бұзу)\n- экологиялық жобалар бойынша (зауыт салу)\n- әлеуметтік саладағы өзгерістер бойынша (мектептер мен ауруханаларды жабу)\nЖоба тыңдаудан 30 күн бұрын жарияланады. Азаматтардың пікірлері хаттамаға енгізіліп, ескеріледі.\n**4. Қоғамдық инспекциялар**\nБалалар үйлері, бас бостандығынан айыру орындары, мүгедектігі бар адамдарға арналған нысандар сияқты объектілерге барып, стандарттардың сақталуын тексеру.\n**5. Сайлаудағы бақылаушылар**\nАзаматтар мен ҮЕҰ сайлау учаскелеріне бақылаушылар жібереді.\n## Құралдар\n- **eGov** – өтініш беру және жауаптарды қадағалау\n- **Ашық деректер (Open Data)** – статистика, мемлекеттік сатып алу, бюджет\n- **Адам құқықтары жөніндегі уәкіл** – шағымдарды қарайды\n- **Құрылтайдың Есеп комиссиясы** – бюджетке бақылау жасайды\n## Кепілдіктер\n- Биліктен ақпарат сұрату құқығы бар (мемлекеттік құпиядан басқа)\n- Сын айтқаны үшін қудалауға тыйым салынады\n- Билік қоғамдық бақылаушылардың сұрауларына жауап беруге міндетті\nҚоғамдық бақылау азаматтардың күнделікті демократиялық қатысуын күшейтеді. - Бақылаудың 5 нысаны: мониторинг, сараптама, тыңдаулар, инспекциялар, бақылаушылар\n- Цифрлық құралдар: eGov, ашық деректер, ақпараттық жүйелер\n- Билік сұрауларға жауап беруге міндетті – жауап бермеу заң бұзу болып саналады\n- Билікті сынау Конституциямен қорғалады – қудалауға жол берілмейді","section":{"code":"participation","title":"Азаматтардың қатысуы"},"keywords":"public-control faq participation Азаматтардың қатысуы","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":23,"title":"Ақпаратқа қол жеткізу","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-23"},{"number":35,"title":"Азаматтардың қатысуы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-35"},{"number":70,"title":"Халық Кеңесі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-70"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"administrative-procedural-code-petitions","title":"Қазақстан Республикасының ӘРПК, 12-1-тарау «Петиция»","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2000000350#z1470","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"legal_code","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"election-commission-portal","title":"2026 жылғы 23 тамыздағы Құрылтай депутаттары сайлауының күнтізбелік жоспары","url":"https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10190","publisher":"Қазақстан Республикасы ОСК","source_type":"election_authority","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:petitions:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"petitions","canonical_url":"https://constitution.my/p/petitions?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/petitions.md?lang=kk","question":"Азаматтардың өтініштері мен петицияларының айырмасы қандай","answer_summary":"Конституцияның 35-бабы жеке және ұжымдық өтініш жолдау құқығын сақтайды. Петициялар ӘРПК-нің 12-1-тарауымен реттеледі: бұл Құрылтайға заң жобасын тікелей енгізу құқығы емес, мемлекеттік және жергілікті органдарға жүгінудің бөлек рәсімі.","content_text":"Азаматтардың өтініштері мен петицияларының айырмасы қандай Конституцияның 35-бабы жеке және ұжымдық өтініш жолдау құқығын сақтайды. Петициялар ӘРПК-нің 12-1-тарауымен реттеледі: бұл Құрылтайға заң жобасын тікелей енгізу құқығы емес, мемлекеттік және жергілікті органдарға жүгінудің бөлек рәсімі. ## Конституция нені бекітеді\n\n35-бап азаматтардың мемлекеттік органдарға және жергілікті өзін-өзі басқару органдарына жеке және ұжымдық өтініш жолдау құқығына кепілдік береді. Бұл – мемлекетпен кері байланыстың негізгі конституциялық кепілдігі.\n\n60-бап заң шығару бастамасы құқығы бар субъектілерді бөлек атайды: Президент, Құрылтай депутаттары, Үкімет және Халық Кеңесі. Азаматтар бұл тізімге тікелей кірмейді.\n\n## Петициялар қалай реттеледі\n\nПетициялардың тәртібі Конституцияның жеке нормасымен емес, **Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекстің (ӘРПК) 12-1-тарауымен** белгіленген.\n\n- петиция жобасы мемлекет айқындаған интернет-ресурс арқылы немесе жазбаша беріледі;\n- жобаны ашық жариялау үшін оған **20 жұмыс күні ішінде кемінде 50 азамат** қосылуы керек;\n- жарияланғаннан кейін қолдау алты айға дейін жиналады;\n- шек адресатқа байланысты: орталық мемлекеттік органның құзыретіндегі мәселе бойынша **50 000 дауыс** қажет, жергілікті органдар үшін басқа шектер қолданылады;\n- қолдау тапқан петиция орталық деңгейде **40 жұмыс күніне дейін**, жергілікті деңгейде **20 жұмыс күніне дейін** қаралады;\n- қорытынды шешім уәжді болуы және интернет-ресурста жариялануы тиіс.\n\n## Нені шатастырмау керек\n\nПетиция құзыретті органның ұсынысты қарауына және жария уәжді шешім қабылдауына алып келуі мүмкін. Бірақ ол автоматты түрде заң жобасына айналмайды және азаматтарға жеке заң шығару бастамасы құқығын бермейді.\n\n[ӘРПК-нің 12-1-тарауы: 90-1–90-6-баптар](https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2000000350#z1470) - Конституция жеке және ұжымдық өтініштерге кепілдік береді\n- Петиция рәсімін ӘРПК-нің 90-1–90-6-баптары реттейді\n- Жобаны ашық жариялау үшін алдымен 50 азамат қажет; кейінгі шектер адресатқа байланысты\n- Петиция азаматтардың тікелей заң шығару бастамасына тең емес","section":{"code":"participation","title":"Азаматтардың қатысуы"},"keywords":"petitions faq participation Азаматтардың қатысуы","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":35,"title":"Өтініш жасау құқығы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-35"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"administrative-procedural-code-petitions","title":"Қазақстан Республикасының ӘРПК, 12-1-тарау «Петиция»","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2000000350#z1470","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"legal_code","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:peoples-council:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"peoples-council","canonical_url":"https://constitution.my/p/peoples-council?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/peoples-council.md?lang=kk","question":"Қазақстан Халық Кеңесі деген не","answer_summary":"Қазақстан Халық Кеңесі – халық мүддесін білдіретін жоғары конституциялық консультативтік орган. Оның құрамында 126 мүше бар: этномәдени бірлестіктерден, қоғамдық және өзге де коммерциялық емес ұйымдардан, сондай-ақ мәслихаттар мен қоғамдық кеңестерден 42 адамнан. Кеңес ұсынымдар әзірлейді, Құрылтайға заң жобаларын енгізеді және республикалық дауыс беру бастамасын көтере алады.","content_text":"Қазақстан Халық Кеңесі деген не Қазақстан Халық Кеңесі – халық мүддесін білдіретін жоғары конституциялық консультативтік орган. Оның құрамында 126 мүше бар: этномәдени бірлестіктерден, қоғамдық және өзге де коммерциялық емес ұйымдардан, сондай-ақ мәслихаттар мен қоғамдық кеңестерден 42 адамнан. Кеңес ұсынымдар әзірлейді, Құрылтайға заң жобаларын енгізеді және республикалық дауыс беру бастамасын көтере алады. ## Мәртебесі мен міндеті\n\nҚазақстан Халық Кеңесі – халық мүддесін білдіретін **жоғары конституциялық консультативтік орган**. Ол жалпыұлттық диалог, қоғамдық талқылау және ұсынымдар арқылы мемлекеттік саясатты қалыптастыру мен іске асыруға қатысады.\n\n## Құрамы қалай қалыптасады\n\nЗаң **126 мүшеден** тұратын тең құрамды белгілейді:\n\n- 42 – этномәдени бірлестіктерден;\n- 42 – қоғамдық бірлестіктер мен өзге де коммерциялық емес ұйымдардан;\n- 42 – астананың, облыстардың және республикалық маңызы бар қалалардың мәслихаттары мен қоғамдық кеңестерінен.\n\nЖеке құрам жөніндегі ұсыныстарды Хатшылық дайындайды, ал құрамды Президент бекітеді. Мүшелердің өкілеттік мерзімі – төрт жыл.\n\n## Кеңестің өкілеттіктері\n\n- ішкі саясат бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлеу;\n- **Құрылтайға заң жобаларын енгізу**;\n- республикалық референдум тағайындау бастамасын көтеру;\n- қоғамдық алаңдар, консультациялар және тыңдаулар өткізу;\n- заңда көзделген нысандарда қоғамдық бақылау жүргізу.\n\nМемлекеттік органдар мен лауазымды адамдарға жолданған ұсынымдар міндетті түрде қаралуға тиіс, бірақ олардың өзі заңның немесе құзыретті орган шешімінің орнын баспайды.\n\n## Жұмыс тәртібі\n\nЖоғары басқарушы орган – Сессия. Кезекті сессия қажеттілігіне қарай, бірақ **жылына кемінде бір рет** шақырылады. Күні, орны мен күн тәртібі туралы БАҚ-та кемінде 30 күн бұрын хабарланады. Құрылымға Төралқа да кіреді; комитеттер, комиссиялар және жұмыс топтары құрылуы мүмкін.\n\n[Қазақстан Халық Кеңесі туралы Конституциялық заң](https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2600000298) - 126 мүше: үш топтың әрқайсысынан 42 өкіл\n- Құрамды Президент бекітеді, өкілеттік мерзімі – төрт жыл\n- Заң шығару бастамасы және референдум бастамасын көтеру құқығы бар\n- Кезекті сессия жылына кемінде бір рет өткізіледі\n- Мемлекеттік органдарға жолданған ұсынымдар міндетті түрде қаралады","section":{"code":"participation","title":"Азаматтардың қатысуы"},"keywords":"peoples-council faq participation Азаматтардың қатысуы","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":70,"title":"Халық Кеңесі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-70"},{"number":71,"title":"Халық Кеңесі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-71"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"halyk-council-law-2026","title":"«Қазақстан Халық Кеңесі туралы» Конституциялық заң","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2600000298","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"halyk-council-secretariat-decree","title":"Қазақстан Халық Кеңесінің Хатшылығын құру туралы жарлық","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2600001343","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"presidential_decree","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:civil-society:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"civil-society","canonical_url":"https://constitution.my/p/civil-society?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/civil-society.md?lang=kk","question":"Азаматтық қоғамның рөлі қандай","answer_summary":"Азаматтық қоғам – ҮЕҰ, кәсіподақтар, еріктілер мен бастамашыл топтар; мемлекеттен тәуелсіз жұмыс істейді. Жаңа Конституция хабарлама тәртібімен тіркеуді (рұқсат тәртібі емес), ҮЕҰ-ны мәжбүрлеп жабуға тыйымды және гранттар мен Халық Кеңесі арқылы мемлекетпен серіктестік тетіктерін кепілдендіреді.","content_text":"Азаматтық қоғамның рөлі қандай Азаматтық қоғам – ҮЕҰ, кәсіподақтар, еріктілер мен бастамашыл топтар; мемлекеттен тәуелсіз жұмыс істейді. Жаңа Конституция хабарлама тәртібімен тіркеуді (рұқсат тәртібі емес), ҮЕҰ-ны мәжбүрлеп жабуға тыйымды және гранттар мен Халық Кеңесі арқылы мемлекетпен серіктестік тетіктерін кепілдендіреді. ## Азаматтық қоғам деген не\nБұл – азаматтар мемлекеттік аппараттан тыс жерде өз мәселелерін өздері шешетін кеңістік:\n- **ҮЕҰ** – құқық қорғау, экология, білім беру ұйымдары\n- **Кәсіподақтар мен қауымдастықтар** – мүдделерді ұжымдық қорғау\n- **Бастамашыл топтар** – нақты міндеттер үшін құрылған бейресми бірлестіктер\n- **Еріктілер** – мұқтаж адамдарға ерікті көмек көрсететіндер\n## Конституция неге кепілдік береді\n**Бірлесу еркіндігі:**\n- Тіркеудің **хабарлама тәртібі** – алдын ала рұқсат сұрау емес, хабарлау жеткілікті\n- Мәжбүрлі мүшелікке тыйым салу\n- ҮЕҰ-ларды еріктен тыс жабуға тыйым салу\n**Ақылға қонымды шектеулер:**\n- Конституциялық құрылысты күшпен өзгертуге бағытталған қызметке тыйым салу\n- Араздықты қоздыруға тыйым салу\n- Әскери сипаттағы құрылымдар құруға тыйым салу\n## ҮЕҰ мемлекетпен қалай өзара іс-қимыл жасайды\n1. **Халық кеңесі** – ҮЕҰ өкілдері Қазақстан Халық Кеңесіне кіреді\n2. **Заң жобаларына сараптама** – ҮЕҰ заң жобаларына қорытынды жолдайды\n3. **Мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс** – әлеуметтік, экологиялық, білім беру жобаларына гранттар\n4. **Жұмыс топтары** – ҮЕҰ ведомствоаралық комиссияларға қатысады\n5. **Қоғамдық тыңдаулар** – қала құрылысы және экология мәселелері бойынша міндетті рәсім\n## Қаржыландыру\n- Мүшелік жарналар мен қайырымдылықтар\n- Мемлекеттік және халықаралық гранттар\n- Шектеулі кәсіпкерлік қызмет\n- **Ашықтық:** ҮЕҰ қаржылық есептерін жариялап, шетелдік қаржыландыру туралы мәліметті ашып көрсетуге тиіс (тыйым салу үшін емес, ашықтық үшін)\n## 2026 жылғы жаңа Конституцияның ұстанымы\nБірлесу еркіндігі, ашықтық және Халық Кеңесі мен гранттар арқылы әріптестік қатар жүреді. ҮЕҰ биліктің қарсыласы ғана емес: ол қоғам мүддесін білдіретін, шешім сапасын жақсартатын серіктес әрі тәуелсіз бақылаушы. - ҮЕҰ тіркеудің хабарлама тәртібі (рұқсат тәртібі емес)\n- Мемлекетпен серіктестік: Халық Кеңесі, гранттар, жұмыс топтары, сараптама\n- ҮЕҰ – биліктің қызметіне тәуелсіз бақылаушылар\n- Қаржылық ашықтық: есептерді жариялау, қаражат көздерін мәлімдеу","section":{"code":"participation","title":"Азаматтардың қатысуы"},"keywords":"civil-society faq participation Азаматтардың қатысуы","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":6,"title":"Қоғамдық бірлестіктер","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-6"},{"number":32,"title":"Бірлесу бостандығы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-32"},{"number":35,"title":"Азаматтардың қатысуы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-35"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"halyk-council-law-2026","title":"«Қазақстан Халық Кеңесі туралы» Конституциялық заң","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2600000298","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:practical-international-treaties:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"practical-international-treaties","canonical_url":"https://constitution.my/p/practical-international-treaties?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/practical-international-treaties.md?lang=kk","question":"Халықаралық шарттар мен ұлттық заңдардың арақатынасы қалай өзгереді","answer_summary":"Халықаралық шарттың және ұлттық заңның арақатынасын Конституция, шарттың мәртебесі және қолданылатын заңдар айқындайды. Нақты дау үшін ресми мәтінді, ратификациялау актісін және тиісті рәсімді бірге тексеріңіз.","content_text":"Халықаралық шарттар мен ұлттық заңдардың арақатынасы қалай өзгереді Халықаралық шарттың және ұлттық заңның арақатынасын Конституция, шарттың мәртебесі және қолданылатын заңдар айқындайды. Нақты дау үшін ресми мәтінді, ратификациялау актісін және тиісті рәсімді бірге тексеріңіз. ## Нені тексеру керек\n\nХалықаралық шартқа сүйенгенде оның ресми мәтінін, Қазақстан үшін күшіне енуі мен ратификациялануы туралы актіні, Конституцияны және қолданылатын салалық заңды бірге қарау қажет. Шарттың атауы немесе жалпы мазмұны өздігінен нақты даудың жауабын бермейді.\n\n## Қайшылық туындаса\n\nҚұжаттардың арақатынасы нақты нормаға, істің түріне және қолданылатын рәсімге байланысты бағаланады. Сот не басқа орган дәлелдерді, ресми мәтіндерді және құзыретін ескере отырып шешім қабылдайды. Бұл карточка белгілі бір шарттың немесе істің нәтижесін алдын ала анықтамайды.\n\n## Практикалық қадамдар\n\n1. Шарттың ресми жарияланған нұсқасын табыңыз.\n2. Оның Қазақстан үшін қолданылу мәртебесін және тиісті ратификациялау актісін тексеріңіз.\n3. Ұлттық заңның және рәсімнің қай нормасы қолданылатынын анықтаңыз.\n4. Нақты дау үшін маманнан немесе құзыретті органнан түсіндірме алыңыз. - Шарттың атауы емес, оның ресми мәтіні мен мәртебесі маңызды\n- Конституция, салалық заң және рәсім нақты істегі қолдануды айқындайды\n- Қайшылықты бағалау істің фактілері мен құзыретті органның шешіміне байланысты\n- Ресми мәтін мен ратификациялау актісін бірге тексерген дұрыс","section":{"code":"practical","title":"Практика"},"keywords":"practical-international-treaties faq practical Практика","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":5,"title":"Қолданыстағы құқық","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-5"},{"number":9,"title":"Халықаралық шарттар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-9"},{"number":44,"title":"Президенттің халықаралық қатынастары","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-44"},{"number":60,"title":"Халықаралық шарттарды ратификациялау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-60"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitution-1995-gov-archive","title":"Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы (ресми архивтік жарияланым)","url":"https://www.gov.kz/uploads/2020/2/11/92594e9ba28352a961ca421505b4b79a_original.146163.pdf","publisher":"Gov.kz","source_type":"historical_legal_text","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:practical-how-to-discuss:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"practical-how-to-discuss","canonical_url":"https://constitution.my/p/practical-how-to-discuss?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/practical-how-to-discuss.md?lang=kk","question":"Конституцияны отбасында, жұмыста немесе достармен қалай талқылаған дұрыс","answer_summary":"Конституцияны талқылағанда эмоциялық айтыстан гөрі нақты мәтінге, салыстыруға және мысалдарға сүйенген дұрыс. «Кім дұрыс» деп тартысудан гөрі «нақты не өзгеруде» деген сұраққа бірге жауап іздеген жөн.","content_text":"Конституцияны отбасында, жұмыста немесе достармен қалай талқылаған дұрыс Конституцияны талқылағанда эмоциялық айтыстан гөрі нақты мәтінге, салыстыруға және мысалдарға сүйенген дұрыс. «Кім дұрыс» деп тартысудан гөрі «нақты не өзгеруде» деген сұраққа бірге жауап іздеген жөн. ## Неден бастау керек\n\nКонституция туралы пікірталас тез эмоцияға айналып кетуі мүмкін. Сондықтан әңгімені ұраннан емес, нақты сұрақтан бастаған тиімді:\n\n- не өзгеріп жатыр\n- ол қай бапқа қатысты\n- бұрын қалай еді\n- енді қалай болады\n- бұл кімге қалай әсер етеді\n\n## Ең пайдалы тәсіл\n\nТалқылауды мына ретпен жүргізуге болады:\n\n1. Алдымен тақырыпты анықтау – құқықтар ма, билік пе, референдум ба\n2. Содан кейін мәтін немесе қысқа карточка оқу\n3. Бұрынғы және жаңа нұсқаны салыстыру\n4. Күнделікті өмірмен байланысты мысал келтіру\n\n## Не істемеген дұрыс\n\n- тек желідегі үзіндіге сүйену\n- толық мәтінді көрмей кесімді қорытынды жасау\n- қарсы пікірді бірден “жау” ретінде қабылдау\n- құқықтық мәселені тек саяси эмоцияға айналдыру\n\n## Неге бұл маңызды\n\nКонституция – барлығына ортақ ереже. Сондықтан оны талқылау кезінде мақсат бір-бірін жеңу емес, мәтіннің шын мәнін түсіну болуы керек.\n\n## Негізгі ой\n\nЕң сапалы әңгіме – айқай емес, салыстыру, сұрақ қою және мәтінге қайта оралу арқылы жүреді. - Талқылауды нақты мәтін мен салыстыруға сүйеніп жүргізген дұрыс\n- Пікірталасты эмоциядан емес, “не өзгеріп жатыр?” деген сұрақтан бастау пайдалы\n- Үзінділер мен желідегі посттарға ғана сүйену қате түсінік тудыруы мүмкін\n- Конституцияны талқылаудың мақсаты – мәтінді түсіну","section":{"code":"practical","title":"Практика"},"keywords":"practical-how-to-discuss faq practical Практика","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":23,"title":"Ақпаратқа қол жеткізу","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-23"},{"number":32,"title":"Бірлесу бостандығы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-32"},{"number":34,"title":"Бейбіт жиналыстар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-34"},{"number":35,"title":"Азаматтардың қатысуы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-35"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitution-1995-gov-archive","title":"Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы (ресми архивтік жарияланым)","url":"https://www.gov.kz/uploads/2020/2/11/92594e9ba28352a961ca421505b4b79a_original.146163.pdf","publisher":"Gov.kz","source_type":"historical_legal_text","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:practical-what-changes-for-me:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"practical-what-changes-for-me","canonical_url":"https://constitution.my/p/practical-what-changes-for-me?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/practical-what-changes-for-me.md?lang=kk","question":"Бұл мен үшін нақты нені өзгертеді","answer_summary":"Нақты өзгерістер: сотсыз ұстау мерзімі 72 сағаттан 48 сағатқа дейін қысқарады, ұсталған кезде құқықтарды түсіндіру міндеті күшейеді. Цифрлық салада дербес деректер мен хабарламаларға қатысты кепілдіктер нақты аталды. Құрылтай бір палаталы өкілді орган ретінде қалыптасады, ал петициялар ӘРПК рәсімімен қаралады.","content_text":"Бұл мен үшін нақты нені өзгертеді Нақты өзгерістер: сотсыз ұстау мерзімі 72 сағаттан 48 сағатқа дейін қысқарады, ұсталған кезде құқықтарды түсіндіру міндеті күшейеді. Цифрлық салада дербес деректер мен хабарламаларға қатысты кепілдіктер нақты аталды. Құрылтай бір палаталы өкілді орган ретінде қалыптасады, ал петициялар ӘРПК рәсімімен қаралады. ## Бұл сіз үшін нақты нені өзгертеді\nКонституция алыс нәрсе сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ міне, ол сіздің өміріңізге әкелетін нақты өзгерістер.\n## Сіздің құқықтарыңыз: бұрын → енді\n| Не | Бұрын | Енді |\n|---|---|---|\n| Сотсыз ұстау | **72 сағатқа дейін** | **48 сағатқа дейін** – бір тәулікке аз |\n| Ұсталған кезде құқықтарды түсіндіру | Процестік заңда бар | **Конституциялық деңгейде нақтыланады** |\n| Хат-хабарды қорғау | Жалпы конституциялық қорғау | **Дербес деректер мен цифрлық технологиялар қолданылатын хабарламалар туралы тікелей тұжырым** |\n| Адвокатура | Жай заң деңгейінде | **Конституциялық мәртебе** – тәуелсіз институт |\n## Сіздің өкілдігіңіз\n- **Құрылтай** – пропорционалды жүйемен сайланатын 145 депутат. Сенат болмайды – бір палаталы парламент.\n- **Халық Кеңесі** – қоғамдық топтардан 126 мүше, заң жобаларын енгізу құқығы бар\n- **Мәслихаттар** – әкімдерді бақылауы күшейеді\n- **Квоталар** – парламентте әйелдер, жастар, мүгедектігі бар адамдар өкілдік алады\n## Сіздің қорғанысыңыз\n- **Конституциялық Сот** – азаматтар заңда белгіленген тәртіппен 2023 жылдан бері жүгіне алады\n- **Омбудсмен** – мемлекеттік органдарға қатысты шағымдар бойынша\n- **Сот** – бұл абсолютті құқық, ол шектелмейді\n## Сіздің қатысуыңыз\n- Әкімдерді сайлау – сайланбалылық кеңейеді\n- **Петициялар** – ӘРПК бойынша ұжымдық өтініштердің бөлек рәсімі; шектер адресатқа байланысты\n- Референдум – Конституцияны қабылдау-қабылдамауды өзіңіз шешесіз\nКонституциялық комиссия (120-дан астам сарапшы) 2025 жылғы қыркүйектен 2026 жылғы ақпанға дейін мәтіннің 84%-ын өзгертетін жоба үстінде жұмыс істеді. Өзгерістер бірден емес, құқықтар, рәсімдер және мемлекеттік институттар арқылы уақыт өте анық байқалады. - Сотсыз ұстау 72 сағаттан 48 сағатқа дейін қысқарады, ал құқықтарды түсіндіру міндеті конституциялық деңгейде нақтыланады\n- Құрылтай: бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша сайланатын 145 депутат\n- Халық Кеңесі: заң шығару бастамасы құқығы бар 126 мүше\n- Конституциялық комиссия: 120-дан астам сарапшы, 2025 жылғы қыркүйек – 2026 жылғы ақпан","section":{"code":"practical","title":"Практика"},"keywords":"practical-what-changes-for-me faq practical Практика","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":12,"title":"Құқықтарды қорғау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-12"},{"number":21,"title":"Цифрлық құқықтар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-21"},{"number":35,"title":"Азаматтардың қатысуы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-35"},{"number":52,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-52"},{"number":72,"title":"Конституциялық Сот","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-72"},{"number":94,"title":"Күшіне ену","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-94"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"kurultai-law-2026","title":"«Қазақстан Республикасының Құрылтайы туралы» Конституциялық заң","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2600000297","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"halyk-council-law-2026","title":"«Қазақстан Халық Кеңесі туралы» Конституциялық заң","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2600000298","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"administrative-procedural-code-petitions","title":"Қазақстан Республикасының ӘРПК, 12-1-тарау «Петиция»","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2000000350#z1470","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"legal_code","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:practical-how-to-check-information:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"practical-how-to-check-information","canonical_url":"https://constitution.my/p/practical-how-to-check-information?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/practical-how-to-check-information.md?lang=kk","question":"Конституция туралы ақпаратты қалай тексеруге болады","answer_summary":"Конституция туралы сенімді ақпаратты тек ресми мәтін, салыстырмалы кесте, ресми түсіндірме материалдар және уәкілетті мемлекеттік органдардың жарияланымдары арқылы тексерген дұрыс. Әлеуметтік желідегі үзінділер мен эмоциялық пікірлер толық суретті әрдайым бермейді.","content_text":"Конституция туралы ақпаратты қалай тексеруге болады Конституция туралы сенімді ақпаратты тек ресми мәтін, салыстырмалы кесте, ресми түсіндірме материалдар және уәкілетті мемлекеттік органдардың жарияланымдары арқылы тексерген дұрыс. Әлеуметтік желідегі үзінділер мен эмоциялық пікірлер толық суретті әрдайым бермейді. ## Неге тексеру маңызды\n\nКонституциялық тақырыптар күрделі болғандықтан, айналасында көп қысқартылған, үзік немесе бұрмаланған ақпарат жүреді. Бір сөйлемді контекстен жұлып алу арқылы мүлде қате әсер қалыптасуы мүмкін.\n\n## Ең сенімді дереккөздер\n\nАқпаратты тексерудің дұрыс реті:\n\n- Конституцияның толық мәтіні\n- бұрынғы және жаңа редакцияның салыстырмалы кестесі\n- ресми түсіндірме материалдар\n- уәкілетті органдардың сайттары\n- ресми жарияланған құқықтық құжаттар\n\n## Нені салыстыру керек\n\nАқпаратты тексергенде мына сұрақтарды қойыңыз:\n\n- бұл норма расымен мәтінде бар ма\n- ол жаңа ма, әлде бұрыннан болған ба\n- норма толық берілген бе, әлде үзінді ғана ма\n- оны түсіндіру біржақты емес пе\n- ол құқықтық мәтінге сәйкес келе ме\n\n## Әлеуметтік желідегі қателік қайда\n\nӘлеуметтік желілерде жиі:\n\n- бір сөйлем ғана көрсетіледі\n- эмоциялық баға мәтіннің өзінен басым болады\n- толық нұсқаға сілтеме берілмейді\n- миф пен факт араласып кетеді\n\nСондықтан кез келген даулы тезисті түпнұсқамен салыстыру маңызды.\n\n## Практикалық кеңес\n\nЕгер бір мәлімдеме күмәнді көрінсе:\n1. Алдымен толық мәтінді ашыңыз\n2. Салыстырмалы кестені қараңыз\n3. Ресми түсіндірмені табыңыз\n4. Тек содан кейін қорытынды жасаңыз\n\n## Негізгі ой\n\nКонституция туралы дұрыс пікір қалыптастырудың ең жақсы жолы – қысқа цитаталарға емес, толық мәтін мен ресми дереккөздерге сүйену.\n\n→ [Конституцияның толық мәтіні](/full-text?lang=kk) · [1995 жылғы Конституция](/constitution-1995?lang=kk) - Сенімді ақпараттың негізі – толық мәтін, салыстырмалы кесте және ресми түсіндірме\n- Үзінділер мен әлеуметтік желі посттары жиі толық контексті бермейді\n- Даулы тұжырымды әрқашан түпнұсқамен салыстыру керек\n- Ақпаратты бірнеше ресми дереккөз арқылы тексеру дұрыс","section":{"code":"practical","title":"Практика"},"keywords":"practical-how-to-check-information faq practical Практика","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":5,"title":"Актілерді ресми жариялау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-5"},{"number":23,"title":"Ақпаратқа қол жеткізу","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-23"},{"number":60,"title":"Заңнамалық реттеу","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-60"},{"number":61,"title":"Заңдар және конституциялық заңдар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-61"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"akorda-constitutional-documents","title":"Ресми конституциялық құжаттар","url":"https://www.akorda.kz/ru/official_documents/constitution","publisher":"Ақорда","source_type":"official_publication","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"referendum-results-2026","title":"2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумның алдын ала ресми қорытындысы","url":"https://election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10110","publisher":"Қазақстан Республикасының Орталық референдум комиссиясы","source_type":"referendum_authority","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:life-fired-from-job:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"life-fired-from-job","canonical_url":"https://constitution.my/p/life-fired-from-job?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/life-fired-from-job.md?lang=kk","question":"Мені жұмыстан шығарды – конституциялық құқықтарым қандай","answer_summary":"Конституция еңбек құқығын және жұмыссыздықтан қорғануды кепілдендіреді. Заңсыз жұмыстан шығарылған жағдайда сотқа, еңбек инспекциясына немесе омбудсменге жүгінуге болады. Жаңа Конституция әлеуметтік кепілдіктерді нығайтады және кемсітушілікті тыйым салады.","content_text":"Мені жұмыстан шығарды – конституциялық құқықтарым қандай Конституция еңбек құқығын және жұмыссыздықтан қорғануды кепілдендіреді. Заңсыз жұмыстан шығарылған жағдайда сотқа, еңбек инспекциясына немесе омбудсменге жүгінуге болады. Жаңа Конституция әлеуметтік кепілдіктерді нығайтады және кемсітушілікті тыйым салады. ## Конституция не кепілдендіреді\n\nҚазақстан Конституциясы еңбек құқығыңызды тікелей бекітеді:\n\n- **Еңбек бостандығы құқығы.** Ешкім сізді жұмысқа мәжбүрлей алмайды немесе заңды негіздерсіз еңбек құқығынан айыра алмайды.\n- **Жұмыссыздықтан қорғаныш.** Мемлекет жұмысбастылық жағдайын жасауға және жұмысынан айырылған азаматтарды қолдауға міндетті.\n- **Кемсітушілікке тыйым.** Жыныстық, нәсілдік, ұлттық, жастық, діни, саяси немесе әлеуметтік белгілері бойынша жұмыстан шығару конституциялық құқықты бұзу болып табылады.\n- **Әділ сыйақы құқығы.** Конституция заңмен белгіленген ең төмен мөлшерден кем емес еңбекақыны кепілдендіреді.\n- **Әлеуметтік қорғаныш құқығы.** Жұмыс жоғалтқан жағдайда жұмыссыздық жәрдемақысы мен жұмысқа орналасуға көмек алуға құқығыңыз бар.\n\n## Заңсыз жұмыстан шығарылған жағдайда не істеу керек\n\n**1-қадам. Жұмыстан шығару туралы бұйрықты алыңыз**\nЖұмыс беруші сізге негіздемесі бар жұмыстан шығару туралы бұйрық беруге міндетті. Барлық құжаттарды сақтаңыз.\n\n**2-қадам. Заңдылықты бағалаңыз**\nЕңбек кодексінде жұмыстан шығару негіздерінің жабық тізімі бар. Сізді заңды негізсіз жұмыстан шығарса – бұл заңсыз жұмыстан шығарылу.\n\n**3-қадам. Қайда жүгіну керек**\n\n- **Мемлекеттік еңбек инспекциясы** – 10 жұмыс күні ішінде шағым беріңіз.\n- **Сот** – бұйрықты алған күннен бастап **1 ай** ішінде заңсыз жұмыстан шығарылу туралы талап қойыңыз.\n- **Адам құқықтары жөніндегі уәкіл (омбудсмен)** – бұзушылық кемсітушілік сипатта болса.\n- **Кәсіподақ** – кәсіподақ мүшесі болсаңыз, ол сіздің мүддеңізді қорғауға міндетті. - Конституция еңбек құқығын және жұмыссыздықтан қорғанышты кепілдендіреді\n- Кемсітушілік негізіндегі жұмыстан шығару конституциялық құқықтарды бұзады\n- Заңсыз жұмыстан шығарылу туралы талап қоюдың мерзімі – бұйрықты алған күннен 1 ай\n- Еңбек инспекциясына, сотқа немесе омбудсменге жүгіній\n- Сот жұмысқа қалпына келтіруге және өтемақы өндіріп алуға міндеттей алады","section":{"code":"practical","title":"Практика"},"keywords":"life-fired-from-job faq practical Практика","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":12,"title":"Адам құқықтары","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-12"},{"number":27,"title":"Еңбек ету құқығы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-27"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:life-start-business:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"life-start-business","canonical_url":"https://constitution.my/p/life-start-business?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/life-start-business.md?lang=kk","question":"Бизнес ашқым келеді – Конституция не кепілдендіреді","answer_summary":"Конституция кәсіпкерлік бостандығын, меншік құқығын және сот арқылы қорғалуды бекітеді. Бизнес ашу және дауды шешу үшін салалық заңдардың талаптарын, құжаттарды және мерзімдерді де ескеру қажет.","content_text":"Бизнес ашқым келеді – Конституция не кепілдендіреді Конституция кәсіпкерлік бостандығын, меншік құқығын және сот арқылы қорғалуды бекітеді. Бизнес ашу және дауды шешу үшін салалық заңдардың талаптарын, құжаттарды және мерзімдерді де ескеру қажет. ## Конституция не береді\n\nКонституция кәсіпкерлік бостандығын, меншік құқығын, бәсекені қорғауды және сот арқылы қорғалуды бекітеді. Бұл нормалар мемлекеттік шешімдер мен заңдарға бағдар береді, бірақ тіркеуді, рұқсаттарды, шарттарды және салық міндеттерін алмастырмайды.\n\n## Істі бастамас бұрын\n\nҚызмет түріне қойылатын талаптарды бөлек тексеріңіз: тіркеу, хабарлама немесе рұқсат режимі, салалық ережелер, салық, еңбек қатынастары және деректермен жұмыс. Жер, құрылыс, қаржы қызметі, білім, медицина және саудаға қосымша талаптар қолданылуы мүмкін.\n\n## Дау туындаса\n\n1. Шешімді, нұсқаманы, шартты, хат алмасуды және құжатты алған күнді растайтын дәлелді сақтаңыз.\n2. Шешімді кім қабылдағанын, қандай нормаға сілтеме жасалғанын анықтаңыз.\n3. Сотқа дейінгі тәртіп пен шағым не талап қою мерзімін тексеріңіз.\n4. Лицензия, мүлікті иеліктен шығару, бәсеке немесе ірі сома дауы болса, бейінді көмек алыңыз.\n\n«Атамекен», бизнес-омбудсмен, бәсекелестікті қорғау органы және соттар әртүрлі функция атқарады. Конституциялық Сот қолданылған норманың конституциялылығын тексеру мәселесін заңда белгіленген талаптар орындалған кезде қарай алады; ол контрагентпен дауды қараудың орнына жүрмейді. - Конституция бизнес пен меншіктің негізгі кепілдіктерін белгілейді\n- Нақты талаптарды салалық заңдар мен мәміле құжаттары айқындайды\n- Дау үшін шешім, негіз, дәлел және шағым мерзімі маңызды\n- Органды таңдау тек өтініш берушінің мәртебесіне емес, даудың мәніне байланысты","section":{"code":"practical","title":"Практика"},"keywords":"life-start-business faq practical Практика","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":12,"title":"Адам құқықтары","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-12"},{"number":8,"title":"Меншік кепілдіктері","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-8"},{"number":29,"title":"Жеке меншік","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-29"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:practical-property-and-business:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"practical-property-and-business","canonical_url":"https://constitution.my/p/practical-property-and-business?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/practical-property-and-business.md?lang=kk","question":"Конституция меншік пен кәсіпкерлік туралы не айтады","answer_summary":"Конституция меншік құқығын және кәсіпкерлік бостандығын бекітеді. Мүлікке, жерге, келісімге немесе нарыққа қатысты дауда арнайы заңдар, рәсім және нақты жағдайдың құжаттары да шешуші болады.","content_text":"Конституция меншік пен кәсіпкерлік туралы не айтады Конституция меншік құқығын және кәсіпкерлік бостандығын бекітеді. Мүлікке, жерге, келісімге немесе нарыққа қатысты дауда арнайы заңдар, рәсім және нақты жағдайдың құжаттары да шешуші болады. ## Конституция нені бекітеді\n\nКонституция меншік құқығын, мұрагерлікті және кәсіпкерлік қызмет бостандығын таниды. Ол жосықсыз бәсекеге және монополистік қызметке заңда белгіленген шектерде тыйым салады.\n\nБұл ережелер жалпы құқықтық шеңберді белгілейді. Тіркеу, лицензия, салық, бәсеке, жер және мәміле талаптары арнайы заңдарда нақтыланады.\n\n## Мүлікке қатысты дау туындаса\n\nМемлекеттік мұқтаждықтар үшін мүлікті мәжбүрлеп иеліктен шығару заңда көзделген айрықша жағдайларда, сот рәсімімен және теңбе-тең өтеммен жол беріледі. Мүліктің түрі, негізі, бағасы, мерзімі және шағымдану тәртібі нақты рәсімге байланысты.\n\nХабарламаларды, шарттарды, құқық белгілейтін құжаттарды және бағалау құжаттарын сақтаңыз. Олар шешімнің негізін және шағым мерзімін тексеруге қажет.\n\n## Кәсіпкерлікке қатысты дау туындаса\n\nҚызмет түріне қойылатын талаптарды, рұқсаттарды, салық және жер ережелерін, сондай-ақ орган шешімінің негізі мен мерзімін бөлек тексеріңіз. Айыппұл, мүлікті иеліктен шығару немесе мерзім өткізіп алу қаупі болса, бейінді заңгердің көмегі маңызды. - Конституция меншік, мұрагерлік және кәсіпкерлік бостандығын бекітеді\n- Жер, бәсеке және мәмілелердің нақты тәртібін арнайы заңдар айқындайды\n- Иеліктен шығару кезінде негіз, сот рәсімі, бағалау және шағым мерзімі маңызды\n- Қорғау тәсілі істің құжаттары мен мән-жайына байланысты","section":{"code":"practical","title":"Практика"},"keywords":"practical-property-and-business faq practical Практика","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":8,"title":"Меншік","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-8"},{"number":29,"title":"Жеке меншік","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-29"},{"number":30,"title":"Кәсіпкерлік","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-30"},{"number":40,"title":"Табиғатты қорғау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-40"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:life-child-school-refused:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"life-child-school-refused","canonical_url":"https://constitution.my/p/life-child-school-refused?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/life-child-school-refused.md?lang=kk","question":"Баланы мектепке қабылдамады – Конституция не дейді","answer_summary":"Конституция міндетті тегін орта білім алуға құқық береді. Бала қабылданбаса, хабарламаны сақтап, бас тарту себебін мектеп пен білім органынан тексеріңіз; одан арғы тәртіп мән-жайға байланысты.","content_text":"Баланы мектепке қабылдамады – Конституция не дейді Конституция міндетті тегін орта білім алуға құқық береді. Бала қабылданбаса, хабарламаны сақтап, бас тарту себебін мектеп пен білім органынан тексеріңіз; одан арғы тәртіп мән-жайға байланысты. ## Білімге конституциялық құқық\n\nҚазақстан Конституциясы бекітеді: **орта білім міндетті және тегін**. Бұл мектептің қалауы бойынша берілетін артықшылық немесе қызмет емес – әр баланың конституциялық құқығы.\n\nНақты нелер кепілдендіріледі:\n\n- Әрбір бала мемлекеттік оқу орындарында **тегін орта білім алу** құқығына ие.\n- Білім **міндетті** – мемлекет оны әрбір балаға қолжетімді етуге міндетті.\n- Мемлекеттік мектепке **заңды негізсіз** қабылдаудан бас тарту конституциялық құқықты бұзу болып табылады.\n\n## Бас тартылған жағдайда не істеу керек\n\n**1-қадам.** Негіздемесі мен күні көрсетілген жазбаша хабарламаны немесе өтініш мәртебесін сұраңыз. Бұл ауызша әңгімеге емес, нақты құжатқа сүйенуге мүмкіндік береді.\n\n**2-қадам.** Мектептен және жергілікті білім басқармасынан түсіндірме алыңыз. Қабылдауға өтінішті және тәртіп туралы өтінішті eGov арқылы не белгіленген офлайн тәртіппен беруге болады.\n\n**3-қадам.** Тәртіп бұзылды деп санасаңыз, құжаттармен құзыретті органға өтініш беріңіз. Прокуратура өтініштерді өз құзыреті шегінде қарайды, бірақ шағымданудың белгіленген тәртібін не сотты алмастырмайды.\n\n**4-қадам.** Қажет болса, құқықты сотта қорғаңыз. Талаптың түрі, мерзімі және дәлелдері бас тарту себебіне байланысты, сондықтан нақты дау бойынша заңгерлік кеңес алған дұрыс. - Қазақстандағы орта білім міндетті және тегін – бұл Конституция нормасы\n- Заңды негізсіз қабылдаудан бас тарту заңсыз\n- Жазбаша хабарламаны немесе өтініш мәртебесін сақтаңыз\n- Алдымен мектеп пен білім органынан негіздемені нақтылаңыз; кейін жағдайға сай қорғау тәсілін таңдаңыз\n- Сотта қорғау үшін бас тарту себебі, мерзім және құжаттар тексеріледі","section":{"code":"practical","title":"Практика"},"keywords":"life-child-school-refused faq practical Практика","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":12,"title":"Адам құқықтары","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-12"},{"number":33,"title":"Білім алу құқығы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-33"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:practical-education-health:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"practical-education-health","canonical_url":"https://constitution.my/p/practical-education-health?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/practical-education-health.md?lang=kk","question":"Конституция білім алу мен денсаулық сақтау құқығын қалай қорғайды","answer_summary":"Конституция білім алу мен денсаулықты қорғаудың негізгі кепілдіктерін бекітеді. Мектепке қабылдау, тегін көмектің көлемі, қызмет сапасы және шағымдану тәртібі арнайы заңдар мен нақты жағдайға байланысты.","content_text":"Конституция білім алу мен денсаулық сақтау құқығын қалай қорғайды Конституция білім алу мен денсаулықты қорғаудың негізгі кепілдіктерін бекітеді. Мектепке қабылдау, тегін көмектің көлемі, қызмет сапасы және шағымдану тәртібі арнайы заңдар мен нақты жағдайға байланысты. ## Білім\n\nКонституция білім алуға қатысты негізгі кепілдіктерді бекітеді. Қабылдау, оқу тілі, ерекше білім беру қажеттіліктері, гранттар және білім сапасына қойылатын талаптар арнайы заңдар мен білім беру ұйымының рәсімдерінде нақтыланады.\n\nМектепке қабылдау не оқыту жағдайына қатысты мәселе туса, ұйымнан жазбаша түсіндірме және қолданылған ережені сұраңыз. Шағым беру жолы мәселенің сипатына байланысты болады.\n\n## Денсаулық сақтау\n\nДенсаулықты қорғау құқығы конституциялық кепілдік болып табылады. Медициналық көмектің көлемі, жолдама, кезек, қызметтің сапасы және шағымдану тәртібі денсаулық сақтау заңнамасы мен нақты медициналық жағдайға байланысты.\n\nҚызмет көрсетуден бас тарту немесе сапасына қатысты мәселе болса, қабылданған шешімді, медициналық құжаттарды және күндерді сақтаңыз. Алдымен ұйымның өзіне, содан кейін тиісті органға не заңда көзделген шағымдану тәртібімен жүгініңіз.\n\n## Нақты жағдай үшін\n\nБілім не денсаулық мәселесінде Конституция жалпы кепілдік береді, ал практикалық шешім құжаттарға, қолданылатын тәртіпке және нақты мән-жайға тәуелді. - Конституция білім алуға және денсаулықты қорғауға қатысты негізгі кепілдіктерді бекітеді\n- Қабылдау, көмек көлемі және сапа талаптары арнайы заңдармен нақтыланады\n- Жазбаша шешімдер мен медициналық не білім беру құжаттарын сақтаңыз\n- Шағымдану жолы мәселенің түрі мен қолданылатын рәсімге байланысты","section":{"code":"practical","title":"Практика"},"keywords":"practical-education-health faq practical Практика","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":12,"title":"Құқықтарды қорғау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-12"},{"number":31,"title":"Денсаулық сақтау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-31"},{"number":33,"title":"Білім беру","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-33"},{"number":40,"title":"Табиғатты қорғау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-40"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:constitution-how-to-read:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"constitution-how-to-read","canonical_url":"https://constitution.my/p/constitution-how-to-read?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/constitution-how-to-read.md?lang=kk","question":"Конституциялық өзгерістерді қалай дұрыс оқу керек","answer_summary":"Конституцияны қатарынан түгел оқығаннан гөрі, блоктар бойынша оқыған ыңғайлы: алдымен құқықтар мен бостандықтарды, содан кейін билік құрылымын, одан соң өзгерту тәртібін қараңыз.","content_text":"Конституциялық өзгерістерді қалай дұрыс оқу керек Конституцияны қатарынан түгел оқығаннан гөрі, блоктар бойынша оқыған ыңғайлы: алдымен құқықтар мен бостандықтарды, содан кейін билік құрылымын, одан соң өзгерту тәртібін қараңыз. Конституция – бірінші беттен соңғы бетке дейін роман сияқты оқылатын мәтін емес. Бұл – анықтамалық құжат: өз сұрағыңызға жауап іздеп, қажет бөлімді ашасыз.\n## Оқудың практикалық тәртібі\n1. **Құқықтар мен бостандықтар туралы бөлім** – нақты қандай құқықтар қорғалатынын қараңыз. Бұл сізге тікелей қатысты.\n2. **Билік құрылымы** – кім не үшін жауап береді: Президент, Құрылтай, Үкімет.\n3. **Жергілікті өзін-өзі басқару** – әкімдіктер мен мәслихаттар қалай жұмыс істейтінін түсініңіз.\n4. **Конституцияны өзгерту тәртібі** – ережелерді кім және қалай өзгерте алатынын қараңыз.\n## Алғашқы оқуға арналған кеңестер\n- **Бәрін жаттап алуға тырыспаңыз.** Өзіңізге қатысты нормаларды іздеңіз: ұстау кезіндегі құқықтар, деректерді қорғау, тұрғын үйге құқық.\n- **Салыстырып оқыңыз.** 1995 жылғы Конституцияны және 2026 жылғы жаңа Конституцияны қатар ашсаңыз, өзгерістер анық көрінеді.\n- **Тірек сөздерге назар аударыңыз.** Конституциядағы тұжырымдар дәл болады: «құқылы» = болады, «міндетті» = тиіс, «жол берілмейді» = тыйым салынады. Бір қарағанда ұқсас сөздер, бірақ құқықтық салдары әртүрлі.\n- **Термин түсініксіз болса,** сайттағы глоссарийді қараңыз.\n## Қайдан оқу керек\n- **1995 жылғы Конституция (тарихи мәтін)** – [constitution.my сайтынан оқу](/constitution-1995?lang=kk) немесе [Gov.kz архивінен оқу](https://www.gov.kz/uploads/2020/2/11/92594e9ba28352a961ca421505b4b79a_original.146163.pdf)\n- **Жаңа Конституция** – [constitution.my сайтындағы толық мәтін](/full-text?lang=kk)\n- **Жаңа Конституция жобасы** – 2026 жылғы 12 ақпанда жарияланған\n- **Біздің сайт** – әр тақырып бойынша қарапайым тілмен жазылған түсіндірме карточкалар\n## Нені ескеру керек\n- Конституция – құқықтық құжат. Бірқатар тұжырымдарды бірден түсінбеу қалыпты жағдай.\n- Нақты жағдай туындаса, заңгерден кеңес алған дұрыс. · [1995 жылғы Конституция](/constitution-1995?lang=kk) - Конституцияны тұтастай емес, блоктар бойынша оқыған дұрыс\n- Алдымен құқықтар туралы бөлімнен бастаңыз – бұл сізге тікелей қатысты\n- Тірек сөздер: «құқылы» = болады, «міндетті» = тиіс, «жол берілмейді» = тыйым салынады\n- 1995 жылғы Конституцияны 2026 жылғы жаңа Конституциямен салыстырыңыз – сонда өзгерістер анық көрінедіатысу тетіктері","section":{"code":"history","title":"Тарих"},"keywords":"constitution-how-to-read faq history Тарих","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":5,"title":"Тікелей қолданылуы және жоғары заңдық күші","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-5"},{"number":12,"title":"Құқықтарды қорғау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-12"},{"number":42,"title":"Президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-42"},{"number":52,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-52"},{"number":70,"title":"Халық Кеңесі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-70"},{"number":72,"title":"Конституциялық Сот","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-72"},{"number":87,"title":"Жергілікті басқару","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-87"},{"number":92,"title":"Конституцияға өзгерістер енгізу","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-92"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"akorda-constitutional-documents","title":"Ресми конституциялық құжаттар","url":"https://www.akorda.kz/ru/official_documents/constitution","publisher":"Ақорда","source_type":"official_publication","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:constitution-reforms-2022:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"constitution-reforms-2022","canonical_url":"https://constitution.my/p/constitution-reforms-2022?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/constitution-reforms-2022.md?lang=kk","question":"2022 жылғы конституциялық реформалар нені өзгертті","answer_summary":"2022 жылғы реформа Президент билігін шектеп, Елбасы мәртебесін жойды, азаматтардың тікелей жүгіну құқығы бар Конституциялық сотты қалпына келтірді және 7 жылдық бір мерзімді бекітті. Бұл – алғашқы қадам. 2026 жылғы Конституция – осы өзгерістердің жүйелі жалғасы.","content_text":"2022 жылғы конституциялық реформалар нені өзгертті 2022 жылғы реформа Президент билігін шектеп, Елбасы мәртебесін жойды, азаматтардың тікелей жүгіну құқығы бар Конституциялық сотты қалпына келтірді және 7 жылдық бір мерзімді бекітті. Бұл – алғашқы қадам. 2026 жылғы Конституция – осы өзгерістердің жүйелі жалғасы. 2022 жылғы 5 маусымдағы референдум бетбұрыс кезең болды: азаматтардың 77%-ы ауқымды түзетулерді қолдады. Реформа 2022 жылғы Қаңтар оқиғаларына және қоғамның өзгеріс сұранысына жауап ретінде жүргізілді.\n## 2022 жылғы негізгі өзгерістер\n| Не өзгерді | Мәні |\n|---|---|\n| Елбасы мәртебесі | Жойылды – Тұңғыш Президент ерекше конституциялық мәртебесінен айырылды |\n| Конституциялық сот | Қайта құрылды (Конституциялық кеңестің орнына). Азаматтар тікелей жүгіну құқығына ие болды |\n| Президент мерзімі | Қайта сайланусыз 7 жылдық бір мерзім |\n| Президенттің туыстары | Мемлекеттік органдар мен квазимемлекеттік секторда басшылық қызмет атқаруына тыйым салынды |\n| Жер | Шетелдіктерге жер сатуға конституциялық тыйым енгізілді |\n| Өлім жазасы | Конституциялық тыйым бекітілді |\n| Мәжіліс | Аралас жүйе: партиялық тізімдер + бірмандатты округтер |\n| Мәслихаттар | Президент олардың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату құқығынан айырылды |\n## Неліктен бұл «алғашқы қадам» болды\n2022 жылғы реформа ең өткір мәселелерді шешті: биліктің шамадан тыс шоғырлануы, Елбасы артықшылықтары, Конституциялық соттың болмауы. Бірақ ол **архитектураны** толық өзгертпеді: қос палаталы парламент, тағайындалатын сенаторлар, цифрлық құқықтардың болмауы, адвокатураның конституциялық мәртебесінің жоқтығы сол күйі қалды.\n## 2026 жылғы Конституцияда 2022 жылдан не сақталды\n- **Қайта сайланусыз 7 жылдық бір мерзім** – сақталады\n- **Конституциялық сот және азаматтардың жүгіну құқығы** – сақталады\n- **Өлім жазасына тыйым** – сақталады\n- **Елбасы мәртебесін алып тастау** – жаңа Конституцияда мұндай норма мүлде жоқ\n- **Шетелдіктерге жер сатуға тыйым** – сақталады\n## 2026 жылғы Конституция не қосты\n- Қос палаталы жүйенің орнына **бір палаталы Құрылтай** (бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша сайланатын 145 депутат)\n- **Халық Кеңесі** – заңнамалық бастама құқығы бар халық кеңесі\n- **Вице-президент** – басқарудың сабақтастығын қамтамасыз ететін жаңа институт\n- **Цифрлық құқықтар** – дербес деректер мен цифрлық технологиялар қолданылатын хабарламаларды қорғау\n- **Ұсталған кезде үндемеуге құқық** – конституциялық деңгейде\n- **Адвокатура** – жеке конституциялық бап\n- **Білімнің зайырлы сипаты** – конституциялық норма\n- **Құрылтайдағы квоталар** – әйелдерге, жастарға, мүгедектігі бар адамдарға арналған\n## Жиі кездесетін жаңсақ түсініктер\n- **«2022 жылғы реформа жұмыс істемеді, жаңа Конституция не үшін керек?»** Реформа жұмыс істеп жатыр: Конституциялық сот өтініштерді қабылдайды, Елбасы мәртебесі жойылды, 7 жылдық бір мерзім енгізілді. Бірақ архитектура – қос палаталы жүйе мен цифрлық құқықтардың жоқтығы – 1995 жылғы модель күйінде қалды.\n- **«Жаңа Конституция 2022 жылғы жетістіктерді жояды».** Барлық негізгі жетістіктер сақталады.\n- **«Жүйе енді ғана жұмыс істей бастады, неге тағы өзгерту керек?»** Дәл осы кезеңде нүктелік түзетулердің жеткіліксіз екені анық көрінді. 2026 жылғы талқылаулар бос жерден туған жоқ – олар алдыңғы реформалардың логикалық жалғасы болды. - 2022 жылғы 5 маусымдағы референдум – 77% «Иә», 56 түзету\n- Елбасы мәртебесі жойылды, Конституциялық сот қайта құрылды, өлім жазасына тыйым салынды\n- Президентке 7 жылдық бір мерзім бекітілді\n- 2022 жылғы реформа – аралық қадам, 2026 жылғы Конституция – жүйелі жалғасы\n- 2026 жылғы Конституция 2022 жылғы негізгі жетістіктердің бәрін сақтайды","section":{"code":"history","title":"Тарих"},"keywords":"constitution-reforms-2022 faq history Тарих","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":4,"title":"Халық билігі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-4"},{"number":35,"title":"Азаматтардың қатысуы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-35"},{"number":72,"title":"Конституциялық Сот","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-72"},{"number":85,"title":"Адам құқықтары жөніндегі уәкіл","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-85"},{"number":92,"title":"Конституцияға өзгерістер енгізу","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-92"}],"official_sources":[{"id":"constitution-1995-gov-archive","title":"Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы (ресми архивтік жарияланым)","url":"https://www.gov.kz/uploads/2020/2/11/92594e9ba28352a961ca421505b4b79a_original.146163.pdf","publisher":"Gov.kz","source_type":"historical_legal_text","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitutional-court-law","title":"«Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы» конституциялық заң","url":"https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/395513?lang=ru","publisher":"Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"akorda-constitutional-documents","title":"Ресми конституциялық құжаттар","url":"https://www.akorda.kz/ru/official_documents/constitution","publisher":"Ақорда","source_type":"official_publication","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:constitution-history-1993:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"constitution-history-1993","canonical_url":"https://constitution.my/p/constitution-history-1993?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/constitution-history-1993.md?lang=kk","question":"1993 жылғы Конституция қандай болды","answer_summary":"Алғашқы Конституция 1993 жылғы 28 қаңтарда қабылданды. Ол тәуелсіздікті бекітті, бірақ ымыралы құжат болып шықты: билік тармақтарының тепе-теңдігі әлсіз болды, өкілеттіктер нақты бөлінбеді. Екі жылдан кейін оның орнына 1995 жылғы Конституция келді.","content_text":"1993 жылғы Конституция қандай болды Алғашқы Конституция 1993 жылғы 28 қаңтарда қабылданды. Ол тәуелсіздікті бекітті, бірақ ымыралы құжат болып шықты: билік тармақтарының тепе-теңдігі әлсіз болды, өкілеттіктер нақты бөлінбеді. Екі жылдан кейін оның орнына 1995 жылғы Конституция келді. ## Контекст: ел жаңа бастау кезеңінде\n1991 жылғы желтоқсанда Қазақстан тәуелсіздігін жариялады. Кеңестік жүйеден қалған Жоғарғы Кеңес жалғыз заң шығарушы орган болып қалды. Ел гиперинфляцияны, шаруашылық байланыстардың үзілуін және жаппай жекешелендіруді бастан өткерді. Сондықтан жаңа құқықтық негіз тез арада қажет болды.\n**1993 жылғы 28 қаңтарда** Жоғарғы Кеңес тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Конституциясын қабылдады.\n## Ол нені бекітті\n- Қазақстанның тәуелсіз, демократиялық және құқықтық мемлекет екенін\n- Президенттік басқару нысанын\n- Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын\n- Меншіктің әртүрлі нысандарын\n- Қазақ тілінің мемлекеттік тіл екенін, ал орыс тілінің ұлтаралық қатынас тілі ретінде қолданылуын\n## Неліктен орнықпады\n- **Ымыралы сипат.** Құжатты кеңестік жүйеден шыққан Жоғарғы Кеңес қабылдады. Соның салдарынан ескі мен жаңаны ұштастыруға тырысқан аралық модель пайда болды.\n- **Билік тармақтарының айқын бөлінбеуі.** Президент пен парламент өкілеттіктері бір-бірімен қабысып, қақтығыстарға әкелді.\n- **Дағдарысқа арналған тетіктердің болмауы.** Экономика құлдырап жатқанда, Конституция жедел шешім қабылдауға жеткілікті құрал бермеді.\n## Қорытынды\n1995 жылы референдумда жаңа Конституция қабылданды – онда президенттік билік күшейтіліп, қос палаталы парламент енгізілді. 1993 жылғы Конституция тәуелсіз мемлекетті қалыптастырудағы алғашқы, бірақ аралық қадам болды.\n## Жиі кездесетін жаңсақ түсініктер\n- **«Бірінші Конституция жақсырақ еді».** Ол қажет кезеңдік қадам болды, бірақ оның айқын еместігі мен ымыралы сипаты институционалдық қайшылықтарға әкелді.\n- **«1993 жылғы Конституция демократиялық емес жолмен жойылды».** 1995 жылғы Конституция жалпыхалықтық референдумда қабылданды. 1993 жылғы мәтін өтпелі дәуірдің міндетін орындағандықтан тарихи маңызға ие. - 1993 жылғы 28 қаңтарда Жоғарғы Кеңес қабылдады\n- Тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Конституциясы\n- Екі жылға жетпей қолданылды\n- 1995 жылы жалпыхалықтық референдумда қабылданған Конституциямен ауыстырылды","section":{"code":"history","title":"Тарих"},"keywords":"constitution-history-1993 faq history Тарих","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":1,"title":"Мемлекеттің негіздері","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-1"},{"number":4,"title":"Халық билігі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-4"},{"number":5,"title":"Конституция және қолданыстағы құқық","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-5"}],"official_sources":[{"id":"constitution-1995-gov-archive","title":"Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы (ресми архивтік жарияланым)","url":"https://www.gov.kz/uploads/2020/2/11/92594e9ba28352a961ca421505b4b79a_original.146163.pdf","publisher":"Gov.kz","source_type":"historical_legal_text","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"akorda-constitutional-documents","title":"Ресми конституциялық құжаттар","url":"https://www.akorda.kz/ru/official_documents/constitution","publisher":"Ақорда","source_type":"official_publication","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:constitution-history-path-to-2026:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"constitution-history-path-to-2026","canonical_url":"https://constitution.my/p/constitution-history-path-to-2026?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/constitution-history-path-to-2026.md?lang=kk","question":"Қазақстан 2026 жылғы Конституциясына қалай келді","answer_summary":"2026 жылғы Конституция бір сәтте пайда болған жоқ. Ол 1991 жылғы тәуелсіздіктен, 1993 және 1995 жылдардағы конституциялық негіздерден, кейінгі реформалардан – әсіресе 2022 жылғы өзгерістерден – өсіп шыққан ұзақ эволюцияның нәтижесі.","content_text":"Қазақстан 2026 жылғы Конституциясына қалай келді 2026 жылғы Конституция бір сәтте пайда болған жоқ. Ол 1991 жылғы тәуелсіздіктен, 1993 және 1995 жылдардағы конституциялық негіздерден, кейінгі реформалардан – әсіресе 2022 жылғы өзгерістерден – өсіп шыққан ұзақ эволюцияның нәтижесі. ## Ұзақ конституциялық жол\n\n2026 жылғы Конституцияны түсіну үшін оны бір реттік саяси шешім емес, Қазақстанның ұзақ конституциялық эволюциясының кезеңі ретінде қарау керек.\n\nБұл жол бірнеше негізгі белестен тұрды:\n\n- **1991** – тәуелсіздік\n- **1993** – алғашқы Конституция\n- **1995** – қазіргі жүйенің негізгі конституциялық моделі\n- **1998, 2007, 2011, 2017, 2022** – кезеңдік реформалар\n- **2025–2026** – жаңа Конституцияны әзірлеу және референдум (15 наурызда өтті)\n\n## Бұл эволюция нені көрсетті\n\n30 жылдан астам уақыт ішінде ел:\n\n- мемлекеттіліктің негізін бекітті\n- билік институттарын қалыптастырды\n- құқықтық жүйені дамытты\n- қоғамның жаңа талаптарына бейімделді\n\nБірақ уақыт өте жаңа сұрақтар жиналды:\n\n- биліктің тиімді теңгерімі\n- цифрлық дәуірдегі құқықтар\n- азаматтардың шешім қабылдауға қатысуы\n- парламенттің рөлі\n- үздіксіздік пен жауапкершілік\n\n## 2026 Конституциясы нені өзгертті\n\n2026 жылғы Конституция бұрынғы жүйені жай ғана косметикалық түзету емес, бірқатар бағыт бойынша тереңірек қайта қарауды ұсынады:\n\n- екі палаталы парламенттің орнына Құрылтай\n- Вице-президент институтын енгізу\n- цифрлық құқықтарды конституциялық деңгейде бекіту\n- халықтық қатысу және бақылау тетіктерін кеңейту\n\n## 1995 пен 2022 жылдардың рөлі\n\n1995 жылғы Конституция тұрақтылықтың негізін берді.  \n2022 жылғы реформалар қайта теңгерім бағытын ашты.  \n2026 жылғы Конституция осы екі кезеңнің тәжірибесін біріктіріп, келесі кезеңге өтуді белгіледі.\n\n## Негізгі ой\n\n2026 жылғы Конституция – өткенді жоққа шығару емес. Бұл – тәуелсіз Қазақстанның конституциялық дамуындағы кезекті қадам.\n\n→ [2026 Конституциясының толық мәтіні](/full-text?lang=kk) · [1995 жылғы Конституция](/constitution-1995?lang=kk) · [Салыстыру](/compare?lang=kk) - Қазақстан үш конституциялық кезеңнен өтті: 1993, 1995, 2026\n- Бес түзету пакеті: 1998, 2007, 2011, 2017, 2022\n- Әр кезең өз дәуірінің сұранысына жауап берді\n- 2026 жылғы жаңа Конституция 1995 жылғы мәтіннің 84%-ына әсер етеді\n- Өзгермейтін қағидаттар: унитарлық, зайырлылық, егемендіклесі кезеңге көшу","section":{"code":"history","title":"Тарих"},"keywords":"constitution-history-path-to-2026 faq history Тарих","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":4,"title":"Халық билігі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-4"},{"number":35,"title":"Азаматтардың қатысуы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-35"},{"number":92,"title":"Конституцияға өзгерістер енгізу","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-92"},{"number":94,"title":"Күшіне ену","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-94"},{"number":95,"title":"Өтпелі ережелер","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-95"},{"number":96,"title":"Заңнаманы сәйкестендіру","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-96"}],"official_sources":[{"id":"constitution-1995-gov-archive","title":"Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы (ресми архивтік жарияланым)","url":"https://www.gov.kz/uploads/2020/2/11/92594e9ba28352a961ca421505b4b79a_original.146163.pdf","publisher":"Gov.kz","source_type":"historical_legal_text","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"akorda-constitutional-documents","title":"Ресми конституциялық құжаттар","url":"https://www.akorda.kz/ru/official_documents/constitution","publisher":"Ақорда","source_type":"official_publication","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:myth-halyk-kenesi-replaces-parliament:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"myth-halyk-kenesi-replaces-parliament","canonical_url":"https://constitution.my/p/myth-halyk-kenesi-replaces-parliament?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/myth-halyk-kenesi-replaces-parliament.md?lang=kk","question":"«Халық Кеңесі Парламенттің орнын басады»","answer_summary":"Жоқ. Халық Кеңесі – заң қабылдай алмайтын консультативтік орган. Заңдарды тек Құрылтай қабылдайды. Халық Кеңесі бастама ұсына алады, бірақ олар автоматты түрде міндетті болмайды.","content_text":"«Халық Кеңесі Парламенттің орнын басады» Жоқ. Халық Кеңесі – заң қабылдай алмайтын консультативтік орган. Заңдарды тек Құрылтай қабылдайды. Халық Кеңесі бастама ұсына алады, бірақ олар автоматты түрде міндетті болмайды. ## Миф\n«Халық Кеңесі жаңа парламентке айналып, Құрылтайдың орнын басады».\n\n## Факт\nХалық Кеңесі – **заң шығарушы парламент емес**, **консультативтік орган**.\n\n## Ол не істей алады\n- **бастамалар ұсына алады**\n- саяси талқылауға мәселелер шығара алады\n- қоғамдық және өңірлік мүдделерді көрсете алады\n\n## Ол не істей алмайды\n- **заң қабылдай алмайды**\n- депутаттардың дауысын алмастыра алмайды\n- міндетті шешімдерді автоматты түрде енгізе алмайды\n\n## Заңдарды кім қабылдайды\nЗаңдарды парламент ретінде **тек Құрылтай** қабылдайды.\n\n## Неге мұны ажырату маңызды\nКеңесші және заң шығарушы функцияларды шатастырса, Халық Кеңесінің өкілеттігін асыра бағалап, парламенттің рөлін төмендетіп алу оңай. Жаңа модель қатысудың қосымша арнасын береді, бірақ өкілді билікті алмастырмайды.","section":{"code":"myths","title":"Мифтер"},"keywords":"myth-halyk-kenesi-replaces-parliament faq myths Мифтер","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":52,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-52"},{"number":70,"title":"Халық Кеңесі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-70"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"kurultai-law-2026","title":"«Қазақстан Республикасының Құрылтайы туралы» Конституциялық заң","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2600000297","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"halyk-council-law-2026","title":"«Қазақстан Халық Кеңесі туралы» Конституциялық заң","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2600000298","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:myth-kurultai-same-as-mazhilis:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"myth-kurultai-same-as-mazhilis","canonical_url":"https://constitution.my/p/myth-kurultai-same-as-mazhilis?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/myth-kurultai-same-as-mazhilis.md?lang=kk","question":"«Құрылтай – жай ғана атауы өзгерген Мәжіліс»","answer_summary":"Бұл жай атау ауыстыру емес: Сенат таратылды, президенттік тағайындаулар алынып тасталды, сайлау жүйесі өзгерді, өту шегі 5%-дан 7%-ға көтерілді, ал әйелдер, жастар және мүгедектігі бар адамдардың партиялық тізімдегі жиынтық үлесі кемінде 30% болуға тиіс.","content_text":"«Құрылтай – жай ғана атауы өзгерген Мәжіліс» Бұл жай атау ауыстыру емес: Сенат таратылды, президенттік тағайындаулар алынып тасталды, сайлау жүйесі өзгерді, өту шегі 5%-дан 7%-ға көтерілді, ал әйелдер, жастар және мүгедектігі бар адамдардың партиялық тізімдегі жиынтық үлесі кемінде 30% болуға тиіс. ## Миф\n«Құрылтай – сол баяғы Мәжіліс, тек атауы өзгерген».\n\n## Факт\nЖаңа модель атауды емес, **парламенттің бүкіл архитектурасын** өзгертеді.\n\n## Негізгі өзгерістер\n- **Сенат таратылды** – екі палаталы жүйе жойылады.\n- **Президенттік тағайындаулар алынып тасталды** – тағайындалатын сенаторлық орындар болмайды.\n- **Сайлау жүйесі өзгереді** – бұрынғы аралас тәсілдің орнына Құрылтайдың жаңа қалыптасу моделі келеді.\n- **Өту шегі** **5%-дан 7%-ға** көтерілді.\n- Әйелдер, жастар және мүгедектігі бар адамдар партиялық тізімнің жиынтығында **кемінде 30%** болуы тиіс.\n\n## Неге бұл миф пайда болады\nСырттай қарағанда парламент әлі де заң қабылдайтындықтан, өзгеріс тек атауда сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ шын мәнінде құрылым, қалыптасу тәртібі және өкілдіктің саяси логикасы өзгерді.\n\n## Қорытынды\nҚұрылтай – «сол Мәжіліс» емес, парламенттің жаңа конституциялық моделі.","section":{"code":"myths","title":"Мифтер"},"keywords":"myth-kurultai-same-as-mazhilis faq myths Мифтер","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":52,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-52"},{"number":53,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-53"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"kurultai-law-2026","title":"«Қазақстан Республикасының Құрылтайы туралы» Конституциялық заң","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2600000297","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"kurultai-election-current-stage","title":"Құрылтай депутаттығына кандидаттарды ұсыну қорытындысы","url":"https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10290","publisher":"Қазақстан Республикасы ОСК","source_type":"election_authority","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:myths-constitution-doesnt-work:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"myths-constitution-doesnt-work","canonical_url":"https://constitution.my/p/myths-constitution-doesnt-work?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/myths-constitution-doesnt-work.md?lang=kk","question":"Миф: «Конституция бәрібір жұмыс істемейді, сондықтан онда не жазылғаны маңызды емес»","answer_summary":"«Конституция жұмыс істемейді» – ең кең тараған миф. 2023 жылдан бастап Конституциялық Сот азаматтардан ондаған өтініш қабылдап, бірқатар норманы конституциялық емес деп таныды. Өтініш тегін – eGov арқылы. Конституция оны пайдаланғанда жұмыс істейді.","content_text":"Миф: «Конституция бәрібір жұмыс істемейді, сондықтан онда не жазылғаны маңызды емес» «Конституция жұмыс істемейді» – ең кең тараған миф. 2023 жылдан бастап Конституциялық Сот азаматтардан ондаған өтініш қабылдап, бірқатар норманы конституциялық емес деп таныды. Өтініш тегін – eGov арқылы. Конституция оны пайдаланғанда жұмыс істейді. ## Миф\n\n«Конституция бәрібір жұмыс істемейді. Онда не жазылғанының мәні жоқ – практикада бәрін шенеуніктер шешеді.»\n\n## Фактілер\n\nКонституция – сиқырлы батырма емес. Ол нақты тетіктер арқылы жұмыс істейді:\n\n- **Конституциялық Сот (КС)** – заңдарды Конституцияға сәйкестігі тұрғысынан тексереді. Заң Конституцияға қайшы келсе – оның күшін жояды. 2023 жылдан бастап КС қарапайым азаматтардан ондаған өтініш қабылдады және бірқатар нормаларды конституциялық емес деп таныды. Өтініш тегін, eGov арқылы.\n- **жалпы юрисдикция соттары** – Конституцияны тікелей қолданады. Судья Конституциядағы нормаға тікелей сілтеме жасай алады.\n- **Прокуратура** – заңдылықты бақылайды, азаматтардың өтініштерін қарайды.\n- **Омбудсмен** – адам құқықтары жөніндегі уәкіл, мемлекеттік органдарға ұсынымдар жасайды.\n\n## Нақты нәтижелер\n\nКС бірқатар нормаларды конституциялық емес деп таныды – бұл бір адамға ғана емес, бүкіл азаматтарға қолданылады. Мұндай шешімдер нормаларды барлығы үшін күшін жояды.\n\n## Неліктен «жұмыс істемейді» деген пікір пайда болады\n\nКонституциялық тетіктер бірден нәтиже бермейді. Өтініш беру, сот процесі, шешімді күту – уақытты талап етеді. Бірақ бұл «жұмыс істемейді» дегенді білдірмейді – бұл «уақыт пен күш-жігер керек» дегенді білдіреді.\n\n## Практикалық нұсқаулық\n\n1. eGov арқылы КС-ке тегін өтініш бер\n2. Сотта Конституцияның нақты бабына сілтеме жаса\n3. Прокуратураға немесе омбудсменге жүгін - КС 2023 жылдан жұмыс істейді және qарапайым азаматтардан тегін өтініш қабылдайды (eGov арқылы)\n- Бірқатар норма конституциялық емес деп танылып, барлығы үшін күшін жойды\n- Қорғаудың төрт тетігі: КС, соттар, прокуратура, омбудсмен\n- КС-ке өтініш беруге адвокат ұсынылады, бірақ міндетті емес","section":{"code":"myths","title":"Мифтер"},"keywords":"myths-constitution-doesnt-work faq myths Мифтер","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":5,"title":"Конституцияның үстемдігі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-5"},{"number":12,"title":"Құқықтарды қорғау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-12"},{"number":72,"title":"Конституциялық Сот","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-72"},{"number":79,"title":"Соттың Конституциялық Сотқа жүгінуі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-79"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitutional-court-law","title":"«Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы» конституциялық заң","url":"https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/395513?lang=ru","publisher":"Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitutional-court-interpretation-89","title":"Конституциялық Соттың 2026 жылғы 7 шілдедегі № 89-НҚ нормативтік қаулысы","url":"https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/1038621?lang=ru","publisher":"Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты","source_type":"constitutional_court_decision","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:myth-constitution-solves-everything:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"myth-constitution-solves-everything","canonical_url":"https://constitution.my/p/myth-constitution-solves-everything?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/myth-constitution-solves-everything.md?lang=kk","question":"Миф: «Жаңа Конституция өмірді бірден жақсы жаққа өзгертеді»","answer_summary":"Конституция – автоматты нәтиже емес, құқықтық негіз. Нақты өзгерістер заңдарға, сот практикасына және азаматтардың белсенділігіне байланысты. Норма мен практика арасындағы жол көбіне бірнеше жылдық институционалдық жұмысқа созылады.","content_text":"Миф: «Жаңа Конституция өмірді бірден жақсы жаққа өзгертеді» Конституция – автоматты нәтиже емес, құқықтық негіз. Нақты өзгерістер заңдарға, сот практикасына және азаматтардың белсенділігіне байланысты. Норма мен практика арасындағы жол көбіне бірнеше жылдық институционалдық жұмысқа созылады. ## Миф\n«Конституция қабылданса, өмір бірден жақсарады».\n\n## Факт\nКонституция бағыт пен құқықтық шеңберді белгілейді, бірақ норманы күнделікті тәжірибеге бір күнде айналдырмайды.\n\n## Неліктен бұлай\n- Конституция **цифрлық құқықтарды** бекітті, бірақ іске асыру тетіктерін нақтылайтын заңдарды **Парламент** қабылдайды.\n- Конституциялық Сотқа **азаматтардың қолжетімділігі кеңейді**, бірақ бұл құқықты пайдалану керек: өтініш беру, практика қалыптастыру, шешімге қол жеткізу.\n- Күшті конституциялық норма да соттар, мемлекеттік органдар және азаматтардың өзі оны қолданғанда ғана шынайы жұмыс істейді.\n\n## Тарихи заңдылық\nЖаңа норма мен орнықты практика арасында көбіне **3–7 жыл** өтеді. Бұл уақыт заңдарға, заңға тәуелді актілерге, сот прецеденттеріне және институттардың бейімделуіне кетеді.\n\n## Азаматтар үшін не маңызды\nКонституция мүмкіндік ашады, бірақ нәтиже қоғамның, соттардың және парламенттің оны қаншалықты дәйекті пайдаланатынына байланысты.","section":{"code":"myths","title":"Мифтер"},"keywords":"myth-constitution-solves-everything faq myths Мифтер","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":4,"title":"Халық билігі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-4"},{"number":5,"title":"Конституцияның үстемдігі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-5"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:myths-rights-vs-duties:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"myths-rights-vs-duties","canonical_url":"https://constitution.my/p/myths-rights-vs-duties?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/myths-rights-vs-duties.md?lang=kk","question":"Миф: «Конституцияда бәрі тек құқықтарын талап етеді, міндеттер туралы ешкім айтпайды»","answer_summary":"Миф: «Конституцияда бәрі құқықтарын талап етеді, ал міндеттерді ұмытты». Факт: бөлімнің атауы «Адам мен азаматтың құқықтары, бостандықтары және міндеттері». Міндеттер тікелей жазылған: салықтар, елді қорғау, балалары мен ата-аналарына қамқорлық, табиғатты қорғау. Құқықтар мен міндеттер бөлінгісіз.","content_text":"Миф: «Конституцияда бәрі тек құқықтарын талап етеді, міндеттер туралы ешкім айтпайды» Миф: «Конституцияда бәрі құқықтарын талап етеді, ал міндеттерді ұмытты». Факт: бөлімнің атауы «Адам мен азаматтың құқықтары, бостандықтары және міндеттері». Міндеттер тікелей жазылған: салықтар, елді қорғау, балалары мен ата-аналарына қамқорлық, табиғатты қорғау. Құқықтар мен міндеттер бөлінгісіз. ## Миф\n\n«Бәрі тек «мен алуым керек» дейді. Ал міндеттерді ұмытты. Конституция – «маған берілуі тиіс» туралы.»\n\n## Фактілер\n\nКонституция бөлімінің атауы «Адам мен азаматтың құқықтары, бостандықтары және **міндеттері**». «Міндеттер» сөзі – тақырыптың өзінде.\n\n**Нақты міндеттер:**\n- Конституция мен заңдарды сақтау\n- Салықтар мен алымдарды төлеу\n- Қазақстан Республикасын қорғау\n- Балаларды асырау және тәрбиелеу\n- Еңбекке жарамсыз ата-аналарға қамқорлық жасау\n- Табиғат пен қоршаған ортаны қорғау\n- Басқалардың құқықтары мен бостандықтарын сыйлау\n\n## Міндеттерді бұзудың салдары\n\nКонституциялық міндеттер – жалаң декларация ғана емес. Оларды бұзу нақты жауапкершілікке әкеледі:\n\n- Салықтарды төлемеу → айыппұл, сот\n- Балаларды қамтамасыз етпеу → қылмыстық жауапкершілік\n- Қоршаған ортаны ластау → әкімшілік немесе қылмыстық жауапкершілік\n\n## Конституция (2026) не ұсынады\n\n2026 жылғы Конституция барлық міндеттерді сақтайды және экологиялық міндеттемені конституциялық деңгейде нығайтады. Табиғатты қорғау – жеке бапта бекітіледі.\n\n## Негізгі ой\n\nҚұқықтар мен міндеттер – бір медальдің екі жағы. Конституция екеуін де бірдей мойындайды. - Конституция бөлімінің атауы «Адам мен азаматтың құқықтары, бостандықтары және міндеттері» – міндеттер тақырыпта\n- Нақты міндеттер: салықтар, елді қорғау, балалар, ата-аналар, табиғат, заңдар\n- Міндеттерді бұзу нақты жауапкершілікке әкеледі (айыппұл, сот, қылмыстық іс)\n- 2026 жылғы Конституция барлық міндеттерді сақтайды және экологиялық міндетемені күшейтеді","section":{"code":"myths","title":"Мифтер"},"keywords":"myths-rights-vs-duties faq myths Мифтер","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":12,"title":"Адам құқықтары мен міндеттері","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-12"},{"number":36,"title":"Конституция мен заңдарды сақтау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-36"},{"number":37,"title":"Салықтар мен алымдар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-37"},{"number":38,"title":"Қазақстан Республикасын қорғау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-38"},{"number":39,"title":"Отбасылық міндеттер","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-39"},{"number":40,"title":"Табиғатты қорғау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-40"},{"number":41,"title":"Құқықтарды шектеу шектері","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-41"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:myth-any-constitution-good:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"myth-any-constitution-good","canonical_url":"https://constitution.my/p/myth-any-constitution-good?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/myth-any-constitution-good.md?lang=kk","question":"Миф: «Кез келген Конституция жай ғана бар болғаны үшін жақсы»","answer_summary":"Конституцияның бар болуы оның жақсы екенін өздігінен білдірмейді. Конституция демократиялық болуы және құқықтарды қорғауы мүмкін, немесе керісінше – анық емес, өте орталықтандырылған, кепілдіктері әлсіз болуы және практикада тиімсіз болуы мүмкін. Маңыздысы – құжаттың атауы емес, оның мазмұны, қорғау тетіктері және іс жүзінде қалай жұмыс істейтіні.","content_text":"Миф: «Кез келген Конституция жай ғана бар болғаны үшін жақсы» Конституцияның бар болуы оның жақсы екенін өздігінен білдірмейді. Конституция демократиялық болуы және құқықтарды қорғауы мүмкін, немесе керісінше – анық емес, өте орталықтандырылған, кепілдіктері әлсіз болуы және практикада тиімсіз болуы мүмкін. Маңыздысы – құжаттың атауы емес, оның мазмұны, қорғау тетіктері және іс жүзінде қалай жұмыс істейтіні. ## Неліктен бұл миф адастырады\n\n«Конституция» сөзі беделді және маңызды естіледі. Сол себепті кейбір адамдар конституциялық мәтіннің жай ғана болуы саяси жүйенің жақсы екенінің белгісі деп есептейді. Бірақ бұл әрдайым дұрыс емес.\n\n## Конституцияны жақсы ететін не\n\nКонституцияны мына белгілер бойынша бағалау керек:\n\n- мемлекеттік биліктің шектелуі\n- құқықтар мен бостандықтардың қорғалуы\n- тепе-теңдік пен тежемелік тетіктердің болуы\n- жұмыс істейтін институттардың болуы\n- практикада іске асырылу мүмкіндігі\n\n## Конституцияны нашар ететін не\n\nКонституция мынадай жағдайларда нашар болуы мүмкін:\n\n- егер нормалар анық емес немесе тым жалпы болса\n- егер билік шамадан тыс орталықтандырылса\n- егер бақылау тетіктері тиімсіз болса\n- егер нормалар сотта қорғалмаса\n\n## Жазу мен іске асыру арасындағы айырмашылық\n\nТіпті жақсы жазылған Конституция да:\n\n- тиімсіз іске асырылуы мүмкін\n- формалды институттарға айналуы мүмкін\n- нашар заңдармен бұрмалануы мүмкін\n\nСондықтан бағалаудың нақты сынағы – Конституцияның мазмұны, оның кепілдіктері және практикалық жұмысы.\n\n## Негізгі қорытынды\n\n«Конституция бар» деген жайттың өзі ештеңені кепілдендірмейді. Маңыздысы – ол не деп жазылған, кімді қорғайды және іс жүзінде қалай жұмыс істейді. - Конституцияның бар болуы оның жақсы екенін өздігінен білдірмейді\n- Күшті конституция билікті шектейді және құқықтарды қорғайды\n- Нашар іске асыру жақсы жазылған мәтінді де нәтижесіз етуі мүмкін\n- Нақты сынақ – мазмұн, қорғау тетіктері және практика","section":{"code":"myths","title":"Мифтер"},"keywords":"myth-any-constitution-good faq myths Мифтер","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":4,"title":"Халық билігі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-4"},{"number":5,"title":"Конституцияның үстемдігі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-5"},{"number":12,"title":"Құқықтарды қорғау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-12"},{"number":41,"title":"Құқықтарды шектеу шектері","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-41"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitution-1995-gov-archive","title":"Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы (ресми архивтік жарияланым)","url":"https://www.gov.kz/uploads/2020/2/11/92594e9ba28352a961ca421505b4b79a_original.146163.pdf","publisher":"Gov.kz","source_type":"historical_legal_text","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:myths-law-vs-constitution:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"myths-law-vs-constitution","canonical_url":"https://constitution.my/p/myths-law-vs-constitution?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/myths-law-vs-constitution.md?lang=kk","question":"Миф: «Заңда осылай жазылса, Конституция маңызды емес»","answer_summary":"Миф: «Заң – заң, Конституцияның бұған қатысы жоқ». Факт: Конституция кез келген заңнан жоғары. Заң Конституцияға қайшы келсе – ол қолданылмайды. КС кез келген азаматтың өтініші бойынша конституциялық емес нормаларды жояды. Өтініш тегін, eGov арқылы.","content_text":"Миф: «Заңда осылай жазылса, Конституция маңызды емес» Миф: «Заң – заң, Конституцияның бұған қатысы жоқ». Факт: Конституция кез келген заңнан жоғары. Заң Конституцияға қайшы келсе – ол қолданылмайды. КС кез келген азаматтың өтініші бойынша конституциялық емес нормаларды жояды. Өтініш тегін, eGov арқылы. ## Миф\n\n«Шенеунік: \"Заңда маған солай жасауға рұқсат берілген\". Демек, бәрі заңды – Конституция мұнда неге керек?»\n\n## Фактілер\n\nКез келген заңнан жоғарыда Конституция тұрады. Бұл – **үстемдік** қағидаты.\n\n**Иерархия қарапайым:**\n1. **Конституция** – ең жоғары заңдық күші бар акт\n2. **Конституциялық заңдар** – Конституцияға бағынады\n3. **Қарапайым заңдар** – Конституцияға да, конституциялық заңдарға да бағынады\n4. **Жарлықтар, қаулылар, бұйрықтар** – жоғарыдағының бәріне бағынады\n\nЕгер қарапайым заң Конституцияға қайшы келсе – оның **заңдық күші болмайды**. Конституциялық Сот азаматтардың өтініші бойынша мұндай заңды жоя алады.\n\n## Практикалық мысал\n\nМемлекеттік орган белгілі бір заңға сілтеме жасай отырып, сіздің конституциялық құқықтарыңызды шектейді. Егер сол заңның нормасы Конституцияға қайшы келсе:\n\n1. КС-ке тегін өтініш беріңіз (eGov арқылы)\n2. КС нормаға сараптама жүргізеді\n3. Егер норма конституциялық емес деп танылса – ол барлығы үшін күшін жояды\n\n## Маңызды ескерту\n\n«Заңда жазылған» – соңғы сөз емес. Маңыздысы – сол заң нормасының Конституцияға сәйкестігі. - Конституция кез келген заңнан, жарлықтан және бұйрықтан жоғары\n- Конституциялық емес заң КС шешімінен кейін барлық азаматтар үшін күшін жояды\n- КС-ке өтініш тегін, eGov арқылы, адвокат міндетті емес\n- КС 2023 жылдан жұмыс істейді және конституциялық емес нормаларды бұрын да жойды","section":{"code":"myths","title":"Мифтер"},"keywords":"myths-law-vs-constitution faq myths Мифтер","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":5,"title":"Қолданыстағы құқық және Конституцияның басымдығы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-5"},{"number":60,"title":"Заңнамалық реттеу нысандары","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-60"},{"number":61,"title":"Заңдар және конституциялық заңдар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-61"},{"number":90,"title":"Жергілікті нормативтік актілер","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-90"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitutional-court-law","title":"«Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы» конституциялық заң","url":"https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/395513?lang=ru","publisher":"Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:law-on-kurultai:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"law-on-kurultai","canonical_url":"https://constitution.my/p/law-on-kurultai?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/law-on-kurultai.md?lang=kk","question":"Құрылтай туралы заң – нөлден жаңа парламент","answer_summary":"Құрылтай туралы заңға 2026 жылғы 5 маусымда қол қойылды. Ол пропорционалды жүйе бойынша сайланатын 145 депутаты бар бір палаталы парламентті бекітеді, ал 1 шілдеде Президент алғашқы сайлауды өткізу туралы жарлыққа қол қойды. Құрылтай депутаттарының сайлауы 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды.","content_text":"Құрылтай туралы заң – нөлден жаңа парламент Құрылтай туралы заңға 2026 жылғы 5 маусымда қол қойылды. Ол пропорционалды жүйе бойынша сайланатын 145 депутаты бар бір палаталы парламентті бекітеді, ал 1 шілдеде Президент алғашқы сайлауды өткізу туралы жарлыққа қол қойды. Құрылтай депутаттарының сайлауы 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды. ## Мәртебесі\n✅ **2026 жылғы 5 маусымда қол қойылды** және жеке конституциялық заң ретінде жарияланды.\n\n## Не бекітілді\n- Құрылтай – **бір палаталы** парламент.\n- Оның құрамына **145 депутат** кіреді.\n- Қалыптастыру негізі – **бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша пропорционалды өкілдік**.\n- Депутаттардың өкілеттік мерзімі – **5 жыл**.\n\n## Одан кейін не болады\n- Конституция **2026 жылғы 1 шілдеде** күшіне енді.\n- **2026 жылғы 1 шілдеде** Президент алғашқы сайлауды тағайындау туралы жарлыққа қол қойды.\n- Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауы **2026 жылғы 23 тамызға** тағайындалды.\n- 1995 жылғы модельдегі Парламент 2026 жылғы 1 шілдеде өкілеттігін тоқтатты.\n\n## Бұл бұрынғы модельмен салыстырғанда нені өзгертеді\n| Параметр | Парламент (1995) | Құрылтай (2026) |\n|---|---|---|\n| Палаталар | 2 (Мәжіліс + Сенат) | 1 |\n| Депутаттар | 98 + 49 = 147 | 145 |\n| Қалыптастыру | Палаталар бойынша бөлек рәсімдер | Бірыңғай ұлттық модель |\n\n## Дереккөз\nЗаңға қол қойылғаны туралы ресми жарияланым – 2026 жылғы 5 маусымдағы Ақорда сайты.","section":{"code":"constitutional_laws","title":"Конституциялық заңдар"},"keywords":"law-on-kurultai faq constitutional_laws Конституциялық заңдар","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":52,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-52"},{"number":53,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-53"},{"number":54,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-54"},{"number":55,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-55"},{"number":56,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-56"},{"number":57,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-57"},{"number":58,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-58"},{"number":59,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-59"},{"number":60,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-60"},{"number":61,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-61"},{"number":62,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-62"},{"number":95,"title":"Бірінші Құрылтай сайлауы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-95"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"kurultai-law-2026","title":"«Қазақстан Республикасының Құрылтайы туралы» Конституциялық заң","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2600000297","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"kurultai-election-decree","title":"Құрылтай депутаттарының сайлауын 2026 жылғы 23 тамызға тағайындау туралы жарлық","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2600001338","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"presidential_decree","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"election-commission-portal","title":"2026 жылғы 23 тамыздағы Құрылтай депутаттары сайлауының күнтізбелік жоспары","url":"https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10190","publisher":"Қазақстан Республикасы ОСК","source_type":"election_authority","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":{"state":"scheduled","verified_at":"2026-07-15","status_date":"2026-08-23","status_date_label":"Сайлау 2026 жылғы 23 тамызда","summary":"Құрылтайдың құқықтық моделі бекітілді, алғашқы сайлау 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды.","next_step":"Сайлау қорытындысын, Құрылтайдың қалыптасуын және жұмысының басталуын қадағалау.","source_ids":["constitution-2026-official","election-commission-portal"]}}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:law-on-constitutional-court:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"law-on-constitutional-court","canonical_url":"https://constitution.my/p/law-on-constitutional-court?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/law-on-constitutional-court.md?lang=kk","question":"Конституциялық сот туралы заң – не өзгереді?","answer_summary":"Конституциялық Сот Конституция үстемдігінің кепілі ретіндегі рөлін сақтайды. Жаңа модель құрамды 11-ден 10 судьяға, тағайындау тәртібі мен өкілеттік мерзімін өзгертеді; азаматтардың өтініштері 2023 жылғы 1 қаңтардан бері қабылданады.","content_text":"Конституциялық сот туралы заң – не өзгереді? Конституциялық Сот Конституция үстемдігінің кепілі ретіндегі рөлін сақтайды. Жаңа модель құрамды 11-ден 10 судьяға, тағайындау тәртібі мен өкілеттік мерзімін өзгертеді; азаматтардың өтініштері 2023 жылғы 1 қаңтардан бері қабылданады. ## Мәртебесі\n✅ **Күшінде** – Конституциялық сот туралы жаңартылған заң 2026 жылғы 1 шілдеден бастап қолданылады\n\n## Қазір не бар\nҚР Конституциялық Соты 2023 жылдың 1 қаңтарынан бастап жұмыс істейді (Конституциялық Кеңестің орнына). Конституцияның үстемдігін қамтамасыз етеді, азаматтардың, депутаттардың, Президенттің және соттардың заңдардың конституциялылығы туралы өтініштерін қарайды.\n\n## Жаңа Конституция нені өзгертеді\n\n### Құрамы\n| Параметр | Бұрын | Енді |\n|---|---|---|\n| Судьялар саны | 11 (Төраға + 10) | 10 (Президент тағайындайды) |\n| Мерзімі | 6 жыл | 8 жыл |\n| Кім тағайындайды | 4 Президент, 4 Сенат, 2 Мәжіліс | Барлық 10 – Президент Құрылтай келісімімен |\n\n### Өкілеттіктері\n- Сайлау мен референдумның дұрыс өткізілуі туралы даулар\n- Президент қол қоймас бұрын заңдардың конституциялылығын тексеру\n- Конституция нормаларын түсіндіру\n- Азаматтардың өтініштерін қарау (сақталды)\n\n## Конституцияның байланысты баптары\nVI бөлім: жаңа Конституцияның 71–76 баптары","section":{"code":"constitutional_laws","title":"Конституциялық заңдар"},"keywords":"law-on-constitutional-court faq constitutional_laws Конституциялық заңдар","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":72,"title":"Конституциялық Сот","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-72"},{"number":73,"title":"Конституциялық Сот","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-73"},{"number":74,"title":"Конституциялық Сот","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-74"},{"number":75,"title":"Конституциялық Сот","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-75"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitutional-court-law","title":"«Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы» конституциялық заң","url":"https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/395513?lang=ru","publisher":"Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitutional-court-interpretation-89","title":"Конституциялық Соттың 2026 жылғы 7 шілдедегі № 89-НҚ нормативтік қаулысы","url":"https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/1038621?lang=ru","publisher":"Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты","source_type":"constitutional_court_decision","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":{"state":"in_force","verified_at":"2026-07-15","status_date":"2026-07-01","status_date_label":"Қолданыстағы модель","summary":"Конституциялық Сот жұмыс істейді, азаматтардың өтініштері 2023 жылғы 1 қаңтардан бері қабылданады; жаңа Конституция бұл тетікті сақтайды.","next_step":"Соттың жаңа шешімдерін және 2026 жылғы Конституция нормаларын қолдану тәжірибесін тексеру.","source_ids":["constitution-2026-official","constitutional-court-law"]}}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:halyk-kenesi-how-formed:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"halyk-kenesi-how-formed","canonical_url":"https://constitution.my/p/halyk-kenesi-how-formed?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/halyk-kenesi-how-formed.md?lang=kk","question":"Халық Кеңесі қалай құрылады?","answer_summary":"126 мүше үш тең топқа бөлінеді: этномәдени бірлестіктер (42), ҮЕҰ мен азаматтық қоғам (42), мәслихаттар мен өңірлер (42). Кандидаттарды құрылымдар ұсынады, кейін Президент бекітеді.","content_text":"Халық Кеңесі қалай құрылады? 126 мүше үш тең топқа бөлінеді: этномәдени бірлестіктер (42), ҮЕҰ мен азаматтық қоғам (42), мәслихаттар мен өңірлер (42). Кандидаттарды құрылымдар ұсынады, кейін Президент бекітеді. ## Құрамы\nХалық Кеңесіне **126 мүше** кіреді, олар үш тең топқа – **42 адамнан** бөлінеді:\n- **этномәдени бірлестіктердің** өкілдері\n- **ҮЕҰ, кәсіби қауымдастықтар мен азаматтық қоғамның** өкілдері\n- **мәслихаттар мен өңірлік қоғамдық кеңестердің** өкілдері\n\n## Қалай құрылады\n- Алдымен кандидаттарды **тиісті құрылымдар ұсынады**\n- Содан кейін құрамды **Президент бекітеді**\nБұл сайланбалы парламенттік орган емес, **кеңесші және ұсынушылық** конституциялық институт.\n\n## Өкілеттіктері\n- Құрылтайға **заң шығару бастамасын** енгізу құқығы\n- **референдум бастамасын** көтеру құқығы\n- отырыстар **жылына кемінде бір рет** өткізіледі\n\n## ҚХА-дан айырмашылығы\nҚазақстан халқы Ассамблеясы таратылады. Халық Кеңесі оның конституциялық мұрагері болады, бірақ **мандаты анағұрлым кең**: оған этномәдени бірлестіктермен қатар ҮЕҰ, кәсіби құрылымдар мен өңірлер де кіреді.\n\n## Мерзімі мен іске қосылуы\n- мүшелердің өкілеттік мерзімі – **4 жыл**\n- заң 1 шілдеден бастап күшінде, Хатшылық 2 шілдеде құрылды; құрамды бекіту мен алғашқы отырыстың күні әлі жарияланған жоқ","section":{"code":"kurultai_elections","title":"Құрылтай сайлауы"},"keywords":"halyk-kenesi-how-formed faq kurultai_elections Құрылтай сайлауы","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":70,"title":"Халық Кеңесі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-70"},{"number":71,"title":"Халық Кеңесі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-71"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"halyk-council-law-2026","title":"«Қазақстан Халық Кеңесі туралы» Конституциялық заң","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2600000298","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"halyk-council-secretariat-decree","title":"Қазақстан Халық Кеңесінің Хатшылығын құру туралы жарлық","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2600001343","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"presidential_decree","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:vice-president-when:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"vice-president-when","canonical_url":"https://constitution.my/p/vice-president-when?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/vice-president-when.md?lang=kk","question":"Вице-президент қашан пайда болады және ол не үшін қажет?","answer_summary":"Вице-президент лауазымы жаңа Конституцияда және 2026 жылғы 5 маусымда қол қойылған Президент туралы заңда бекітілген. Вице-президентті Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды, сондықтан институттың толық іске қосылуы жаңа парламенттің қалыптасуына байланысты.","content_text":"Вице-президент қашан пайда болады және ол не үшін қажет? Вице-президент лауазымы жаңа Конституцияда және 2026 жылғы 5 маусымда қол қойылған Президент туралы заңда бекітілген. Вице-президентті Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды, сондықтан институттың толық іске қосылуы жаңа парламенттің қалыптасуына байланысты. ## Вице-президент не үшін енгізіледі\n1995 жылғы Конституцияда Президент өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылған жағдайда оның функциялары Сенат Төрағасына, кейін Мәжіліс Төрағасына, одан кейін Премьер-министрге өтетін. Жаңа үлгіде бұл тізбекте бірінші болып Вице-президент тұрады, сондықтан билік сабақтастығының тетігі тікелей әрі басқарылатын болады.\n\n## Жаңа сабақтастық тәртібі\n1. **Вице-президент** – кезекте бірінші\n2. Құрылтай Төрағасы – егер Вице-президент өкілеттікті қабылдай алмаса\n3. Премьер-министр – кейінгі алмастыру буыны\n\n## Қалай тағайындалады\n- Вице-президентті **Президент** тағайындайды.\n- Тағайындау үшін **Құрылтайдың келісімі** қажет.\n- Нақты біліктілік талаптарын Президент туралы қол қойылған заңның соңғы мәтіні мен ресми жарияланымнан тексеру керек.\n\n## Институт қашан толық іске қосылады\n- Конституциялық норма **2026 жылғы 1 шілдеден** бастап күшінде.\n- 95-бап бойынша тағайындау бірінші шақырылымдағы Құрылтайдың алғашқы сессиясы ашылған күннен бастап екі ай ішінде жасалып, Құрылтайдың келісімін талап етеді.\n\n## Факт\nВице-президент институты Қазақстанда 1991–1995 жылдары болған. Бірінші және жалғыз вице-президент – Ерік Асанбаев.","section":{"code":"post_referendum","title":"Қазір өзекті"},"keywords":"vice-president-when faq post_referendum Референдумнан кейін","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":49,"title":"Вице-президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-49"},{"number":50,"title":"Вице-президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-50"},{"number":51,"title":"Вице-президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-51"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"akorda-constitutional-documents","title":"Ресми конституциялық құжаттар","url":"https://www.akorda.kz/ru/official_documents/constitution","publisher":"Ақорда","source_type":"official_publication","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:transition-new-institutions:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"transition-new-institutions","canonical_url":"https://constitution.my/p/transition-new-institutions?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/transition-new-institutions.md?lang=kk","question":"Қандай жаңа институттар келесі кезеңде іске қосылады","answer_summary":"Реформа әртүрлі мерзіммен іске асады: Вице-президент Құрылтай құрылғаннан кейін пайда болады, Халық Кеңесі келесі жария кезең ретінде күтіледі, ал азаматтардың Конституциялық сотқа жүгіну тетігі 2023 жылдан бері қолданылады.","content_text":"Қандай жаңа институттар пайда болады Реформа әртүрлі мерзіммен іске асады: Вице-президент Құрылтайдың алғашқы сессиясынан кейін тағайындалады, Қазақстан Халық Кеңесі туралы заң күшінде және оның Хатшылығы 2 шілдеде құрылды, ал азаматтардың Конституциялық сотқа жүгіну тетігі 2023 жылдан бері қолданылады. ## Екі жаңа институт және бұрыннан қолданыстағы бір тетік\n\n### 1. Вице-президент\n\nБұл атқарушы биліктегі сабақтастық пен үйлестірудің жаңа институты. Вице-президентті Президент **Құрылтайдың келісімімен** тағайындайды, сондықтан нақты іске қосылуы жаңа парламенттің қашан құрылатынына байланысты.\n\n### 2. Қазақстан Халық Кеңесі\n\nБұл Президент жанындағы конституциялық консультативтік-кеңесші орган. Ол туралы заң 1 шілдеден бастап күшінде, ал **2026 жылғы 2 шілдеде Хатшылық құрылды**. Кеңес құрамын бекіту мен алғашқы отырыстың күні жеке ресми актімен әлі жарияланған жоқ.\n\n### 3. Конституциялық сот: тетік 2023 жылдан бері қолданылады\n\nКонституциялық сот **2023 жылғы 1 қаңтардан** бері жұмыс істейді және сол кезден бастап азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарына тікелей қатысты нормативтік құқықтық актілер жөніндегі өтініштерін қарайды. 2026 жылғы Конституция мен жаңартылған заң бұл тетікті сақтап, нақтылайды, бірақ оны алғаш рет енгізбейді.\n\n## Неге бұл мерзімдерді араластырмау маңызды\n\nРеформаның барлық элементі бір күнде басталмайды. Азаматтардың Конституциялық сотқа жүгіну құқығы 2023 жылдан бері бар, ал Вице-президент пен парламенттік тетіктердің бір бөлігі Құрылтайдың қалыптасуына тәуелді. - Конституциялық сот азаматтардың өтініштерін 2023 жылғы 1 қаңтардан бері қарайды\n- Вице-президентті Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды\n- Қазақстан Халық Кеңесінің Хатшылығы 2 шілдеде құрылды; алғашқы отырыс күні әлі жарияланған жоқ\n- Жаңа институттар бір уақытта емес, әртүрлі күнтізбемен іске қосылады\n- Құрылтайдың қалыптасуы негізгі аралық кезең болып қалады","section":{"code":"post_referendum","title":"Қазір өзекті"},"keywords":"transition-new-institutions faq post_referendum Референдумнан кейін","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":49,"title":"Вице-президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-49"},{"number":70,"title":"Халық Кеңесі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-70"},{"number":71,"title":"Халық Кеңесі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-71"},{"number":72,"title":"Конституциялық Сот","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-72"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitutional-court-law","title":"«Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы» конституциялық заң","url":"https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/395513?lang=ru","publisher":"Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"halyk-council-law-2026","title":"«Қазақстан Халық Кеңесі туралы» Конституциялық заң","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2600000298","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"halyk-council-secretariat-decree","title":"Қазақстан Халық Кеңесінің Хатшылығын құру туралы жарлық","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2600001343","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"presidential_decree","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"election-commission-portal","title":"2026 жылғы 23 тамыздағы Құрылтай депутаттары сайлауының күнтізбелік жоспары","url":"https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10190","publisher":"Қазақстан Республикасы ОСК","source_type":"election_authority","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[{"id":"constitutional-court-citizen-access","statement":"Азаматтар Конституциялық Сотқа 2023 жылғы 1 қаңтардан бері жүгіне алады; бұл тетік 2026 жылғы 1 шілдеде алғаш рет ашылған жоқ.","status":"continued","valid_from":"2023-01-01","article_refs":["72.3 (1995)","73.3 (2026)"],"source_ids":["constitutional-court-law","constitution-2026-official"]}],"implementation_status":{"state":"partially_in_force","verified_at":"2026-07-16","status_date":"2026-08-23","status_date_label":"Ең жақын күн – 2026 жылғы 23 тамыз","summary":"Конституция қолданыста, Конституциялық Сотқа жүгіну жалғасуда, Қазақстан Халық Кеңесінің Хатшылығы құрылды, ал өзге жаңа институттар кезең-кезеңімен іске қосылады.","next_step":"Алдымен – Құрылтай сайлауы мен оның қалыптасуы; кейінгі шешімдер жеке ресми актілерге байланысты.","source_ids":["constitution-2026-official","constitutional-court-law","halyk-council-law-2026","halyk-council-secretariat-decree","election-commission-portal"]}}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:transition-kurultai-elections:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"transition-kurultai-elections","canonical_url":"https://constitution.my/p/transition-kurultai-elections?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/transition-kurultai-elections.md?lang=kk","question":"Құрылтайға сайлау қашан өтеді","answer_summary":"Президент 2026 жылғы 1 шілдеде Құрылтай сайлауы туралы жарлыққа қол қойды. Дауыс беру күні 2026 жылғы 23 тамызға белгіленді. Құрылтай – пропорционалды жүйемен сайланатын 145 депутаты бар бір палаталы орган.","content_text":"Құрылтайға сайлау қашан өтеді Президент 2026 жылғы 1 шілдеде Құрылтай сайлауы туралы жарлыққа қол қойды. Дауыс беру күні 2026 жылғы 23 тамызға белгіленді. Құрылтай – пропорционалды жүйемен сайланатын 145 депутаты бар бір палаталы орган. ## Сайлау қашан күтіледі\n\nПрезидент **2026 жылғы 1 шілдеде** Құрылтай сайлауы туралы Жарлыққа қол қойды. Дауыс беру күні – **2026 жылғы 23 тамыз**.\n\n## Құрылтай қандай болады\n\n- Бұл **бір палаталы** жоғары өкілді орган.\n- Оның құрамына **145 депутат** кіреді.\n- Негізгі үлгі – **бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша пропорционалды өкілдік**.\n- Депутаттардың өкілеттік мерзімі – **5 жыл**.\n\n## Енді нені қадағалау керек\n\n- ОСК-ның күнтізбелік жоспары.\n- Қатысушыларды тіркеу мен науқанның практикалық мерзімдері.\n- Үгіт-насихат, бақылау және қорытындыларды жариялау кезеңі.\n\n## Қолданыстағы парламентпен не болады\n\n1995 жылғы модельдегі Парламент 2026 жылғы 1 шілдеде өкілеттігін тоқтатты. Құрылтай сайланып, алғашқы сессиясы ашылып, жұмысын бастаған соң жаңа парламенттік архитектура қалыптасады.\n\n## Сайлаудан кейін не болады\n\nҚұрылтай қалыптасқаннан кейін Вице-президентті оның келісімімен тағайындауға және жаңа Конституцияның келесі институционалдық цикліне жол ашылады. - Құрылтайға алғашқы сайлау 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды\n- 2026 жылғы 1 шілдеде сайлауды тағайындау туралы Президент жарлығына қол қойылды\n- Құрылтай – 145 депутаты бар бір палаталы орган\n- Қалыптастыру негізі – бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша пропорционалды өкілдік\n- 1995 жылғы модельдегі Парламент 2026 жылғы 1 шілдеде өкілеттігін тоқтатты","section":{"code":"post_referendum","title":"Қазір өзекті"},"keywords":"transition-kurultai-elections faq post_referendum Референдумнан кейін","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":52,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-52"},{"number":53,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-53"},{"number":54,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-54"},{"number":55,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-55"},{"number":56,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-56"},{"number":57,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-57"},{"number":58,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-58"},{"number":59,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-59"},{"number":60,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-60"},{"number":61,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-61"},{"number":62,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-62"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"kurultai-election-decree","title":"Құрылтай депутаттарының сайлауын 2026 жылғы 23 тамызға тағайындау туралы жарлық","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2600001338","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"presidential_decree","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"election-commission-portal","title":"2026 жылғы 23 тамыздағы Құрылтай депутаттары сайлауының күнтізбелік жоспары","url":"https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10190","publisher":"Қазақстан Республикасы ОСК","source_type":"election_authority","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:constitutional-laws-june-2026:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"constitutional-laws-june-2026","canonical_url":"https://constitution.my/p/constitutional-laws-june-2026?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/constitutional-laws-june-2026.md?lang=kk","question":"2026 жылғы 5 маусымда қандай конституциялық заңдарға қол қойылды?","answer_summary":"Төрт негізгі заң: Президент, Құрылтай, Конституциялық сот және Қазақстан Халық Кеңесі туралы. Олар 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енді. Құрылтай туралы заң 145 орынды, 7% тосқауылды және әйелдер, жастар мен мүгедектігі бар адамдар үшін жиынтық кемінде 30% квотаны белгілейді; азаматтардың Конституциялық сотқа жүгінуі 2023 жылдан бері қолданылады.","content_text":"2026 жылғы 5 маусымда қандай конституциялық заңдарға қол қойылды? Төрт негізгі заң: Президент, Құрылтай, Конституциялық сот және Қазақстан Халық Кеңесі туралы. Олар 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енді. Құрылтай туралы заң 145 орынды, 7% тосқауылды және әйелдер, жастар мен мүгедектігі бар адамдар үшін жиынтық кемінде 30% квотаны белгілейді; азаматтардың Конституциялық сотқа жүгінуі 2023 жылдан бері қолданылады. ## 2026 жылғы 5 маусымда не болды\n2026 жылғы 5 маусымда Президент **төрт конституциялық заңға** қол қойды. Олар Конституциямен бірге – **2026 жылғы 1 шілдеде** күшіне енді.\n\n## 1. Президент туралы заң\nБұл заң:\n- **Вице-президент институтын** енгізеді\n- кандидатқа қойылатын талаптарды бекітеді\n- тағайындау тәртібін сипаттайды\n- форс-мажор жағдайындағы өкілеттіктерді айқындайды\n\n## 2. Құрылтай туралы заң\nБұл заң:\n- **145 депутатты**\n- **бірыңғай ұлттық округті**\n- **пропорционалды жүйені**\n- **7% тосқауылды**\n- әйелдер, жастар және мүгедектігі бар адамдар үшін жиынтық **кемінде 30% квотаны**\n- құрылымды: **Төраға, орынбасарлар, комитеттер**\n- өкілеттік мерзімін: **5 жылды** бекітеді\n\n## 3. Конституциялық сот туралы заң\n[Толығырақ: /p/law-on-constitutional-court?lang=kk]\nБұл заң Конституциялық соттың қолданыстағы моделін сақтап, нақтылайды:\n- азаматтар Конституциялық сотқа **2023 жылғы 1 қаңтардан бері** заңда белгіленген тәртіппен жүгіне алады\n- жүгіну **тегін**\n- жаңартылған институционалдық модель **2026 жылғы 1 шілдеден** бастап қолданылады\n\n## 4. Халық Кеңесі туралы заң\nБұл заң:\n- **42 + 42 + 42** формуласы бойынша **126 мүшені**\n- **жоғары консультативтік орган** мәртебесін\n- **заң шығару бастамасы құқығын**\n- мүшелердің **4 жылдық** өкілеттік мерзімін енгізеді\n\n## Неліктен бұл маңызды\nБұл заңдар жаңа институционалдық архитектураның бір бөлігі Конституция күшіне енбей тұрып-ақ рәсімделгенін көрсетеді. Бірақ нақты іске қосу рәсімдері бәрібір **2026 жылғы 1 шілдеге** және одан кейінгі қадамдарға байланған.\n\n## Мәтіндерді қайдан көруге болады\nРесми мәтіндер **adilet.zan.kz** порталында жарияланады.","section":{"code":"post_referendum","title":"Қазір өзекті"},"keywords":"constitutional-laws-june-2026 faq post_referendum Референдумнан кейін","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":42,"title":"Президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-42"},{"number":52,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-52"},{"number":70,"title":"Халық Кеңесі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-70"},{"number":72,"title":"Конституциялық Сот","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-72"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"kurultai-law-2026","title":"«Қазақстан Республикасының Құрылтайы туралы» Конституциялық заң","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2600000297","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"halyk-council-law-2026","title":"«Қазақстан Халық Кеңесі туралы» Конституциялық заң","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2600000298","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitutional-court-law","title":"«Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы» конституциялық заң","url":"https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/395513?lang=ru","publisher":"Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:transition-period-overview:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"transition-period-overview","canonical_url":"https://constitution.my/p/transition-period-overview?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/transition-period-overview.md?lang=kk","question":"Өтпелі кезеңде не болып жатыр","answer_summary":"2026 жылғы 16 наурыздан 30 маусымға дейінгі өтпелі кезең аяқталды. 5 маусымда негізгі заңдарға қол қойылды, 1 шілдеде жаңа Конституция күшіне енді, ал Құрылтай сайлауы туралы жарлыққа қол қойылды.","content_text":"Өтпелі кезеңде не болып жатыр 2026 жылғы 16 наурыздан 30 маусымға дейінгі өтпелі кезең аяқталды. 5 маусымда негізгі заңдарға қол қойылды, 1 шілдеде жаңа Конституция күшіне енді, ал Құрылтай сайлауы туралы жарлыққа қол қойылды. ## Өтпелі кезең нені білдіреді\n\n2026 жылғы 15 наурыздағы референдумнан кейін Қазақстан 16 наурыздан 30 маусымға дейінгі өтпелі кезеңнен өтті. Бұл уақытта жаңа Конституция қабылданған еді, бірақ елдің негізгі құқықтық қаңқасы ресми түрде 1995 жылғы модельмен жұмыс істеді.\n\n## 1 шілдеге дейін не күшінде болды\n\n- 1995 жылғы Конституция **2026 жылғы 1 шілдеге дейін** қолданыста болды.\n- Президент, Үкімет, Мәжіліс, Сенат, соттар және басқа органдар жұмысын тоқтатпай жалғастырды.\n- Азаматтар құқықтық вакуумға түскен жоқ: ескі нормалар ауыстырылғанға дейін қолданылды.\n\n## Өтпелі кезеңде не үлгеріліп қойды\n\n- **2026 жылғы 5 маусымда** Президент, Құрылтай, Конституциялық сот және Қазақстан Халық Кеңесі туралы қол қойылған конституциялық заңдар жарияланды.\n- Бұл өтпелі жұмыстың бір бөлігі Конституция күшіне енгенге дейін аяқталғанын білдіреді.\n\n## 1 шілдеге қарай не аяқталды\n\n- Жаңа рәсімдердің ұйымдастырушылық іске қосылуы дайындалды.\n- 2026 жылғы 1 шілдеде Құрылтай сайлауы туралы жарлыққа қол қойылды.\n- Әкімшілік баптауды қажет ететін құқықтар мен институттар үшін заңға тәуелді актілер пысықталып жатыр.\n\n## Негізгі күндер\n\n- **2026 жылғы 15 наурыз** – референдум және жаңа Конституцияны қабылдау\n- **2026 жылғы 5 маусым** – негізгі конституциялық заңдарға қол қойылды\n- **2026 жылғы 1 шілде** – Конституция күшіне енді\n- **2026 жылғы 23 тамыз** – Құрылтай депутаттарының сайлауы\n- **2026 жылғы 2 шілде** – Қазақстан Халық Кеңесінің Хатшылығы құрылды; алғашқы отырыс күні әлі жарияланған жоқ\n\n## Бұл кезең не үшін қажет\n\nӨтпелі кезең мемлекетті бір күнде ауыстырып қоспау үшін керек. Ол билік сабақтастығын сақтауға, заңнамалық жұмыстың бір бөлігін алдын ала аяқтауға және шілдеге жаңа институттарды іске қосуға дайын үлгімен келуге мүмкіндік береді. - Өтпелі кезең: 2026 жылғы 16 наурыз – 30 маусым\n- 1995 жылғы Конституция 2026 жылғы 1 шілдеге дейін қолданыста болды\n- 2026 жылғы 5 маусымда негізгі конституциялық заңдарға қол қойылды\n- 2026 жылғы 1 шілдеде Құрылтай сайлауы туралы жарлыққа қол қойылды\n- 2026 жылғы 23 тамыз – Құрылтай депутаттарының сайлауы; Қазақстан Халық Кеңесінің алғашқы отырыс күні әлі жарияланған жоқ","section":{"code":"post_referendum","title":"Қазір өзекті"},"keywords":"transition-period-overview faq post_referendum Референдумнан кейін","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":1,"title":"Конституциялық құрылыс негіздері","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-1"},{"number":52,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-52"},{"number":94,"title":"Күшіне ену","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-94"},{"number":95,"title":"Жаңа институттарға көшу","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-95"},{"number":96,"title":"Заңнаманы сәйкестендіру","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-96"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"halyk-council-secretariat-decree","title":"Қазақстан Халық Кеңесінің Хатшылығын құру туралы жарлық","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2600001343","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"presidential_decree","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"kurultai-election-decree","title":"Құрылтай депутаттарының сайлауын 2026 жылғы 23 тамызға тағайындау туралы жарлық","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2600001338","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"presidential_decree","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"election-commission-portal","title":"2026 жылғы 23 тамыздағы Құрылтай депутаттары сайлауының күнтізбелік жоспары","url":"https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10190","publisher":"Қазақстан Республикасы ОСК","source_type":"election_authority","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":{"state":"in_progress","verified_at":"2026-07-16","status_date":"2026-08-23","status_date_label":"Келесі кезең – 2026 жылғы 23 тамыз","summary":"Конституция күшіне енгеннен кейін өтпелі кезең жалғасуда; ең жақын расталған кезең – Құрылтай сайлауы.","next_step":"Құрылтайды қалыптастыру, Вице-президент және Халық Кеңесі туралы ресми актілерді тексеру.","source_ids":["constitution-2026-official","halyk-council-secretariat-decree","kurultai-election-decree","election-commission-portal"]}}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:constitutional-court-term-counting-july-2026:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"constitutional-court-term-counting-july-2026","canonical_url":"https://constitution.my/p/constitutional-court-term-counting-july-2026?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/constitutional-court-term-counting-july-2026.md?lang=kk","question":"Жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін лауазымды адамдардың мерзімі қалай есептеледі?","answer_summary":"Конституциялық Сот 2026 жылғы 7 шілдеде 1995 жылғы Конституция кезінде тиісті қызметті атқару жаңа сайлауға немесе тағайындауға өздігінен кедергі болмайтынын түсіндірді. Жаңа Конституциядағы шектеулер үшін 2026 жылғы 1 шілдеден кейінгі сайлау немесе тағайындау бірінші болып есептеледі.","content_text":"Жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін лауазымды адамдардың мерзімі қалай есептеледі? Конституциялық Сот 2026 жылғы 7 шілдеде 1995 жылғы Конституция кезінде тиісті қызметті атқару жаңа сайлауға немесе тағайындауға өздігінен кедергі болмайтынын түсіндірді. Жаңа Конституциядағы шектеулер үшін 2026 жылғы 1 шілдеден кейінгі сайлау немесе тағайындау бірінші болып есептеледі. ## Конституциялық Сот нені шешті\n2026 жылғы 7 шілдедегі № 89-НҚ қаулысында Сот жаңа Конституцияның 43, 72, 83 және 84-баптарына ресми түсіндірме берді.\n- 1995 жылғы Конституция кезінде атқарылған мерзімдер мен тағайындаулар 2026 жылғы Конституциядағы шектеулер үшін автоматты түрде бірінші мерзім болып есептелмейді.\n- Бұрын тиісті қызметті атқару 2026 жылғы 1 шілдеден кейін қайта сайлануға немесе тағайындалуға өздігінен конституциялық кедергі жасамайды.\n- Конституция күшіне енгеннен кейінгі сайлау немесе тағайындау жаңа шектеулерді қолдану үшін бірінші болып есептеледі.\n## Түсіндірме кімдерге қатысты\nҚаулы қаралған нормаларда тікелей көрсетілген лауазымдарға қатысты: Президент, Конституциялық Соттың Төрағасы мен судьялары, Жоғарғы Соттың Төрағасы және Бас Прокурор.\n## Қаулы нені білдірмейді\nОл нақты адамдарды тағайындамайды және өкілеттікті автоматты түрде ұзартпайды. Әрбір сайлау немесе тағайындау Конституция мен заңдарда белгіленген тәртіппен өтуге тиіс.","section":{"code":"post_referendum","title":"Қазір өзекті"},"keywords":"constitutional-court-term-counting-july-2026 faq post_referendum Референдумнан кейін","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":43,"title":"Президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-43"},{"number":72,"title":"Конституциялық Сот","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-72"},{"number":83,"title":"Жоғарғы Сот","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-83"},{"number":84,"title":"Прокуратура","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-84"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitutional-court-interpretation-89","title":"Конституциялық Соттың 2026 жылғы 7 шілдедегі № 89-НҚ нормативтік қаулысы","url":"https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/1038621?lang=ru","publisher":"Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты","source_type":"constitutional_court_decision","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:kurultai-vs-mazhilis:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"kurultai-vs-mazhilis","canonical_url":"https://constitution.my/p/kurultai-vs-mazhilis?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/kurultai-vs-mazhilis.md?lang=kk","question":"Құрылтай Мәжіліс пен Сенаттан несімен ерекшеленеді?","answer_summary":"Құрылтай – бір палаталы парламент. Сенат пен Президенттің парламентке тағайындауы жойылды. 147 емес, 145 депутат, тосқауыл 5%-дан 7%-ға өсті. Әйелдер, жастар және мүгедектігі бар адамдар партиялық тізімнің жиынтығында кемінде 30%-ын құрауға тиіс.","content_text":"Құрылтай Мәжіліс пен Сенаттан несімен ерекшеленеді? Құрылтай – бір палаталы парламент. Сенат пен Президенттің парламентке тағайындауы жойылды. 147 емес, 145 депутат, тосқауыл 5%-дан 7%-ға өсті. Әйелдер, жастар және мүгедектігі бар адамдар партиялық тізімнің жиынтығында кемінде 30%-ын құрауға тиіс. ## Бұрын қалай болды\nБұрынғы парламенттік модель екі палатадан тұрды:\n- **Мәжіліс** – 98 депутат\n- **Сенат** – 49 депутат\nБарлығы – **147 орын**.\n\nҚосымша:\n- **Мәжілістің 9 депутаты** бірмандатты округтерден сайланатын.\n- **13 сенаторды** Президент тағайындайтын.\n\n## Енді не өзгереді\nҚұрылтай **бір палаталы** парламентке айналады:\n- **145 депутат**\n- Барлығы **пропорционалды жүйе бойынша** сайланады\n- **Бірыңғай жалпыұлттық округ** қолданылады\n- **7% тосқауыл** белгіленеді\n- Әйелдер, жастар және мүгедектігі бар адамдар партиялық тізімнің жиынтығында **кемінде 30%** болады\n\n## Бір кестедегі салыстыру\n| Параметр | Мәжіліс + Сенат | Құрылтай |\n|---|---|---|\n| Құрылымы | Екі палаталы | Бір палаталы |\n| Орын саны | 98 + 49 = 147 | 145 |\n| Бірмандатты орындар | 9 | – |\n| Президент тағайындауы | 13 (Сенат) | – |\n| Тосқауыл | 5% | 7% |\n| Партиялық тізім квотасы | Бұрынғы модельдің өзге ережелері | Әйелдер, жастар және мүгедектігі бар адамдар үшін жиынтық кемінде 30% |\n\n## Бұл нені білдіреді\nЖаңа модель екі палата арасындағы қайталануды азайтады, парламент құрылымын тікелей етеді және партиялардың парламентке өту талаптарын күшейтеді.","section":{"code":"kurultai_elections","title":"Құрылтай сайлауы"},"keywords":"kurultai-vs-mazhilis faq kurultai_elections Құрылтай сайлауы","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":52,"title":"Құрылтайдың құрылымы мен сайлауы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-52"},{"number":53,"title":"Құрылтайдың құрылымы мен сайлауы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-53"},{"number":54,"title":"Құрылтайдың құрылымы мен сайлауы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-54"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"kurultai-law-2026","title":"«Қазақстан Республикасының Құрылтайы туралы» Конституциялық заң","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2600000297","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"kurultai-election-current-stage","title":"Құрылтай депутаттығына кандидаттарды ұсыну қорытындысы","url":"https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10290","publisher":"Қазақстан Республикасы ОСК","source_type":"election_authority","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:law-on-president:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"law-on-president","canonical_url":"https://constitution.my/p/law-on-president?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/law-on-president.md?lang=kk","question":"Президент туралы заң – не өзгереді?","answer_summary":"Президент туралы конституциялық заңға 2026 жылғы 5 маусымда қол қойылды. Ол Президент өкілеттіктерін жаңа Конституциямен байланыстырып, Вице-президент институтын және билік сабақтастығының жаңа тәртібін бекітеді.","content_text":"Президент туралы заң – не өзгереді? Президент туралы конституциялық заңға 2026 жылғы 5 маусымда қол қойылды. Ол Президент өкілеттіктерін жаңа Конституциямен байланыстырып, Вице-президент институтын және билік сабақтастығының жаңа тәртібін бекітеді. ## Мәртебесі\n✅ **2026 жылғы 5 маусымда қол қойылды** және құқықтық актілердің ресми блогында жарияланды.\n\n## Не бекітілді\n- **Вице-президент** институты енгізіледі.\n- Вице-президентті **Президент Құрылтайдың келісімімен** тағайындайды.\n- Жаңа сабақтастық тәртібінде Вице-президент Президент өкілеттігін қабылдау кезегінде бірінші тұрады.\n\n## Бұл нені өзгертеді\n| Кезек | Бұрын (1995) | Енді (2026) |\n|---|---|---|\n| 1 | Сенат Төрағасы | Вице-президент |\n| 2 | Мәжіліс Төрағасы | Құрылтай Төрағасы |\n| 3 | Премьер-министр | Премьер-министр |\n\n## Келесі қадамға не тәуелді\n- Норманың өзі Конституциямен бірге **2026 жылғы 1 шілдеде** күшіне енді.\n- Вице-президентті нақты тағайындау Құрылтайдың қалыптасуына және оның келісіміне байланысты.\n- Ұйымдастырушылық және рәсімдік бөлшектер кейінгі ресми жарияланымдарда нақтылануы мүмкін.\n\n## Дереккөз\nЗаңға қол қойылғаны туралы ресми жарияланым – 2026 жылғы 5 маусымдағы Ақорда сайты.","section":{"code":"constitutional_laws","title":"Конституциялық заңдар"},"keywords":"law-on-president faq constitutional_laws Конституциялық заңдар","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":42,"title":"Президент және Вице-президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-42"},{"number":43,"title":"Президент және Вице-президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-43"},{"number":44,"title":"Президент және Вице-президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-44"},{"number":45,"title":"Президент және Вице-президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-45"},{"number":46,"title":"Президент және Вице-президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-46"},{"number":47,"title":"Президент және Вице-президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-47"},{"number":48,"title":"Президент және Вице-президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-48"},{"number":49,"title":"Президент және Вице-президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-49"},{"number":50,"title":"Президент және Вице-президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-50"},{"number":51,"title":"Президент және Вице-президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-51"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"akorda-constitutional-documents","title":"Ресми конституциялық құжаттар","url":"https://www.akorda.kz/ru/official_documents/constitution","publisher":"Ақорда","source_type":"official_publication","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":{"state":"in_force","verified_at":"2026-07-15","status_date":"2026-07-01","status_date_label":"2026 жылғы 1 шілдеден бастап","summary":"Конституциялық модель қолданыста; Вице-президент туралы ереже Құрылтай қалыптасқаннан кейін іске асырылады.","next_step":"Құрылтайдың қалыптасуын және Вице-президент кандидатурасы жөніндегі ресми шешімді қадағалау.","source_ids":["constitution-2026-official","akorda-constitutional-documents"]}}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:vice-president-new-institution:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"vice-president-new-institution","canonical_url":"https://constitution.my/p/vice-president-new-institution?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/vice-president-new-institution.md?lang=kk","question":"Вице-президент қашан пайда болады және қалай тағайындалады?","answer_summary":"Вице-президентті Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды. Алғашқы тағайындау сайланған Құрылтайдың бірінші отырысынан кейін ғана мүмкін; өтпелі бап осы отырыстан кейін екі айға дейін мерзім береді.","content_text":"Вице-президент қашан пайда болады және қалай тағайындалады? Вице-президентті Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды. Алғашқы тағайындау сайланған Құрылтайдың бірінші отырысынан кейін ғана мүмкін; өтпелі бап осы отырыстан кейін екі айға дейін мерзім береді. ## Жаңа институт не үшін керек\nВице-президент институты **билік сабақтастығын** қамтамасыз ету және **билік тармақтарының арасындағы үйлестіруді** күшейту үшін енгізіледі.\n\n## Кандидатқа қойылатын талаптар\nЖаңа модель бойынша кандидат:\n- **тумысынан Қазақстан азаматы** болуы керек\n- **40 жастан кем болмауы** керек\n- **мемлекеттік тілді еркін меңгеруі** керек\n- **жоғары білімі** болуы керек\n- Қазақстанда **кемінде 15 жыл тұруы** керек\n- депутат болмауы, партия мүшесі болмауы және бизнес жүргізбеуі керек\n\n## Қалай тағайындалады\n1. **Президент кандидатураны ұсынады**\n2. **Құрылтай көпшілік дауыспен** бекітеді\n\n## Форс-мажор кезінде не болады\nЕгер Президент өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтаса, Вице-президент уақытша Президент міндетін атқарады.\nБұл кезде Құрылтай **7 күн ішінде кезектен тыс сайлау жариялауға** міндетті.\n\n## Алғашқы тағайындау қашан күтіледі\nНақты тағайындау тек **сайланған Құрылтайдың бірінші отырысынан кейін** мүмкін. Конституцияның өтпелі бабына сәйкес алғашқы тағайындау **Құрылтайдың бірінші отырысынан кейін екі ай ішінде** жасалуға тиіс.","section":{"code":"kurultai_elections","title":"Құрылтай сайлауы"},"keywords":"vice-president-new-institution faq kurultai_elections Құрылтай сайлауы","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":49,"title":"Вице-президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-49"},{"number":50,"title":"Вице-президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-50"},{"number":51,"title":"Вице-президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-51"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"akorda-constitutional-documents","title":"Ресми конституциялық құжаттар","url":"https://www.akorda.kz/ru/official_documents/constitution","publisher":"Ақорда","source_type":"official_publication","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:kurultai-election-2026:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"kurultai-election-2026","canonical_url":"https://constitution.my/p/kurultai-election-2026?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/kurultai-election-2026.md?lang=kk","question":"2026 жылғы Құрылтай сайлауы туралы қазір не белгілі","answer_summary":"2026 жылғы 1 шілдеде Конституция күшіне енгеннен кейін Президент Құрылтайға алғашқы сайлау туралы жарлыққа қол қойды. Құрылтай депутаттарының сайлауы 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды; қазірдің өзінде Құрылтайдың 145 депутаты бар бір палаталы, пропорционалды жүйемен сайланатын орган болатыны белгілі.","content_text":"Құрылтай сайлауы 2026: қазір не белгілі 2026 жылғы 1 шілдеде Конституция күшіне енгеннен кейін Президент Құрылтайға алғашқы сайлау туралы жарлыққа қол қойды. Құрылтай депутаттарының сайлауы 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды; қазірдің өзінде Құрылтайдың 145 депутаты бар бір палаталы, пропорционалды жүйемен сайланатын орган болатыны белгілі. ## Қысқаша\n- Конституция **2026 жылғы 1 шілдеде** күшіне енді.\n- **2026 жылғы 1 шілдеде** Құрылтайға алғашқы сайлау туралы **Президент жарлығына** қол қойылды.\n- Дауыс берудің нақты күні – **2026 жылғы 23 тамыз**.\n\n## Құрылтай туралы қазірдің өзінде не белгілі\n- Бұл **бір палаталы** жоғары өкілді орган.\n- Оның құрамында **145 депутат** болады.\n- Қалыптастыру негізі – **бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша пропорционалды өкілдік**.\n- Депутаттардың өкілеттік мерзімі – **5 жыл**.\n\n## Сайлау науқанының қазіргі кезеңі\n- Ұсыну **13 шілдеде** аяқталды: **7 саяси партия** тізім тапсырды.\n- Партиялық тізімдерді тіркеу **23 шілде сағат 18:00-ге дейін** жалғасады.\n- Үгіт 23 шілде сағат 18:00-ден кейін басталып, 22 тамыз сағат 00:00-де аяқталады.\n- Сайлаушылар тізімін **7 тамыздан** бастап тексеруге болады; есептен шығару куәліктері 7 тамыздан 22 тамыз сағат 18:00-ге дейін беріледі.\n\n## Хронология\n- **2026 жылғы 15 наурыз** – жаңа Конституция бойынша референдум\n- **2026 жылғы 5 маусым** – Президент, Құрылтай, Конституциялық сот және Қазақстан Халық Кеңесі туралы заңдарға қол қойылды\n- **2026 жылғы 1 шілде** – Конституция күшіне енді\n- **2026 жылғы 23 тамыз** – Құрылтай депутаттарының сайлауы\n- **2026 жылғы 7 тамыз** – сайлаушылар тізімін тексеру басталады\n\n## Неліктен бұл маңызды\nБұл бет қазірдің өзінде бекітілген фактілерді сайлау науқанының келесі рәсімдерінен бөледі. Осылайша реформаны және сайлау күнтізбесін дәлірек бақылауға болады.","section":{"code":"post_referendum","title":"Қазір өзекті"},"keywords":"kurultai-election-2026 faq post_referendum Референдумнан кейін","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":52,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-52"},{"number":53,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-53"},{"number":54,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-54"},{"number":55,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-55"},{"number":56,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-56"},{"number":57,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-57"},{"number":58,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-58"},{"number":59,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-59"},{"number":60,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-60"},{"number":61,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-61"},{"number":62,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-62"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"kurultai-election-decree","title":"Құрылтай депутаттарының сайлауын 2026 жылғы 23 тамызға тағайындау туралы жарлық","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2600001338","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"presidential_decree","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"election-commission-portal","title":"2026 жылғы 23 тамыздағы Құрылтай депутаттары сайлауының күнтізбелік жоспары","url":"https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10190","publisher":"Қазақстан Республикасы ОСК","source_type":"election_authority","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"kurultai-election-current-stage","title":"Құрылтай депутаттығына кандидаттарды ұсыну қорытындысы","url":"https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10290","publisher":"Қазақстан Республикасы ОСК","source_type":"election_authority","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:when-new-laws-take-effect:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"when-new-laws-take-effect","canonical_url":"https://constitution.my/p/when-new-laws-take-effect?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/when-new-laws-take-effect.md?lang=kk","question":"Конституция бойынша жаңа заңдар қашан күшіне енді?","answer_summary":"Негізгі заңдардың бір бөлігі 2026 жылғы 5 маусымда-ақ қол қойылды. Конституцияның өзі 1 шілдеде күшіне енді, ал ендігі келесі қадамдар Құрылтай сайлауы туралы қол қойылған жарлық пен жаңа парламенттің қалыптасуына тәуелді институттардың іске қосылуына байланысты.","content_text":"Конституция бойынша жаңа заңдар қашан күшіне енді? Негізгі заңдардың бір бөлігі 2026 жылғы 5 маусымда-ақ қол қойылды. Конституцияның өзі 1 шілдеде күшіне енді, ал ендігі келесі қадамдар Құрылтай сайлауы туралы қол қойылған жарлық пен жаңа парламенттің қалыптасуына тәуелді институттардың іске қосылуына байланысты. ## Ажырату керек үш мәртебе\n\n### 1. Қазірдің өзінде қол қойылған\n- **2026 жылғы 5 маусымда** Президент, Құрылтай, Конституциялық сот және Қазақстан Халық Кеңесі туралы конституциялық заңдарға қол қойылып, жарияланды.\n- Бұл осы институттардың негізгі ережелері ресми мәтіндерде бекітілгенін білдіреді.\n\n### 2. Бекітілді және қазірдің өзінде күшінде\n- **2026 жылғы 1 шілдеде** Конституцияның өзі күшіне енді.\n- Осы күннен бастап жаңа конституциялық кепілдіктер жұмыс істей бастайды және мемлекеттік институттардың негізгі қаңқасы өзгереді.\n\n### 3. Келесі акті не ұйымдастыру қадамын қажет етеді\n- **2026 жылғы 1 шілдеде** Президент Құрылтай сайлауын тағайындау туралы жарлыққа қол қойды.\n- Құрылтай сайлауы **2026 жылғы 23 тамызға** тағайындалды.\n- Вице-президентті тағайындау және парламенттік рәсімдердің толық іске қосылуы Құрылтайдың қалыптасуына байланысты.\n- Қазақстан Халық Кеңесі туралы заң күшінде, ал 2 шілдеде оның Хатшылығы құрылды. Құрамын қалыптастыру мен алғашқы отырыс үшін келесі ресми шешімдер қажет.\n\n## Ескі заңдарға не болады\nЖаңа Конституцияға қайшы келмейтін заңдар жаңартылғанға дейін қолданылуын жалғастырады. Сәйкестендіру қажет нормалар құқықтық және ұйымдастырушылық рәсім арқылы, құқықтық вакуумсыз жаңартылады.","section":{"code":"post_referendum","title":"Қазір өзекті"},"keywords":"when-new-laws-take-effect faq post_referendum Референдумнан кейін","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":5,"title":"Актілерді ресми жариялау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-5"},{"number":61,"title":"Заңдардың күшіне енуі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-61"},{"number":94,"title":"Конституцияның күшіне енуі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-94"},{"number":96,"title":"Қолданыстағы актілерді қолдану","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-96"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"kurultai-law-2026","title":"«Қазақстан Республикасының Құрылтайы туралы» Конституциялық заң","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2600000297","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"halyk-council-law-2026","title":"«Қазақстан Халық Кеңесі туралы» Конституциялық заң","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2600000298","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"halyk-council-secretariat-decree","title":"Қазақстан Халық Кеңесінің Хатшылығын құру туралы жарлық","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2600001343","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"presidential_decree","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:transition-what-changes-july:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"transition-what-changes-july","canonical_url":"https://constitution.my/p/transition-what-changes-july?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/transition-what-changes-july.md?lang=kk","question":"2026 жылғы 1 шілдеде не өзгерді","answer_summary":"2026 жылғы 1 шілдеден бастап Конституция күшінде. Цифрлық құқықтардың жаңа тұжырымдары және ұстап алу кезіндегі кеңейтілген қорғаныш (72 сағаттың орнына 48 сағат) қолданылады. Өтініш жасау құқығы сақталған, ал петициялар ӘРПК-нің бөлек рәсімімен қаралады.","content_text":"2026 жылғы 1 шілдеде не өзгерді 2026 жылғы 1 шілдеден бастап Конституция күшінде. Цифрлық құқықтардың жаңа тұжырымдары және ұстап алу кезіндегі кеңейтілген қорғаныш (72 сағаттың орнына 48 сағат) қолданылады. Өтініш жасау құқығы сақталған, ал петициялар ӘРПК-нің бөлек рәсімімен қаралады. ## 2026 жылғы 1 шілде: нақты өзгерістер\n\n2026 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстанның жаңа Конституциясы толық күшінде. Мынадай өзгерістер қазірдің өзінде қолданылады:\n\n### Жаңа конституциялық тұжырым алған кепілдіктер\n\n**Цифрлық құқықтар (конституциялық деңгейде алғаш рет):**\n- Дербес деректерді қорғау тікелей конституциялық тұжырым алды. Деректерді өңдеу, жою және қорғаудың нақты негіздері заңмен айқындалады.\n- Цифрлық байланыс құпиясы мессенджерлердегі хат-хабар мен электрондық поштаны тікелей қамтиды. Хат-хабар мен өзге де хабарлар құпиясы бұрынғы Конституцияда да қорғалған.\n- Биометриялық деректер арнайы заңнама бойынша дербес деректерге жатады, бірақ Конституцияда бөлек аталмайды. Ақпаратты жоюды талап ету мүмкіндігі заң мен нақты жағдайға байланысты; Конституция өздігінен шексіз «ұмытылу құқығын» белгілемейді.\n\n**Ұстап алу кезіндегі құқықтар:**\n- Сот шешімісіз ұстап алудың ең ұзақ мерзімі: **48 сағат** (бұрын 72 сағат болатын).\n- Ұстап алу кезінде құқықтарды түсіндіру міндеті конституциялық деңгейде бекітілді. Құқықтарды түсіндіру мен қорғаушыға қол жеткізу процесуалдық заңнамада бұрын да болған.\n- Ұстап алынған сәттен бастап адвокатқа дереу қол жеткізу құқығы.\n\n**Өтініштер мен петициялар:**\n- 35-бап жеке және ұжымдық өтініш жолдау құқығын сақтайды. Петициялар ӘРПК-нің 12-1-тарауымен реттеледі; Конституция Құрылтайға петиция берудің бөлек тетігін белгілемейді және азаматтарға тікелей заң шығару бастамасы құқығын бермейді.\n\n**Сақталған кепілдіктер:**\n- Кінәсіздік презумпциясы, қорғаушыға қол жеткізу және бейбіт жиналыстар құқығы бұрынғы Конституция мен заңнамада да бекітілген. Оларды 2026 жылғы 1 шілдеде алғаш пайда болған құқықтар ретінде көрсетуге болмайды.\n\n### Конституциялық сот\n\nАзаматтар өздерінің конституциялық құқықтарына тікелей қатысты нормативтік құқықтық актіні тексеру туралы Конституциялық сотқа жүгіне алады. Бұл тетік **2023 жылғы 1 қаңтардан** бері қолданылады; 2026 жылғы Конституция мен жаңартылған заң оны сақтап, нақтылайды.\n\n### Не бірден өзгермейді\n\n- Құрылтай **2026 жылғы 23 тамызға** тағайындалған сайлаудан кейін қалыптасады.\n- Вице-президент сайланған Құрылтайдың бірінші отырысынан кейін тағайындалады; өтпелі бап алғашқы тағайындауға осы отырыстан кейін екі айға дейін мерзім береді.\n- Қазақстан Халық Кеңесі туралы заң күшінде, ал оның Хатшылығы 2 шілдеде құрылды; құрамы мен алғашқы отырысы үшін жеке ресми шешімдер қажет. - 48 сағат 72-нің орнына: сотсыз ұстап алудың ең ұзақ мерзімін қысқарту\n- Ұстап алу кезінде құқықтарды түсіндіру міндеті конституциялық деңгейде тікелей бекітілді\n- Цифрлық құқықтар: дербес деректер мен цифрлық технологиялар қолданылатын хабарламалар Конституцияда тікелей аталды; биометрия арнайы заңмен реттеледі\n- Азаматтардың Конституциялық сотқа жүгіну тетігі 2023 жылғы 1 қаңтардан бері қолданылады\n- Өтініш жасау құқығы сақталған; петицияларды Конституцияның бөлек тетігі емес, ӘРПК-нің 12-1-тарауы реттейді","section":{"code":"post_referendum","title":"Қазір өзекті"},"keywords":"transition-what-changes-july faq post_referendum Референдумнан кейін","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":1,"title":"Конституциялық құрылыс негіздері","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-1"},{"number":12,"title":"Адам құқықтары","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-12"},{"number":52,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-52"},{"number":72,"title":"Конституциялық Сот","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-72"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitution-1995-gov-archive","title":"Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы (ресми архивтік жарияланым)","url":"https://www.gov.kz/uploads/2020/2/11/92594e9ba28352a961ca421505b4b79a_original.146163.pdf","publisher":"Gov.kz","source_type":"historical_legal_text","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitutional-court-law","title":"«Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы» конституциялық заң","url":"https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/395513?lang=ru","publisher":"Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"akorda-constitutional-documents","title":"Ресми конституциялық құжаттар","url":"https://www.akorda.kz/ru/official_documents/constitution","publisher":"Ақорда","source_type":"official_publication","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[{"id":"constitutional-court-citizen-access","statement":"Азаматтардың Конституциялық Сотқа жүгіну құқығы 2023 жылғы 1 қаңтардан бері қолданылады.","status":"continued","valid_from":"2023-01-01","article_refs":["72.3 (1995)","73.3 (2026)"],"source_ids":["constitutional-court-law","constitution-2026-official"]},{"id":"digital-rights-explicit-wording","statement":"2026 жылғы 1 шілдеден бастап Конституция дербес деректер мен цифрлық технологияларды қолдануды тікелей атайды; биометрия бөлек аталмайды, ал жеке өмір мен хабарламалар құпиясының жалпы қорғалуы бұған дейін де болған.","status":"clarified","valid_from":"2026-07-01","article_refs":["21"],"source_ids":["constitution-2026-official","constitution-1995-gov-archive"]}],"implementation_status":{"state":"in_force","verified_at":"2026-07-15","status_date":"2026-07-01","status_date_label":"2026 жылғы 1 шілдеден бастап қолданыста","summary":"Жаңа Конституция қолданыста; құқықтардың жаңа тұжырымдары күшінде, ал Конституциялық Сотқа жүгіну қолданыстағы тәртіппен жалғасады.","next_step":"Қолдану тәжірибесін және жаңа институттарды іске қосатын актілерді қадағалау.","source_ids":["constitution-2026-official","constitutional-court-law","akorda-constitutional-documents"]}}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:kurultai-how-formed:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"kurultai-how-formed","canonical_url":"https://constitution.my/p/kurultai-how-formed?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/kurultai-how-formed.md?lang=kk","question":"Құрылтай қалай қалыптастырылады?","answer_summary":"Құрылтай – 145 депутаты бар бір палаталы жоғары өкілді орган. Құрылтай туралы заңға 2026 жылғы 5 маусымда қол қойылды, ал 1 шілдеде Президент алғашқы сайлауды өткізу туралы жарлыққа қол қойды. Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауы 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды.","content_text":"Құрылтай қалай қалыптастырылады? Құрылтай – 145 депутаты бар бір палаталы жоғары өкілді орган. Құрылтай туралы заңға 2026 жылғы 5 маусымда қол қойылды, ал 1 шілдеде Президент алғашқы сайлауды өткізу туралы жарлыққа қол қойды. Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауы 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды. ## Құрылтай дегеніміз не\n2026 жылғы Конституция бойынша Құрылтай – Қазақстан Республикасының бір палаталы жоғары өкілді органы. Ол бұрынғы қос палаталы жүйені (Мәжіліс пен Сенат) алмастырып, бірыңғай парламенттік орталыққа айналады.\n\n## Ол қалай қалыптасады\n- **145 депутат** **5 жылға** сайланады.\n- Бұл үлгіге **2026 жылғы 5 маусымда** қол қойылған Құрылтай туралы заңда құқықтық негіз берілді.\n- Конституциялық база **бірыңғай жалпыұлттық округ** бойынша пропорционалды өкілдікті көздейді.\n\n## Қашан жұмысын бастайды\n- Өтпелі кезең **2026 жылғы 1 шілдеде** аяқталды.\n- **2026 жылғы 1 шілдеде** Президент сайлау өткізу туралы **жарлыққа қол қойды**.\n- Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауы **2026 жылғы 23 тамызға** тағайындалды.\n- 1995 жылғы модель бойынша Парламент Конституцияның 95-бабына сәйкес 2026 жылғы 1 шілдеде өкілеттігін тоқтатты.\n\n## Бұл нені өзгертеді\n- Негізгі парламенттік рәсімдер бір органға шоғырланады.\n- Құрылтай бірқатар маңызды тағайындауларға, соның ішінде Вице-президентті тағайындауға келісім береді.\n- Ол қалыптасқаннан кейін жаңа Конституцияның келесі институционалдық циклі басталады.","section":{"code":"post_referendum","title":"Қазір өзекті"},"keywords":"kurultai-how-formed faq post_referendum Референдумнан кейін","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":52,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-52"},{"number":53,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-53"},{"number":54,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-54"},{"number":55,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-55"},{"number":56,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-56"},{"number":57,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-57"},{"number":58,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-58"},{"number":59,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-59"},{"number":60,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-60"},{"number":61,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-61"},{"number":62,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-62"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"kurultai-law-2026","title":"«Қазақстан Республикасының Құрылтайы туралы» Конституциялық заң","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2600000297","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"kurultai-election-decree","title":"Құрылтай депутаттарының сайлауын 2026 жылғы 23 тамызға тағайындау туралы жарлық","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2600001338","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"presidential_decree","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:digital-rights-how:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"digital-rights-how","canonical_url":"https://constitution.my/p/digital-rights-how?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/digital-rights-how.md?lang=kk","question":"Цифрлық құқықтар іс жүзінде қалай жұмыс істейді?","answer_summary":"Жаңа Конституция алғаш рет жеке деректерді қорғауды және мемлекеттік органдарға электрондық нысанда жүгіну құқығын бекітеді. Жүзеге асыру үшін заңға тәуелді актілер қажет – 2026–2027 жылдары күтілуде.","content_text":"Цифрлық құқықтар іс жүзінде қалай жұмыс істейді? Жаңа Конституция алғаш рет жеке деректерді қорғауды және мемлекеттік органдарға электрондық нысанда жүгіну құқығын бекітеді. Жүзеге асыру үшін заңға тәуелді актілер қажет – 2026–2027 жылдары күтілуде. ## Конституцияда не бекітілген\nЖаңа Конституция алғаш рет конституциялық деңгейде:\n- **Жеке деректерді қорғау** – әркімнің жеке деректерін қорғау құқығы бар\n- **Электрондық өтініштер** – азаматтар мемлекеттік органдарға электрондық нысанда (e-mail, eGov, e-Otinish) өтініш жіберуге құқылы\n\n## Бұл іс жүзінде нені білдіреді\n- Мемлекеттік органдар электрондық өтініштерді қағаз өтініштермен тең қабылдауға міндетті\n- Жеке деректерді заңды негізсіз жинауға, сақтауға және беруге болмайды\n- Азамат өз деректерін жоюды немесе түзетуді талап ете алады\n\n## Толық жүзеге асыру үшін не қажет\n- Жеке деректер туралы заңды жаңарту (қолданыстағы – 2013 жыл)\n- Электрондық өтініштер тәртібі туралы заңға тәуелді актілер\n- Техникалық интеграция: eGov, e-Otinish, электрондық үкімет\n- Ведомстволық регламенттерді бейімдеу\n\n## Мерзімдері\n- Конституциялық норма бірден қолданылады\n- Заңға тәуелді актілер – 2026–2027 жж. ішінде күтілуде\n- Заңға тәуелді актілер қабылданғанға дейін құқық бар арналар арқылы жүзеге асырылады","section":{"code":"post_referendum","title":"Қазір өзекті"},"keywords":"digital-rights-how faq post_referendum Референдумнан кейін","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":21,"title":"Цифрлық құқықтар және деректерді қорғау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-21"},{"number":23,"title":"Ақпарат бостандығы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-23"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:referendum-observers:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"referendum-observers","canonical_url":"https://constitution.my/p/referendum-observers?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/referendum-observers.md?lang=kk","question":"Дауыс берудің адалдығын кім бақылайды","answer_summary":"Әрбір учаскеде – партиялардан, ҮЕҰ-дан, БАҚ-тан және халықаралық миссиялардан (ЕҚЫҰ/БДІҚК, ШЫҰ, ТМД) бақылаушылар. 30-дан астам елден бақылаушылар шақырылды. Әрбір бақылаушы дауыстарды санау хаттамасының көшірмесін алады. Сәйкессіздіктер тексеруге және сотқа жүгінуге негіз болады.","content_text":"Дауыс берудің адалдығын кім бақылайды Әрбір учаскеде – партиялардан, ҮЕҰ-дан, БАҚ-тан және халықаралық миссиялардан (ЕҚЫҰ/БДІҚК, ШЫҰ, ТМД) бақылаушылар. 30-дан астам елден бақылаушылар шақырылды. Әрбір бақылаушы дауыстарды санау хаттамасының көшірмесін алады. Сәйкессіздіктер тексеруге және сотқа жүгінуге негіз болады. ## Ашықтықтың артында кімдер тұрады\n\nНәтижеге сенім – кез келген дауыс берудің басты мәселесі. Процесті кімдер бақылайды:\n\n- **Партиялар** – тіркелген әрбір партия әрбір учаскеге бақылаушы жібереді\n- **ҮЕҰ** – аккредиттелген қоғамдық ұйымдар\n- **БАҚ** – аккредиттелген журналистер\n- **Халықаралық миссиялар** – ЕҚЫҰ/БДІҚК, ШЫҰ, ТМД, Түркі кеңесі\n- **Шетелдік бақылаушылар** – 30-дан астам елден\n\n## Бақылаушылар нені көреді\n\nУчаскенің ашылуынан дауыстарды санауға дейін бүкіл процесс:\n\n- Учаскенің ашылуы мен бюллетеньдерді алу\n- Дауыс берудің барлық процесі\n- Бюллетеньдерді санау\n- Хаттаманы рәсімдеу\n\n## Бақылаушылардың құқықтары\n\n- Санау хаттамасының **көшірмесін алады**\n- Процесті кедергі келтірмей **бақылауға** құқылы\n- Бұзушылықтарды **хаттамада тіркейді**\n- Нәтижені **сотта оспара алады**\n\n## Сәйкессіздік табылса не болады\n\nБақылаушының хаттамасы мен ресми нәтиже арасында сәйкессіздік болса:\n\n1. Бақылаушы дереу учаске комиссиясына хабарлайды\n2. Бұзушылық тіркеледі\n3. Жоғары комиссияға немесе сотқа шағым берілуі мүмкін\n\n## Неге бұл маңызды\n\nБақылаушылар институты – нәтижеге қоғамдық сенімнің негізі. Бақылаушы болу – азаматтық белсенділіктің нысаны. - Бақылаушылар: партиялар, ҮЕҰ, БАҚ, халықаралық миссиялар 30+ елден\n- ЕҚЫҰ/БДІҚК бақылауға шақырылды\n- Әрбір бақылаушы дауыстарды санау хаттамасының көшірмесін алады\n- Бұзушылықтар орнында тіркеледі, нәтиже сотта оспарылады","section":{"code":"referendum","title":"Референдум"},"keywords":"referendum-observers faq referendum Референдум","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":35,"title":"Дауыс беруге қатысу","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-35"},{"number":73,"title":"Референдум дұрыстығы туралы даулар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-73"},{"number":92,"title":"Шешім қабылдау шарттары","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-92"}],"official_sources":[{"id":"referendum-results-2026","title":"2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумның алдын ала ресми қорытындысы","url":"https://election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10110","publisher":"Қазақстан Республикасының Орталық референдум комиссиясы","source_type":"referendum_authority","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:referendum-why-important:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"referendum-why-important","canonical_url":"https://constitution.my/p/referendum-why-important?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/referendum-why-important.md?lang=kk","question":"Неліктен Конституцияны референдум арқылы қабылдау маңызды","answer_summary":"Конституцияны референдум арқылы қабылдау оның жоғары саяси және қоғамдық легитимдігін қамтамасыз етеді. 2026 жылғы 15 наурыздағы референдум жаңартылған Негізгі заңды халықтың тікелей еркімен бекітті.","content_text":"Неліктен Конституцияны референдум арқылы қабылдау маңызды Конституцияны референдум арқылы қабылдау оның жоғары саяси және қоғамдық легитимдігін қамтамасыз етеді. 2026 жылғы 15 наурыздағы референдум жаңартылған Негізгі заңды халықтың тікелей еркімен бекітті. ## Тікелей легитимдік\n\nКонституция – мемлекеттің іргетасы. Сондықтан оны қабылдау немесе жаңарту мәселесінде халықтың тікелей қатысуы ерекше маңызды. Референдум Конституцияға жай заңнан әлдеқайда жоғары саяси салмақ береді.\n\n## Неге бұл демократиялық тұрғыдан маңызды\n\nРеферендум арқылы:\n\n- азаматтар биліктің қайнар көзі екенін тікелей көрсетеді\n- шешімге қоғамдық келісімнің деңгейі айқынырақ көрінеді\n- реформаның легитимдігі мен қоғамда қабылдануы күшейеді\n\n## Парламенттен айырмашылығы\n\nПарламент халық атынан әрекет етеді. Ал референдумда халық өзі тікелей шешім қабылдайды. Сондықтан конституциялық өзгерістерге қатысты бұл рәсім ерекше символдық әрі құқықтық мәнге ие.\n\n## Қоғамдық сенім үшін маңызы\n\nЕгер Негізгі заң халықтың тікелей дауысымен бекітілсе, оны қоғамның қабылдауы да күштірек болады. Бұл кейінгі реформаларды түсіндіру мен жүзеге асыруға оң әсер етеді.\n\n## Маңызды шарт\n\nРеферендумның өзі автоматты түрде мінсіз шешім дегенді білдірмейді. Ол:\n\n- ашық ақпаратпен қамтамасыз етілуі керек\n- әділ рәсіммен өтуі керек\n- азаматтардың саналы таңдау жасауына жағдай туғызуы керек\n\nСонда ғана ол шынайы демократиялық мағынаға ие болады. - Референдум Конституцияға жоғары қоғамдық және саяси легитимдік береді\n- Бұл халықтың тікелей еркін көрсетеді\n- Рәсім ашық және әділ болғанда ғана оның демократиялық мәні күшейеді\n- Конституцияны халықтың өзі бекітуі қоғамдық сенімді арттырады","section":{"code":"referendum","title":"Референдум"},"keywords":"referendum-why-important faq referendum Референдум","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":4,"title":"Халық биліктің қайнар көзі ретінде","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-4"},{"number":35,"title":"Референдумға қатысу құқығы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-35"},{"number":92,"title":"Конституциялық референдум","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-92"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"referendum-results-2026","title":"2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумның алдын ала ресми қорытындысы","url":"https://election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10110","publisher":"Қазақстан Республикасының Орталық референдум комиссиясы","source_type":"referendum_authority","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:referendum-question-text:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"referendum-question-text","canonical_url":"https://constitution.my/p/referendum-question-text?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/referendum-question-text.md?lang=kk","question":"Бюллетеньде қандай сұрақ бар","answer_summary":"Бюллетеньде бір сұрақ: «2026 жылғы 12 ақпанда бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған жобасы бойынша Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясын қабылдайсыз ба?» Жауап: «Иә» немесе «Жоқ». Дауыс беру жасырын.","content_text":"Бюллетеньде қандай сұрақ бар Бюллетеньде бір сұрақ: «2026 жылғы 12 ақпанда бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған жобасы бойынша Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясын қабылдайсыз ба?» Жауап: «Иә» немесе «Жоқ». Дауыс беру жасырын. ## Сұрақтың мәтіні\n\nФормулировка 2026 жылғы 11 ақпандағы Президент Жарлығымен бекітілген:\n\n> «2026 жылғы 12 ақпанда бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған жобасы бойынша Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясын қабылдайсыз ба?»\n\n## Жауаптың екі нұсқасы\n\n- **«Иә»** – сіз жаңа Конституцияны қабылдауды қолдайсыз\n- **«Жоқ»** – сіз қолдамайсыз\n\nҮшінші нұсқа жоқ. Дауыс беру жасырын – сіздің таңдауыңызды ешкім көрмейді.\n\n## Неліктен сұрақ осылай тұжырымдалған\n\n- **Ашықтық:** бір сұрақ, екі нұсқа, екіұштылық жоқ\n- **Нақтылық:** мәтін 12 ақпанда жарияланды – дауыс беруші нақты нені мақұлдап жатқанын біледі\n- **Заңдылық:** нысан заң талаптарына сай, Президент Жарлығымен бекітілген\n\n## Конституцияның мәтінін қайдан табуға болады\n\n- **election.gov.kz** – референдум қорытындысы жарияланған ОСК сайты\n- **constitution.my** – қолданыстағы Конституцияның құрылымдалған мәтіні\n- **eGov** – электрондық үкімет порталы\n- Барлық қалалар мен аудандардағы мемлекеттік кітапханалар\n\n## Дауыс беру рәсімі\n\n1. Учаскеде жеке куәлікті көрсетіңіз\n2. Тізімде белгіленіп, бюллетень алыңыз\n3. Құпия дауыс беру кабинасында «Иә» немесе «Жоқ» белгілеңіз\n4. Бюллетеньді жәшікке салыңыз - Бір сұрақ: «Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясын қабылдайсыз ба?» – «Иә» немесе «Жоқ»\n- 2026 жылғы 12 ақпанда жарияланған нақты мәтінге байланысты\n- 2026 жылғы 11 ақпандағы Президент Жарлығымен бекітілген\n- Референдум қорытындысы election.gov.kz сайтында, қолданыстағы мәтін constitution.my сайтында қолжетімді","section":{"code":"referendum","title":"Референдум"},"keywords":"referendum-question-text faq referendum Референдум","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":4,"title":"Халықтың референдум арқылы билік етуі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-4"},{"number":92,"title":"Конституцияны референдум арқылы өзгерту","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-92"}],"official_sources":[{"id":"referendum-results-2026","title":"2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумның алдын ала ресми қорытындысы","url":"https://election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10110","publisher":"Қазақстан Республикасының Орталық референдум комиссиясы","source_type":"referendum_authority","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:referendum-after-vote:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"referendum-after-vote","canonical_url":"https://constitution.my/p/referendum-after-vote?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/referendum-after-vote.md?lang=kk","question":"Дауыс беруден кейін не болады","answer_summary":"Дауыс беру 2026 жылғы 15 наурызда өтті. Дауыс бергендердің 87,15%-ы «иә» деді, қатысу 73,12% болды. Конституция қабылданып, 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енді. Келесі практикалық кезең – 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалған Құрылтай сайлауы және жаңа институттарды қалыптастыру.","content_text":"Дауыс беруден кейін не болады Дауыс беру 2026 жылғы 15 наурызда өтті. Дауыс бергендердің 87,15%-ы «иә» деді, қатысу 73,12% болды. Конституция қабылданып, 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енді. Келесі практикалық кезең – 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалған Құрылтай сайлауы және жаңа институттарды қалыптастыру. ## Дауыс беруден кейінгі хронология\n| Кезең | Мерзім | Не болады |\n|---|---|---|\n| Дауыстарды санау және жариялау | 7 күнге дейін | ОСК ресми нәтижені жариялайды |\n| Өтпелі кезең | 16 наурыз – 30 маусым | 5 маусымда негізгі конституциялық заңдарға қол қойылды; жаңа институттарды іске қосуға дайындық жүрді |\n| Күшіне ену | **2026 жылғы 1 шілде** | Жаңа Конституция күшіне енді |\n| Құрылтайға сайлау | 2026 жылғы 23 тамыз | пропорционалды жүйемен сайланатын 145 депутат |\n| Жаңа органдарды қалыптастыру | Сайлаудан кейін | Құрылтайдың бірінші сессиясы және Конституцияда көзделген кейінгі тағайындаулар |\n## Не орындалды\n- ОСК қорытындыны растады: қатысу **73,12%**, дауыс бергендердің **87,15%-ы «иә»** деді\n- Жаңа институттар туралы конституциялық заңдарға 2026 жылғы 5 маусымда қол қойылды\n- Конституция 1 шілдеде күшіне енді, бұрынғы Парламент сол күні өкілеттігін тоқтатты\n- Сайлау туралы жарлыққа 1 шілдеде қол қойылып, ОСК күнтізбесі жарияланды\n## Қазір не болып жатыр\nПартиялық тізімдерді ұсыну 13 шілдеде аяқталды. Жеті партия тізім тапсырды; тіркеу 23 шілде сағат 18:00-ге дейін жалғасады, одан кейін үгіт басталады. Сайлаушылар тізімін 7 тамыздан бастап тексеруге болады, дауыс беру 23 тамызда өтеді.\n→ [Конституцияның толық мәтіні](/full-text?lang=kk) - ОСК 87,15% «иә» дауысын және 73,12% қатысуды растады\n- «Иә» → 1 шілдеде күшіне енді, Құрылтай сайлауы 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды\n- Бұрынғы Парламент 2026 жылғы 1 шілдеде өкілеттігін тоқтатты; жаңа Құрылтай сайлауы 23 тамызға тағайындалды","section":{"code":"referendum","title":"Референдум"},"keywords":"referendum-after-vote faq referendum Референдум","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":92,"title":"Өзгерістерді референдумда қабылдау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-92"},{"number":94,"title":"Конституцияның күшіне енуі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-94"},{"number":95,"title":"Құрылтайға алғашқы сайлау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-95"}],"official_sources":[{"id":"referendum-results-2026","title":"2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумның алдын ала ресми қорытындысы","url":"https://election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10110","publisher":"Қазақстан Республикасының Орталық референдум комиссиясы","source_type":"referendum_authority","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"kurultai-election-decree","title":"Құрылтай депутаттарының сайлауын 2026 жылғы 23 тамызға тағайындау туралы жарлық","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2600001338","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"presidential_decree","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"election-commission-portal","title":"2026 жылғы 23 тамыздағы Құрылтай депутаттары сайлауының күнтізбелік жоспары","url":"https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10190","publisher":"Қазақстан Республикасы ОСК","source_type":"election_authority","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"kurultai-election-current-stage","title":"Құрылтай депутаттығына кандидаттарды ұсыну қорытындысы","url":"https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10290","publisher":"Қазақстан Республикасы ОСК","source_type":"election_authority","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:referendum-what-is:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"referendum-what-is","canonical_url":"https://constitution.my/p/referendum-what-is?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/referendum-what-is.md?lang=kk","question":"Референдум деген не","answer_summary":"Референдум – тікелей заңды күші бар жалпыхалықтық дауыс беру. 18 жасқа толған әрбір азамат жеке және жасырын дауыс береді. Үш шарт: қатысу 50%-дан асуы, «Иә» дауысының басым болуы, өңірлердің кемінде үштен екісінде «Иә» басым болуы. Нәтиже міндетті – тек басқа референдум ғана оның күшін жоя алады.","content_text":"Референдум деген не Референдум – тікелей заңды күші бар жалпыхалықтық дауыс беру. 18 жасқа толған әрбір азамат жеке және жасырын дауыс береді. Үш шарт: қатысу 50%-дан асуы, «Иә» дауысының басым болуы, өңірлердің кемінде үштен екісінде «Иә» басым болуы. Нәтиже міндетті – тек басқа референдум ғана оның күшін жоя алады. ## Референдум дегеніміз не\n\nРеферендум – демократияның ең тікелей нысаны. Депутат сіздің орныңызға шешім қабылдамайды – сіз өзіңіз шешесіз.\n\n**Қалай жұмыс істейді:**\n- Мемлекет мәселені дауыс беруге шығарады\n- 18 жасқа толған әрбір азамат учаскеге келеді\n- **«Иә»** немесе **«Жоқ»** деп дауыс береді – жасырын, жеке\n- Нәтиженің **тікелей заңды күші** бар\n\n## Референдум заңды деп танылуы үшін үш шарт бар\n\n| Шарт | Талап | Орындалмаса не болады |\n|---|---|---|\n| Қатысу | Сайлаушылардың 50%-дан астамы | Референдум болмады деп есептеледі |\n| Басымдық | 50%-дан астамы «Иә» деп дауыс берді | Мәтін қабылданбайды |\n| Өңірлер | ≥2/3 өңірде «Иә» басымдығы | Мәтін қабылданбайды |\n\n## Нәтиженің заңды күші\n\nРеферендум нәтижесі:\n- **Міндетті** – ешбір мемлекеттік орган оны мойындамаудан бас тарта алмайды\n- **Тек басқа референдум** ғана оның күшін жоя алады\n- Парламент немесе Президент референдум шешімін жай өзгерте алмайды\n\n## Қазақстанның референдум тарихы\n\n- **1995:** Конституцияны қабылдау – 89% «Иә»\n- **2022:** Конституцияға өзгерістер – 77% «Иә», 68% қатысу\n- **2026:** 15 наурыз – референдум өтті\n\n## Неліктен маңызды\n\nКонституция тек мемлекет органдарының шешімімен емес, азаматтардың тікелей еркімен бекітілгенде жоғары легитимдікке ие болады. - Референдум – тікелей заңды күші бар жалпыхалықтық дауыс беру\n- Үш шарт: қатысу >50%, «Иә» басымдығы, ≥2/3 өңірде «Иә»\n- Нәтиже міндетті, тек басқа референдум оны жоя алады\n- ҚР тарихы: 1995 (89% «Иә»), 2022 (77% «Иә», 68% қатысу), 2026 – 15 наурыз","section":{"code":"referendum","title":"Референдум"},"keywords":"referendum-what-is faq referendum Референдум","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":4,"title":"Бүкілхалықтық референдум","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-4"},{"number":35,"title":"Референдумға қатысу құқығы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-35"},{"number":92,"title":"Референдумның өту шарттары","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-92"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"referendum-results-2026","title":"2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумның алдын ала ресми қорытындысы","url":"https://election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10110","publisher":"Қазақстан Республикасының Орталық референдум комиссиясы","source_type":"referendum_authority","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:referendum-what-can-be-asked:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"referendum-what-can-be-asked","canonical_url":"https://constitution.my/p/referendum-what-can-be-asked?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/referendum-what-can-be-asked.md?lang=kk","question":"Референдумға қандай мәселелер шығарылуы мүмкін","answer_summary":"Референдумға аса маңызды мәселелер шығарылады: Конституция, егемендік, іргелі құндылықтар. Шығаруға болмайды: бюджет, салықтар, рақымшылық, құқықтарды шектеу. Бастама: Президент, парламент немесе азаматтар – 2/3-тан кем емес өңірлерден 200 000 қол жинағанда.","content_text":"Референдумға қандай мәселелер шығарылуы мүмкін Референдумға аса маңызды мәселелер шығарылады: Конституция, егемендік, іргелі құндылықтар. Шығаруға болмайды: бюджет, салықтар, рақымшылық, құқықтарды шектеу. Бастама: Президент, парламент немесе азаматтар – 2/3-тан кем емес өңірлерден 200 000 қол жинағанда. ## Референдумға нені шығаруға болады\n- **Жаңа Конституцияны** қабылдау\n- Қолданыстағы Конституцияға **түзетулер** енгізу\n- Мемлекеттік өмірдің **аса маңызды мәселелерін** – егемендік, аумақ, іргелі құндылықтар\n## Нені шығаруға болмайды\n- **Бюджет пен салықтарды** – олар «Иә/Жоқ» форматынан тым күрделі\n- **Рақымшылық пен кешірім жасауды**\n- Конституциялық құқықтар мен бостандықтарды **шектейтін** мәселелерді\n- **Сот пен прокуратура құзыретіне** жататын мәселелерді\n- **Қорғаныс пен қауіпсіздікке** қатысты жедел шешімдерді\n## Кім бастама көтере алады\n| Бастамашы | Шарт |\n|---|---|\n| **Президент** | Референдум өткізу туралы ұсыныс енгізеді |\n| **Азаматтар** | ≥200 000 қол, олар ≥2/3 өңірден теңдей жиналуға тиіс |\n| **Парламент** | Президентке мәселені референдумға шығаруды ұсына алады |\n## Неліктен мұндай шектеулер орынды\n«Барлық салықты алып тастауға» дауыс беруге болмайды – мұндай шешімнің салдары ауыр болуы мүмкін. «Барлық сотталғандарға рақымшылық жасау» туралы да референдум өткізу дұрыс емес: әр істі жеке бағалау қажет. Референдум техникалық сараптаманы емес, халық еркін қажет ететін іргелі шешімдерге арналған құрал. - Шығаруға болатыны: Конституция, конституциялық түзетулер, аса маңызды мәселелер\n- Шығаруға болмайтыны: бюджет, салықтар, рақымшылық, құқықтарды шектеу\n- Азаматтық бастама: 2/3-тан кем емес өңірлерден 200 000 қол\n- Шектеулер тізімі – «Республикалық референдум туралы» Конституциялық заңда (3-бап)","section":{"code":"referendum","title":"Референдум"},"keywords":"referendum-what-can-be-asked faq referendum Референдум","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":35,"title":"Азаматтардың қатысуы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-35"},{"number":43,"title":"Президенттің референдум туралы шешімі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-43"},{"number":73,"title":"Референдумды Конституциялық Сотта тексеру","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-73"},{"number":92,"title":"Конституцияны өзгерту бастамасы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-92"},{"number":93,"title":"Конституциялық Соттың қорытындысы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-93"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:referendum-turnout-threshold:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"referendum-turnout-threshold","canonical_url":"https://constitution.my/p/referendum-turnout-threshold?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/referendum-turnout-threshold.md?lang=kk","question":"Қатысу жеткіліксіз болса, не болады","answer_summary":"Референдум өтті деп танылуы үшін сайлаушылардың 50%-ынан астамы қатысуы, ал «Иә» дауысы өңірлердің кемінде 2/3-інде басым болуы керек. 2026 жылғы 15 наурыздағы қорытынды қатысу көрсеткіші 73,12% болды, сондықтан қатысу талабы орындалды. Қайталама референдумды кемінде бір жылдан кейін ғана өткізуге болады.","content_text":"Қатысу жеткіліксіз болса, не болады Референдум өтті деп танылуы үшін сайлаушылардың 50%-ынан астамы қатысуы, ал «Иә» дауысы өңірлердің кемінде 2/3-інде басым болуы керек. 2026 жылғы 15 наурыздағы қорытынды қатысу көрсеткіші 73,12% болды, сондықтан қатысу талабы орындалды. Қайталама референдумды кемінде бір жылдан кейін ғана өткізуге болады. ## Қатысу шегі – жай ұсыныс емес, заң талабы\nРеферендум өтті деп танылуы үшін **бір мезгілде үш шарт** орындалуы керек:\n1. Қатысу – тізімдегі барлық сайлаушының **50%-ынан астамы**\n2. «Иә» дауысы – дауыс бергендердің **50%-ынан астамы**\n3. «Иә» – **өңірлердің, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың кемінде 2/3-інде**\nОсы шарттардың кем дегенде бірі орындалмаса, шешім қабылданбады деп есептеледі.\n## Төрт сценарий\n| Сценарий | Не болды | Нәтиже |\n|---|---|---|\n| Қатысу 45% | Сайлаушылардың жартысынан азы келді | Референдум өтпеді |\n| Қатысу 60%, «Иә» 40% | Қатысушылар келді, бірақ көпшілік қарсы болды | Конституция қабылданбады |\n| Қатысу 60%, «Иә» 55%, бірақ 20 өңірдің 8-інде «Жоқ» басым | Көпшілік қолдады, бірақ өңірлік шек орындалмады | Конституция қабылданбады |\n| Қатысу 60%, «Иә» 65%, 20 өңірдің 18-інде «Иә» басым | Барлық шарт орындалды | **Конституция қабылданды** |\n## Егер референдум өтпей қалса\n- 1995 жылғы Конституция күшінде қалады\n- Мәжіліс пен Сенат жұмысын жалғастырады\n- Қайталама референдум **бір жылдан ерте** өткізілмейді\n## Тарихи және қорытынды деректер\n- 1995 – қатысу 90% (басқа дәуір)\n- 2022 – қатысу **68%**\n- 2026 – қорытынды қатысу көрсеткіші **73,12%** болды, сондықтан қатысу талабы орындалды\n**Халықаралық мысал:** 2016 жылы Венгрияда босқындарға арналған квоталар жөніндегі референдумда қатысу 44% болды. Келгендердің 98%-ы «қарсы» дауыс бергенімен, референдум **өтпеді**. Сондықтан «менің дауысым ештеңе шешпейді» деген ұстаным бүкіл рәсімнің нәтижесіне әсер етуі мүмкін. - Қатысу шегі – тізімдегі барлық сайлаушылардың 50%-нан астамы (заңдық талап)\n- «Иә» – дауыс бергендердің 50%-нан астамы болуы тиіс\n- «Иә» – облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың 2/3-нан кем емесінде\n- 2022 жылғы референдум – қатысу 68%\n- 2026 жылғы 15 наурыздағы қорытынды қатысу көрсеткіші 73,12% болды – талап орындалды\n- 50%-дан төмен қатысу болса – референдум өтпеді, бір жылдан кейін қайталауға болады","section":{"code":"referendum","title":"Референдум"},"keywords":"referendum-turnout-threshold faq referendum Референдум","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":35,"title":"Азаматтардың референдумға қатысуы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-35"},{"number":92,"title":"Қатысу және өңірлік шек","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-92"}],"official_sources":[{"id":"referendum-results-2026","title":"2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумның алдын ала ресми қорытындысы","url":"https://election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10110","publisher":"Қазақстан Республикасының Орталық референдум комиссиясы","source_type":"referendum_authority","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:referendum-campaigning-rules:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"referendum-campaigning-rules","canonical_url":"https://constitution.my/p/referendum-campaigning-rules?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/referendum-campaigning-rules.md?lang=kk","question":"Референдум алдында үгіт-насихаттың қандай ережелері қолданылады","answer_summary":"Үгіт-насихат 12 ақпан – 13 наурыз аралығында рұқсат; «Қолдаймын» да, «Қарсымын» да тең құқықты. 14 наурыз – тыныштық күні: ешқандай үгіт жоқ. 15 наурыз – дауыс беру. Тыйым: сатып алу, мәжбүрлеу, қызметтік жағдайды пайдалану. Ережелер интернетте де қолданылады.","content_text":"Референдум алдында үгіт-насихаттың қандай ережелері қолданылады Үгіт-насихат 12 ақпан – 13 наурыз аралығында рұқсат; «Қолдаймын» да, «Қарсымын» да тең құқықты. 14 наурыз – тыныштық күні: ешқандай үгіт жоқ. 15 наурыз – дауыс беру. Тыйым: сатып алу, мәжбүрлеу, қызметтік жағдайды пайдалану. Ережелер интернетте де қолданылады. ## Үгіт-насихат мерзімдері\n\n| Кезең | Не рұқсат |\n|---|---|\n| **12 ақпан – 13 наурыз** | Үгіт жүргізуге болады: жақтап сөйлеу, қарсы пікір айту, қатысуға шақыру |\n| **14 наурыз (тыныштық күні)** | Үгіт **тыйым салынған** – саналы шешімге арналған күн |\n| **15 наурыз (дауыс беру)** | Үгіт **тыйым салынған** |\n\n## Кім үгіт жүргізе алады\n\n- Азаматтар – жеке немесе БАҚ арқылы\n- Саяси партиялар\n- Қоғамдық ұйымдар\n- Бастамашы топтар\n\n**Кім жүргізе алмайды:** шетелдіктер, сайлау комиссиялары мүшелері, қызметтік міндеттерін атқарудағы мемлекеттік қызметшілер, әскери қызметкерлер.\n\n## Тыйымдар\n\n- **Сатып алу** – дауыс үшін ақша немесе сыйлық ұсыну\n- **Мәжбүрлеу** – дауыс беруді немесе бас тартуды талап ету\n- **Қызметтік жағдайды пайдалану** – лауазымдық ресурстар арқылы үгіт\n- **Анонимдік үгіт** – материалдарда кімнен екені жазылуы тиіс\n\n## Интернет және әлеуметтік желілер\n\nЕрежелер онлайн кеңістікте де қолданылады:\n- Әлеуметтік желілерде үгіт – тыйымдар сақталса рұқсат\n- Тыйым салынған мерзімде онлайн үгіт жүргізгендер жауапкершілікке тартылады\n- Шетелдік аккаунттардан үгіт жүргізуге тыйым салынады\n\n## Бұзушылық үшін жауапкершілік\n\nЕрежелерді бұзу – әкімшілік немесе қылмыстық жауапкершілік. Бұзушылықтар туралы сайлау комиссиясына немесе прокуратураға хабарлауға болады. - Үгіт: 12 ақпан – 13 наурыз, «Үшін» және «Қарсы» тең құқықты\n- Тыныштық күні: 14 наурыз – үгітке тыйым\n- Тыйым: сатып алу, мәжбүрлеу, қызметтік жағдайды пайдалану\n- Ережелер интернетте де қолданылады – бұзушылық жазаланады","section":{"code":"referendum","title":"Референдум"},"keywords":"referendum-campaigning-rules faq referendum Референдум","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":23,"title":"Ақпарат бостандығы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-23"},{"number":34,"title":"Бейбіт жиналыстар","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-34"},{"number":35,"title":"Референдумға қатысу","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-35"}],"official_sources":[{"id":"referendum-results-2026","title":"2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумның алдын ала ресми қорытындысы","url":"https://election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10110","publisher":"Қазақстан Республикасының Орталық референдум комиссиясы","source_type":"referendum_authority","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:practical-entry-into-force:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"practical-entry-into-force","canonical_url":"https://constitution.my/p/practical-entry-into-force?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/practical-entry-into-force.md?lang=kk","question":"Жаңа Конституция қашан күшіне енді","answer_summary":"2026 жылғы 15 наурыздағы референдумнан кейін жаңа Конституция 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енді. Оған дейін 1995 жылғы Конституция қолданылды. Өтпелі кезеңде (16 наурыз – 30 маусым) барлық органдар жұмысын жалғастырды, 5 маусымда негізгі заңдарға қол қойылды, ал Құрылтай сайлауына дайындық жүрді.","content_text":"Жаңа Конституция қашан күшіне енді 2026 жылғы 15 наурыздағы референдумнан кейін жаңа Конституция 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енді. Оған дейін 1995 жылғы Конституция қолданылды. Өтпелі кезеңде (16 наурыз – 30 маусым) барлық органдар жұмысын жалғастырды, 5 маусымда негізгі заңдарға қол қойылды, ал Құрылтай сайлауына дайындық жүрді. ## Күнтізбе\n\n| Оқиға | Күні |\n|---|---|\n| Референдум | **2026 жылғы 15 наурыз** |\n| ОСК-ның нәтижені жариялауы | **2026 жылғы 22 наурызға** дейін |\n| Өтпелі кезең | 16 наурыз – 30 маусым |\n| Күшіне ену | **2026 жылғы 1 шілде** |\n| Құрылтайға сайлаулар | **2026 жылғы 23 тамыз** |\n\n## Өтпелі кезеңде не болады\n\n- 1995 жылғы Конституция **1 шілдеге дейін күшін сақтайды**\n- Мәжіліс пен Сенат **жұмысын жалғастырады**\n- Үкімет, соттар, КС – **үзіліссіз**\n- 5 маусымда жаңа институттар үшін негізгі конституциялық заңдарға қол қойылды\n- Құрылтайға (145 депутат) сайлау туралы жарлық пен күнтізбелік дайындық жүреді\n\n## Заңдармен не болады\n\n- Қолданыстағы актілер жаңа Конституцияға қайшы келмейтін бөлігінде қолданылады; мемлекеттік органдар оларды Конституцияда белгіленбеген тіркелген бір жылдық мерзімсіз сәйкестендіреді\n- Осы кезеңде қайшылық болса – Конституция басымдыққа ие\n- Қол қойылған жаңа конституциялық заңдар (Құрылтай туралы, Президент туралы, Конституциялық Сот туралы) 1 шілдеден бастап жаңа модельмен бірге жұмыс істеп тұр\n\n## Егер «Жоқ» деп дауыс берілсе\n\nЕгер референдумда «Иә» жеткіліксіз болса – 1995 жылғы Конституция қолданыла береді. Барлық мемлекеттік органдар жұмысын үзіліссіз жалғастырады. - Күшіне ену – 2026 жылғы 1 шілде (15 наурызда «Иә» деп дауыс берілсе)\n- Өтпелі кезең – 3,5 ай, барлық органдар үзіліссіз жұмыс істейді\n- Құрылтайға сайлаулар – 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды\n- Бұрынғы Парламент 2026 жылғы 1 шілдеде өкілеттігін тоқтатты; Құрылтай сайланғанға дейін заң жүйесі Конституцияның өтпелі нормалары бойынша жұмыс істейді","section":{"code":"practical","title":"Практика"},"keywords":"practical-entry-into-force faq practical Практика","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":94,"title":"Күшіне ену","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-94"},{"number":95,"title":"Өтпелі ережелер","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-95"},{"number":96,"title":"Заңнаманы сәйкестендіру","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-96"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"kurultai-election-decree","title":"Құрылтай депутаттарының сайлауын 2026 жылғы 23 тамызға тағайындау туралы жарлық","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2600001338","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"presidential_decree","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:practical-where-to-ask:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"practical-where-to-ask","canonical_url":"https://constitution.my/p/practical-where-to-ask?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/practical-where-to-ask.md?lang=kk","question":"Сұрақ туындаса, қайда жүгінуге болады","answer_summary":"Конституцияға, референдум рәсіміне немесе құқықтарға қатысты сұрақтар туындаса, ресми порталдарға, eGov пен e-Otinish-ке, уәкілетті органдарға жүгініңіз. Құқық бұзылса – адвокатқа, прокуратураға, сотқа немесе омбудсменге.","content_text":"Сұрақ туындаса, қайда жүгінуге болады Конституцияға, референдум рәсіміне немесе құқықтарға қатысты сұрақтар туындаса, ресми порталдарға, eGov пен e-Otinish-ке, уәкілетті органдарға жүгініңіз. Құқық бұзылса – адвокатқа, прокуратураға, сотқа немесе омбудсменге. ## Қандай сұрақтармен жүгінуге болады\nАзаматтарда әртүрлі сұрақ туындауы мүмкін:\n- Конституция мәтінінің белгілі бір бөлімін қалай түсінуге болады\n- референдум қалай өтті және оның құқықтық нәтижесі қандай\n- дауыс беру тәртібі қандай\n- менің құқықтарым қалай қорғалған\n- қай орган неге жауапты\nМұндай сұрақтар үшін сенімді ресми арналарды білу маңызды.\n## Қайда жүгінуге болады\nПрактикада пайдалы ресурстар:\n- референдум туралы ресми ақпараттық сайттар\n- Орталық сайлау комиссиясының ресми ресурстары\n- eGov және e-Otinish мемлекеттік платформалары\n- құқықтық ақпараттық порталдар\n- адам құқықтары жөніндегі уәкілетті институттар\n## Қашан құқықтық көмек керек\nЕгер мәселе жай ақпаратқа емес, нақты құқық бұзылуына қатысты болса, мыналарға жүгінген жөн:\n- адвокатқа\n- прокуратураға\n- сотқа\n- омбудсменге\n- өзге де құқықтық қорғау тетіктеріне\n## Неге ресми арна маңызды\nКүрделі құқықтық мәселе бойынша интернеттегі кездейсоқ кеңес не түсіндіру жаңылыстыруы мүмкін. Ресми немесе кәсіби түсіндірме дәлірек болады.\n## Негізгі ой\nСұрақ туындаса, онымен жалғыз қалмаңыз: ақпараттық сұрақ болса – ресми ресурстарға, құқықтық мәселе болса – уәкілетті органға жүгініңіз. - Сұрақтар үшін ресми порталдар мен мемлекеттік платформалар маңызды\n- Құқық бұзылса, адвокат, сот, прокуратура, омбудсмен арналары қажет болуы мүмкін\n- Ақпараттық және құқықтық сұрақтарды ажырата білу маңызды\n- Ресми арна қате түсіндірмеден қорғайды","section":{"code":"practical","title":"Практика"},"keywords":"practical-where-to-ask faq practical Практика","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":12,"title":"Құқықтарды қорғау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-12"},{"number":35,"title":"Өтініш жасау құқығы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-35"},{"number":72,"title":"Конституциялық Сот","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-72"},{"number":84,"title":"Прокуратура","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-84"},{"number":85,"title":"Адам құқықтары жөніндегі уәкіл","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-85"},{"number":86,"title":"Адвокатура және заң көмегі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-86"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"administrative-procedural-code-petitions","title":"Қазақстан Республикасының ӘРПК, 12-1-тарау «Петиция»","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2000000350#z1470","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"legal_code","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitutional-court-law","title":"«Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы» конституциялық заң","url":"https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/395513?lang=ru","publisher":"Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:practical-why-read-before-vote:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"practical-why-read-before-vote","canonical_url":"https://constitution.my/p/practical-why-read-before-vote?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/practical-why-read-before-vote.md?lang=kk","question":"Конституция мәтінін неге оқу маңызды","answer_summary":"2026 жылғы 15 наурыздағы референдумда азаматтар жалпы көңіл күйге емес, нақты құқықтық мәтінге дауыс берді. Сондықтан Конституцияны ұранмен емес, тікелей мәтін арқылы оқу маңызды – ол қандай құқықтар мен тетіктер енгізетінін түсіну үшін.","content_text":"Конституция мәтінін неге оқу маңызды 2026 жылғы 15 наурыздағы референдумда азаматтар жалпы көңіл күйге емес, нақты құқықтық мәтінге дауыс берді. Сондықтан Конституцияны ұранмен емес, тікелей мәтін арқылы оқу маңызды – ол қандай құқықтар мен тетіктер енгізетінін түсіну үшін. ## 2026 жылғы Конституция қабылданды\n2026 жылғы 15 наурыздағы референдумда азамат нақты құқықтық мәтінге дауыс берді, жалпы көңіл күйге емес. 87,15% «иә» деп дауыс берді, ал жаңа Конституция 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енді.\n## Нені оқып шығу жеткілікті\nӘр бапты заңгерше талдау міндетті емес. Бірақ ең болмағанда мына дүниелермен танысқан жөн:\n- Конституцияның қысқаша түсіндірмесімен\n- негізгі өзгерістер тізімімен\n- құқықтар мен бостандықтар бөлімімен\n- билік құрылымы туралы бөліммен\n- ресми салыстырмалы кестемен\n## Неге бұл маңызды\nЕгер азамат мәтінді оқымай дауыс берсе, оның таңдауы мыналарға қатты тәуелді болып қалуы мүмкін:\n- эмоциялық әсерге\n- сыртқы үгіт-насихатқа\n- үзік ақпаратқа\n- өзгенің түсіндіруіне\n## Саналы дауыс нені білдіреді\nСаналы дауыс – адам:\n- нақты не өзгеретінін біледі\n- негізгі салдарды түсінеді\n- өз ұстанымын өз пайымына сүйеніп қалыптастырады\n## Негізгі ой\nҚұқықтарыңызды түсіну үшін мәтінді кем дегенде қысқаша нұсқада өз көзіңізбен оқып шығыңыз – 1 шілдеден бастап қандай нормалар іске қосылатынын білу үшін. - 2026 жылғы 15 наурыздағы референдумда 87,15% «иә» деді, Конституция 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енді\n- Референдумда азамат нақты құқықтық мәтінге дауыс берді\n- Енді Конституция бойынша жаңа құқықтарыңызды білу маңызды\n- Қысқаша түсіндірме мен салыстырмалы кесте – түсінуге жақсы бастапқы база\n- Мәтінді оқымай дауыс беру сыртқы ықпалға тәуелділікті күшейтеді","section":{"code":"practical","title":"Практика"},"keywords":"practical-why-read-before-vote faq practical Практика","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":4,"title":"Халық билігі және сайлау","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-4"},{"number":35,"title":"Азаматтардың қатысуы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-35"},{"number":52,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-52"},{"number":92,"title":"Конституцияны өзгерту","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-92"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"referendum-results-2026","title":"2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумның алдын ала ресми қорытындысы","url":"https://election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10110","publisher":"Қазақстан Республикасының Орталық референдум комиссиясы","source_type":"referendum_authority","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:constitution-history-1995:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"constitution-history-1995","canonical_url":"https://constitution.my/p/constitution-history-1995?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/constitution-history-1995.md?lang=kk","question":"1995 жылғы Конституция нені өзгертті","answer_summary":"1995 жылғы 30 тамыздағы референдумда қабылданған Конституция күшті президенттік жүйе мен қос палаталы парламентті (Мәжіліс және Сенат) орнықтырды. Ол 30 жылдан астам қолданылды және 2026 жылғы 15 наурызда қабылданған жаңа Конституциямен ауыстырылды.","content_text":"1995 жылғы Конституция нені өзгертті 1995 жылғы 30 тамыздағы референдумда қабылданған Конституция күшті президенттік жүйе мен қос палаталы парламентті (Мәжіліс және Сенат) орнықтырды. Ол 30 жылдан астам қолданылды және 2026 жылғы 15 наурызда қабылданған жаңа Конституциямен ауыстырылды. 1995 жылғы Конституция – 2026 жылға дейін қолданылған Негізгі заң. Ол Қазақстанның саяси жүйесін отыз жыл бойы айқындады.\n## Ол нені бекітті\n- Мемлекет басшысының өкілеттігі кең **президенттік республиканы**\n- **Қос палаталы парламентті:** Мәжіліс (төменгі палата) және Сенат (жоғарғы палата)\n- Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын (II бөлім)\n- Сот жүйесінің тәуелсіздігін\n- Қазақ тілінің мемлекеттік тіл екенін, ал орыс тілінің мемлекеттік органдарда қатар қолданылуын\n- Мемлекеттің зайырлы сипатын\n- Унитарлық құрылымды\n## Қос палаталы парламент не үшін енгізілді және оның осал тұсы неде\nСенат пен Мәжіліс батыстық қос палаталы парламенттердің үлгісімен құрылды. Бірақ федерация субъектілері жоқ унитарлық Қазақстанда бұл модель әуел бастан сынға ұшырады:\n- Сенат классикалық мағынада **өңірлердің өкілдігін толық қамтамасыз еткен жоқ** (оның бір бөлігін Президент тағайындады)\n- Заң шығару үдерісі **қайталанып отырды** – екі палата, екі қарау, ұқсас мәселелер\n- Саясаттанушы Сұлтанбек Сұлтанғалиев Сенатты «құрметті зейнеткерлер палатасы» деп атаған\n## 30 жыл ішіндегі түзетулер\n1995 жылғы Конституцияға бірнеше рет өзгерістер енгізілді:\n- **1998** – парламент өкілеттіктері кеңейтілді, президенттік мерзім 7 жылға ұзартылды\n- **2007** – Мәжіліске пропорционалды жүйе енгізілді, партиялардың рөлі күшейді\n- **2011** – кезектен тыс президент сайлауын өткізу мүмкіндігі пайда болды\n- **2017** – бірқатар өкілеттіктер Президенттен парламент пен Үкіметке қайта бөлінді\n- **2022** – ауқымды реформа жүргізілді (56 түзету)\n## Неліктен енді жаңа Конституция керек болды\nОтыз жыл ішінде түзетулер соншалық көп жиналды, мәтін «құрақ көрпеге» ұқсап кетті. 2025 жылғы жұмыс тобы қажетті өзгерістер **мәтіннің 84%-ына** әсер ететінін анықтады. Заң бойынша бұл кезекті нүктелік түзетулерге емес, жаңа құжат қабылдауға негіз болды.\n## Нені есте ұстау маңызды\n- 1995 жылғы Конституция жаңа Конституция күшіне енгенге дейін қолданылады (егер референдумда «Иә» делінсе – 2026 жылғы 1 шілдеге дейін).\n- 1995 жылғы көптеген қағидаттар сақталады: унитарлық, президенттік республика, зайырлы сипат.\n→ [1995 жылғы Конституцияның толық мәтінін оқу](/constitution-1995?lang=kk) - 1995 жылғы 30 тамыздағы референдумда қабылданды\n- Күшті президенттік жүйе, қос палаталы парламент\n- Бес түзету пакеті: 1998, 2007, 2011, 2017, 2022 жылдар (56 түзету)\n- 2026 жылғы Конституция 1995 жылғы мәтіннің 84%-ына әсер етеді – бұл жаңа құжат қабылдауға негіз\n- Жаңа Конституция күшіне енгенге дейін қолданылды","section":{"code":"history","title":"Тарих"},"keywords":"constitution-history-1995 faq history Тарих","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":1,"title":"Мемлекеттің негіздері","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-1"},{"number":4,"title":"Халық билігі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-4"},{"number":5,"title":"Конституция және қолданыстағы құқық","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-5"},{"number":42,"title":"Президент","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-42"},{"number":52,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-52"}],"official_sources":[{"id":"constitution-1995-gov-archive","title":"Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы (ресми архивтік жарияланым)","url":"https://www.gov.kz/uploads/2020/2/11/92594e9ba28352a961ca421505b4b79a_original.146163.pdf","publisher":"Gov.kz","source_type":"historical_legal_text","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:referendum-myth-change-next-day:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"referendum-myth-change-next-day","canonical_url":"https://constitution.my/p/referendum-myth-change-next-day?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/referendum-myth-change-next-day.md?lang=kk","question":"Миф: «Референдумнан кейін бәрі ертесіне бірден өзгеріп кетеді»","answer_summary":"Жоқ, келесі күні емес. Референдум 2026 жылғы 15 наурызда өтті, ал Конституция 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енді. Осы аралықта өтпелі кезең жүрді: бұрынғы парламенттік модель 1 шілдеге дейін жұмыс істеді, соттар мен үкімет құқықтық вакуумсыз жалғасты.","content_text":"Миф: «Референдумнан кейін бәрі ертесіне бірден өзгеріп кетеді» Жоқ, келесі күні емес. Референдум 2026 жылғы 15 наурызда өтті, ал Конституция 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енді. Осы аралықта өтпелі кезең жүрді: бұрынғы парламенттік модель 1 шілдеге дейін жұмыс істеді, соттар мен үкімет құқықтық вакуумсыз жалғасты. ## Миф\n«Дауыс беріп шыққан соң, ертеңіне мүлде басқа елде оянамыз – бәрі бір түнде өзгеріп кетеді.»\n## Фактілер\nКонституция қосқыш сияқты жұмыс істемейді. Дауыс беру мен толық іске қосылудың арасында нақты күнтізбе бар.\n| Күн | Не болады |\n|---|---|\n| **2026 жылғы 15 наурыз** | Референдум – азаматтар «Иә» не «Жоқ» деп дауыс береді |\n| **16 наурыз – 30 маусым** | Өтпелі кезең: 5 маусымда негізгі заңдарға қол қойылды, жаңа институттарды іске қосуға дайындық жүрді |\n| **2026 жылғы 1 шілде** | Жаңа Конституция күшіне енді |\n| **2026 жылғы 23 тамыз** | Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауы |\n| **Сайлаудан кейін** | Жаңа үкіметті қалыптастыру |\n## Өтпелі кезеңде не жұмыс істейді\nБәрі де. Үзіліссіз:\n- 1 шілдеге дейін 1995 жылғы қолданыстағы Конституция болды\n- Мәжіліс пен Сенат 1 шілдеге дейін жұмыс істеді, сол күні бұрынғы Парламент өкілеттігін тоқтатты\n- Үкімет орнында қалады\n- Соттар мен Конституциялық Сот үзіліссіз жұмыс істейді\n- 1 шілдеге дейін барлық акт қолданылды; осы күннен кейін олар жаңа Конституцияға қайшы келмейтін бөлігінде ғана қолданылады\n## Неге 3,5 ай керек\nМыналарды дайындау қажет:\n- 1 шілдеге дейінгі ұйымдастырушылық және құқықтық дайындық\n- Құрылтай сайлауы туралы Президент жарлығы, одан кейінгі ОСК күнтізбесі\n- Жаңа институттарды қалыптастыру\nБұл кідіріс емес – бұл қалыпты тәжірибе. 1958 жылғы Франция Конституциясы қабылданғаннан кейін 4 айдан соң күшіне енді. 1996 жылғы Оңтүстік Африка Конституциясында 2 жылдық өтпелі кезең болды.\n## Бұл миф неге пайда болды\nАдамдар «жоғарыдан» болатын күрт өзгерістерге үйренген: бүгін жарлыққа қол қойылды, ертең бәрі жаңаша. Ал конституциялық реформа басқаша жүреді: әуелі ережелер, содан кейін институттар, содан соң практика. Бұл баяуырақ, бірақ сенімдірек. Сондықтан өтпелі кезеңнің қалыпты құбылыс екенін түсіндіру маңызды. - Референдум 2026 жылғы 15 наурызда өтті, Конституция 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енді\n- 2026 жылғы 5 маусымда негізгі конституциялық заңдарға қол қойылды\n- Құрылтай сайлауы 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды\n- Өтпелі кезең 2026 жылғы 16 наурыз – 30 маусым аралығында жүрді; бұрынғы Парламент 1 шілдеде өкілеттігін тоқтатты","section":{"code":"myths","title":"Мифтер"},"keywords":"referendum-myth-change-next-day faq myths Мифтер","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":92,"title":"Конституцияға өзгерістер енгізу","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-92"},{"number":94,"title":"Күшіне ену","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-94"},{"number":95,"title":"Өтпелі ережелер","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-95"},{"number":96,"title":"Заңнаманы сәйкестендіру","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-96"}],"official_sources":[{"id":"referendum-results-2026","title":"2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумның алдын ала ресми қорытындысы","url":"https://election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10110","publisher":"Қазақстан Республикасының Орталық референдум комиссиясы","source_type":"referendum_authority","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"akorda-constitutional-documents","title":"Ресми конституциялық құжаттар","url":"https://www.akorda.kz/ru/official_documents/constitution","publisher":"Ақорда","source_type":"official_publication","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:myths-constitution-always-good:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"myths-constitution-always-good","canonical_url":"https://constitution.my/p/myths-constitution-always-good?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/myths-constitution-always-good.md?lang=kk","question":"Миф: «Конституция референдумда қабылданса, ол мінсіз деген сөз»","answer_summary":"Референдум легитимдік береді, бірақ мінсіздікке кепілдік бермейді. АҚШ Конституциясы алғашында құлдықты заңдастырды. Қазақстанның 1995 жылғы Конституциясына 2022 жылы 56 түзету енгізу қажет болды. Кез келген Конституция – ымыра. Сондықтан 2026 жылғы Конституцияда жаңарту тетіктері көзделген: Конституциялық Сот, түзетулер, Халық Кеңесі.","content_text":"Миф: «Конституция референдумда қабылданса, ол мінсіз деген сөз» Референдум легитимдік береді, бірақ мінсіздікке кепілдік бермейді. АҚШ Конституциясы алғашында құлдықты заңдастырды. Қазақстанның 1995 жылғы Конституциясына 2022 жылы 56 түзету енгізу қажет болды. Кез келген Конституция – ымыра. Сондықтан 2026 жылғы Конституцияда жаңарту тетіктері көзделген: Конституциялық Сот, түзетулер, Халық Кеңесі. ## Миф\n«Халық дауыс берсе – демек Конституция мінсіз, енді оған ештеңені өзгерту керек емес.»\n## Фактілер\nРеферендум **легитимдік** береді – халық атынан сөйлеуге құқық береді. Бірақ легитимдік мінсіздікке тең емес.\n**Әлемде мінсіз Конституция болған емес:**\n- **АҚШ Конституциясы (1787)** – құлдықты заңдастырды. 13-түзетуді қабылдау үшін 78 жыл мен азаматтық соғыс қажет болды. Барлығы – 237 жылда 27 түзету\n- **Франция Конституциясы** – бесінші Конституция (1958). Оған дейінгі төрт Конституция өз дәуірінің мәселелерін шешті де, кейін ескірді\n- **Қазақстан Конституциясы (1995)** – өтпелі кезең үшін қолайлы болды. Бірақ 30 жылда қайшылықтар жиналып, 2022 жылғы реформа 56 түзету енгізді, ал 2026 жылғы Конституция мәтіннің 84%-ын өзгертеді\n**Неге бұлай болады:**\n- Конституция – топтар, мүдделер мен құндылықтар арасындағы **ымыра**\n- Қоғам өзгеріп отырады – 1995 жылы жұмыс істеген нәрсе 2026 жылы жұмыс істемеуі мүмкін\n- Қолдану тәжірибесі жазу кезінде алдын ала білу мүмкін емес мәселелерді ашады\n## 2026 жылғы Конституциядағы түзету тетіктері\nКонституция өз жаңару жолдарын да көздейді:\n- **Түзетулер** – Құрылтай арқылы (білікті көпшілікпен) немесе референдум арқылы\n- **Конституциялық Сот** – нормаларды түсіндіріп, оларды жаңа шындыққа бейімдейді\n- **Халық Кеңесі** – заң шығару бастамасы бар, қоғамнан кері байланыс беретін арна\n- **Конституциялық заңдар** – Конституцияның өзін өзгертпей-ақ, оның қағидаттарын нақтылайды\n## Бұл миф неге пайда болды\nАдамдарға кейде «соңғы жауап» керек болады: бір рет дауыс бердік – енді ойланудың қажеті жоқ сияқты. Бірақ Конституция – тірі құжат. Оны сынға алу мен жаңарту – құрметсіздік емес, кемел қоғамның белгісі. Құжаттың сапасын мәтіннің мазмұны мен іске асу тетіктері анықтайды. - Референдум легитимдік береді, бірақ мінсіздікке кепілдік бермейді\n- АҚШ Конституциясына 237 жылда 27 түзету енгізілді, ал 1995 жылғы Қазақстан Конституциясына 2022 жылы 56 түзету жасалды\n- 2026 жылғы Конституцияда жаңарту тетіктері бар: түзетулер, Конституциялық Сот, Халық Кеңесі\n- Конституцияны сынау – сөз бостандығымен қорғалатын қалыпты тәжірибе","section":{"code":"myths","title":"Мифтер"},"keywords":"myths-constitution-always-good faq myths Мифтер","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":5,"title":"Конституцияның үстемдігі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-5"},{"number":41,"title":"Құқықтарды шектеу шектері","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-41"},{"number":92,"title":"Конституцияға өзгерістер енгізу","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-92"},{"number":93,"title":"Конституциялық Соттың қорытындысы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-93"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitution-1995-gov-archive","title":"Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы (ресми архивтік жарияланым)","url":"https://www.gov.kz/uploads/2020/2/11/92594e9ba28352a961ca421505b4b79a_original.146163.pdf","publisher":"Gov.kz","source_type":"historical_legal_text","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitutional-court-law","title":"«Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы» конституциялық заң","url":"https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/395513?lang=ru","publisher":"Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:referendum-myth-one-question:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"referendum-myth-one-question","canonical_url":"https://constitution.my/p/referendum-myth-one-question?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/referendum-myth-one-question.md?lang=kk","question":"Миф: «Референдумда әрқашан бір ғана сұрақ болуы керек»","answer_summary":"«Референдумда міндетті түрде бір ғана сұрақ болуы керек» деген – миф. Заң сұрақтар санын шектемейді. 2026 жылғы 15 наурызда бір сұрақ қойылды, өйткені Конституция тұтас қабылданады. Әлемде ешбір ел Конституцияны бап-бап бойынша дауысқа салмайды.","content_text":"Миф: «Референдумда әрқашан бір ғана сұрақ болуы керек» «Референдумда міндетті түрде бір ғана сұрақ болуы керек» деген – миф. Заң сұрақтар санын шектемейді. 2026 жылғы 15 наурызда бір сұрақ қойылды, өйткені Конституция тұтас қабылданады. Әлемде ешбір ел Конституцияны бап-бап бойынша дауысқа салмайды. ## Миф\n«Референдумда әрқашан бір ғана сұрақ болуы керек, ал бізге әр бап бойынша бөлек дауыс беруге мүмкіндік берілмей жатыр.»\n## Фактілер\n«Республикалық референдум туралы» Конституциялық заңның 3-бабында мемлекеттік өмірдің «аса маңызды мәселелері» туралы айтылады – **көпше түрде**. Сұрақ санына шектеу жоқ.\n**Әлемдік тәжірибе:**\n- **Швейцарияда** бір дауыс беруге бірден 3–5 сұрақ жиі шығарылады\n- **Австралияда** конституциялық референдумдарда бірнеше бөлек сұрақ жиі болады\n- **Ирландияда (2018)** бір мезгілде екі конституциялық түзету бойынша дауыс берілді\n## Неге 15 наурызда бір сұрақ қойылды\nӨйткені Конституция – біртұтас құжат. Баптар өзара байланысты: құқықтар қорғану тетіктеріне сүйенеді, парламенттің өкілеттіктері президенттің функцияларымен байланысты. «15-бапты қолдаймын, 42-бапқа қарсымын» деген дауыс беру жүйенің тұтастығын бұзар еді.\n95 баптың әрқайсысына жеке-жеке дауыс беріп жатқаныңызды елестетіп көріңіз. Бұл 95 бөлек бюллетень деген сөз. Әлемде мұндайды ешбір ел жасамайды – қаламағандықтан емес, Конституция тек жүйе ретінде ғана жұмыс істейтіндіктен.\n1995 жылы Қазақстан да Конституцияны референдумда тұтас қабылдаған. Франция, Испания, Чили де дәл осылай істейді.\n## Бұл миф неге пайда болды\nАдамдар кей нормаларды қолдап, кейбірін қабылдағысы келмейді. Бұл – түсінікті ниет. Бірақ «бәрі не ештеңе емес» форматы – айла-шарғы емес, тұтас құжатты қабылдаудың жалғыз жолы. Ымыралар дауыс беру кезінде емес, жоба әзірлеу кезеңінде қаланады. Негізгі өлшем – азаматтың неге дауыс беріп тұрғанын түсінуі. - Заң референдумдағы сұрақтар санын шектемейді («Республикалық референдум туралы» КЗ, 3-бап)\n- 2026 жылғы 15 наурызда бір сұрақ қойылды: Конституцияны тұтастай қабылдау немесе қабылдамау\n- 1995 жылы Қазақстан Конституцияны тұтастай дауысқа салған – бұл бұрыннан бар тәжірибе\n- Әлемде ешбір ел Конституцияны бап-бап бойынша дауысқа салмайды","section":{"code":"myths","title":"Мифтер"},"keywords":"referendum-myth-one-question faq myths Мифтер","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":4,"title":"Халық билігі және референдум","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-4"},{"number":35,"title":"Азаматтардың қатысуы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-35"},{"number":92,"title":"Конституцияны референдум арқылы өзгерту","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-92"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"referendum-results-2026","title":"2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумның алдын ала ресми қорытындысы","url":"https://election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10110","publisher":"Қазақстан Республикасының Орталық референдум комиссиясы","source_type":"referendum_authority","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:referendum-myth-boycott:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"referendum-myth-boycott","canonical_url":"https://constitution.my/p/referendum-myth-boycott?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/referendum-myth-boycott.md?lang=kk","question":"Миф: «Бойкот – ең күшті саяси жауап»","answer_summary":"Бойкот «қарсы» дауысына тең емес. Хаттамада қатысу мен берілген дауыстар тіркеледі, ал «бойкот» жеке санат ретінде есептелмейді. 2026 жылғы 15 наурыздағы қорытынды қатысу 73,12% болды, қатысушылардың 87,15%-ы «Иә» деп дауыс берді. «Жоқ» дауысы нәтижеге әсер етеді, ал келмеу наразылық дауысы болып саналмайды.","content_text":"Миф: «Бойкот – ең күшті саяси жауап» Бойкот «қарсы» дауысына тең емес. Хаттамада қатысу мен берілген дауыстар тіркеледі, ал «бойкот» жеке санат ретінде есептелмейді. 2026 жылғы 15 наурыздағы қорытынды қатысу 73,12% болды, қатысушылардың 87,15%-ы «Иә» деп дауыс берді. «Жоқ» дауысы нәтижеге әсер етеді, ал келмеу наразылық дауысы болып саналмайды. ## Миф\n«Наразылық білдірудің ең жақсы жолы – референдумға бармау. Бойкот біздің келіспейтінімізді көрсетеді.»\n## Фактілер\nЗаң тұрғысынан бойкот «қарсы» дауыс болып саналмайды және хаттамада бөлек нәтиже ретінде көрінбейді.\n**Нәтиже қалай есептеледі:**\n1. Дауыс беруге **сайлаушылардың 50%-дан астамы** қатысса, референдум **өтті** деп саналады\n2. Келгендердің **50%-дан астамы** «Иә» десе және «Иә» дауысы өңірлердің **кемінде 2/3-інде** басым болса, шешім қабылданады\n3. Сіздің келмеуіңіз еш жерде **«қарсы»** не **«бойкот»** ретінде тіркелмейді\n**Сандармен есептеп көрейік:**\nМысалы, 12 млн сайлаушының ішінен:\n- 7 млн адам келді (58% – референдум өтті)\n- 4 млн адам «Иә» деді (келгендердің 57%-ы)\n- 3 млн адам «Жоқ» деді\n- 5 млн адам бойкот жасады\nНәтиже: Конституция **қабылданды**. Бойкот жасаған 5 миллион адам нәтижеге **ешқандай** әсер еткен жоқ. Олар хаттамада көрінбейді.\n**Бойкот қашан әсер етер еді:**\nБойкот қорытынды қатысу **50%-дан төмен** болғанда ғана дауыс берудің заңдық нәтижесіне әсер ете алар еді. 2026 жылғы 15 наурыздағы нақты қатысу **73,12%** болды, сондықтан талап орындалды.\n## «Жоқ» дауысы бойкоттан күштірек\n|  | Бойкот | «Жоқ» дауысы |\n|---|---|---|\n| Хаттамада тіркеле ме | Жоқ | Иә |\n| Нәтижеге әсер ете ме | Жоқ (қатысу >50% болса) | Иә |\n| Конституциялық құқық па | Жоқ – бұл құқықтан бас тарту | Иә |\n| Статистикада көріне ме | Жоқ | Иә |\n## Бұл миф неге пайда болды\nБойкот әсерлі қадам сияқты көрінеді – «мен бұған қатыспаймын». Бірақ сайлау құқығының логикасы қарапайым: «Иә» бар, «Жоқ» бар, келмеу бар. Келмеу – үшінші нұсқа емес. Бұл – нөл.. Кейде ең күшті жауап – келіп, саналы түрде өз даусыңды беру. - Келмеу «жоқ» дауысы болып саналмайды – хаттамада тек қатысу мен дауыстар тіркеледі\n- Қатысу 50%-дан асса, бойкот жасағандар санына қарамастан референдум өтеді\n- 2022 жылғы референдумда қатысу 68% болды, яғни 50% межесінен 18 пайыздық тармаққа жоғары болды\n- 2026 жылғы 15 наурыздағы қорытынды қатысу 73,12% болды – талап орындалды\n- «Жоқ» дауысы есептеледі, хаттамада тіркеледі және нәтижеге әсер етеді","section":{"code":"myths","title":"Мифтер"},"keywords":"referendum-myth-boycott faq myths Мифтер","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":4,"title":"Халық билігі және референдум","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-4"},{"number":35,"title":"Азаматтардың қатысуы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-35"},{"number":92,"title":"Шешім қабылдау шарттары","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-92"},{"number":93,"title":"Конституциялық Соттың қорытындысы","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-93"}],"official_sources":[{"id":"referendum-results-2026","title":"2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумның алдын ала ресми қорытындысы","url":"https://election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10110","publisher":"Қазақстан Республикасының Орталық референдум комиссиясы","source_type":"referendum_authority","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:myths-referendum-vs-parliament:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"myths-referendum-vs-parliament","canonical_url":"https://constitution.my/p/myths-referendum-vs-parliament?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/myths-referendum-vs-parliament.md?lang=kk","question":"Миф: «Референдум парламенттен жақсы, себебі шешімді халық қабылдайды»","answer_summary":"Референдум парламенттің орнын алмастырмайды, ол іргелі мәселелерге арналған толықтыратын тетік. Бюджет немесе салық кодексі бойынша «Иә/Жоқ» формуласымен дауыс беру мүмкін емес. 2026 жылғы референдум – дұрыс мысал: мәтіннің 84%-ы жаңа, биліктің өзгеше құрылымы.","content_text":"Миф: «Референдум парламенттен жақсы, себебі шешімді халық қабылдайды» Референдум парламенттің орнын алмастырмайды, ол іргелі мәселелерге арналған толықтыратын тетік. Бюджет немесе салық кодексі бойынша «Иә/Жоқ» формуласымен дауыс беру мүмкін емес. 2026 жылғы референдум – дұрыс мысал: мәтіннің 84%-ы жаңа, биліктің өзгеше құрылымы. ## Миф\n\n«Халықтың бәрін референдум арқылы шешсін – парламент не үшін керек?»\n\n## Фактілер\n\nРеферендум мен парламент әртүрлі мәселелерді шешеді.\n\n**Референдум қашан керек:**\n- Жаңа Конституция – мемлекеттің негізі, жоғары заңдылық пен халықтық қолдау қажет\n- Егемендік пен аумақ мәселелері\n- Іргелі құндылықтар, олар бойынша қоғам тікелей пікір білдіруі керек\n\n**Парламент қашан тиімдірек:**\n- Бюджет – мыңдаған жол, салалар мен өңірлер арасындағы компромисстер\n- Салық кодексі – жүздеген беттік техникалық нормалар\n- Халықаралық шарттар – күрделі заңнамалық мәселелер\n\n## Неге «Иә/Жоқ» бюджет үшін жұмыс істемейді\n\nБюджет мыңдаған тармақтан тұрады. «Иә» деп дауыс беру – бәрімен келісу, «Жоқ» деп дауыс беру – бәрін қабылдамау дегенді білдіреді. Ал нақты мәселені ымыра арқылы шешу парламенттің міндеті – ол мамандандырылған комитеттер арқылы жұмыс істейді.\n\n## 2026 жылғы Конституция – референдумға дұрыс мысал\n\n- Мәтіннің **84%-ы жаңа** – іргелі өзгеріс\n- Биліктің басқа архитектурасы: бір палата, Вице-президент, Халық Кеңесі\n- Мұндай өзгеріс халықтың тікелей мақұлдауын талап етеді\n\nКонституция қабылданғаннан кейін ағымдағы заңдарды Құрылтай (145 депутат) қабылдайды – референдум емес. - Референдум – іргелі мәселелерге (Конституция, егемендік)\n- Ағымдағы заңнама (бюджет, салықтар, шарттар) үшін парламент тиімдірек\n- 2026 жылғы Конституция: мәтіннің 84%-ы жаңа, парламент функциялары 13-тен 23-ке дейін – референдумға дұрыс мысал\n- Конституция қабылданғаннан кейін ағымдағы заңдарды Құрылтай (145 депутат) қабылдайды, референдум емес","section":{"code":"myths","title":"Мифтер"},"keywords":"myths-referendum-vs-parliament faq myths Мифтер","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":4,"title":"Халық билігі және референдум","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-4"},{"number":52,"title":"Құрылтай","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-52"},{"number":92,"title":"Конституцияны референдум арқылы өзгерту","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-92"}],"official_sources":[{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"referendum-results-2026","title":"2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумның алдын ала ресми қорытындысы","url":"https://election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10110","publisher":"Қазақстан Республикасының Орталық референдум комиссиясы","source_type":"referendum_authority","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"kurultai-law-2026","title":"«Қазақстан Республикасының Құрылтайы туралы» Конституциялық заң","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2600000297","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitutional_law","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}
{"schema_version":"2026-07-13","id":"constitution-my:what-changed-after-vote:kk","type":"editorial_explainer","language":"kk","slug":"what-changed-after-vote","canonical_url":"https://constitution.my/p/what-changed-after-vote?lang=kk","markdown_url":"https://constitution.my/p/what-changed-after-vote.md?lang=kk","question":"Конституция күшіне енгеннен кейін не өзгерді?","answer_summary":"Конституция 2026 жылғы 1 шілдеден бастап күшінде. Жаңа құқықтар қолданыла бастады, негізгі конституциялық заңдар жарияланды, ал келесі жария кезең ретінде 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалған Құрылтай сайлауы белгіленді.","content_text":"Жаңа Конституция қабылданғаннан кейін не өзгерді? 2026 жылғы 15 наурызда Қазақстан азаматтары референдумда жаңа Конституцияны мақұлдады. 5 маусымда негізгі конституциялық заңдарға қол қойылды, 1 шілдеде Конституция күшіне енді және сол күні Құрылтай сайлауын өткізу туралы жарлыққа қол қойылды. Құрылтай депутаттарының сайлауы 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды. ## Басты мәлімет\n2026 жылғы 15 наурыздағы референдумнан кейін конституциялық реформа жоба кезеңінен нақты іске қосу кезеңіне өтті. Қазір үш нәрсені ажырату маңызды: неге қазірдің өзінде қол қойылды, не 1 шілдеден бері күшінде және не үшін әлі жеке жарлық не ұйымдастыру қадамы қажет.\n\n## Не болып қойды\n- **2026 жылғы 5 маусымда** Президент, Құрылтай, Конституциялық сот және Қазақстан Халық Кеңесі туралы қол қойылған конституциялық заңдар жарияланды.\n- Жаңа институттардың негізгі үлгісі ресми мәтіндерде бекітілді.\n- Конституция 1 шілдеде күшіне енді, бірақ жаңа органдар қалыптасқанға дейін институционалдық көшу жалғасады.\n\n## 2026 жылғы 1 шілдеден бері не күшінде\n- Жаңа Конституция елдің Негізгі заңы болды.\n- 1995 жылғы Конституция күшін жойды.\n- Жаңа конституциялық кепілдіктер, соның ішінде сотсыз ұстап алу мерзімін 48 сағатқа қысқарту қолданылады. Азаматтардың Конституциялық сотқа жүгіну тетігі 2023 жылғы 1 қаңтардан бері жұмыс істейді, ал жаңа Конституция оны сақтайды.\n\n## Келесі қадам ретінде не күтіледі\n- **2026 жылғы 1 шілдеде** Президент Құрылтай сайлауын тағайындау туралы жарлыққа қол қойды.\n- Бір палаталы Құрылтайға алғашқы сайлау **2026 жылғы 23 тамызға** тағайындалды.\n- Вице-президентті тағайындау Құрылтайдың қалыптасуына және оның келісіміне байланысты.\n- Қазақстан Халық Кеңесі туралы заң 1 шілдеден бастап күшінде, ал 2 шілдеде оның Хатшылығы құрылды. Кеңес құрамын бекіту мен алғашқы отырыстың күні жеке ресми актімен әлі жарияланған жоқ.\n\n## Фактілер\n- 2026 жылғы 15 наурыз – референдум және жаңа Конституцияны қабылдау\n- 2026 жылғы 5 маусым – негізгі конституциялық заңдарға қол қойылды\n- 2026 жылғы 1 шілде – Конституция күшіне енді\n- 2026 жылғы 23 тамыз – Құрылтай депутаттарының сайлауы\n- 2026 жылғы 2 шілде – Қазақстан Халық Кеңесінің Хатшылығы құрылды; алғашқы отырыс күні әлі жарияланған жоқ","section":{"code":"post_referendum","title":"Қазір өзекті"},"keywords":"what-changed-after-vote faq post_referendum Референдумнан кейін","date_modified":"2026-07-26T11:52:52.668476+00:00","license":"https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/","publisher":{"name":"Constitution.my","url":"https://constitution.my"},"source_role":{"is_official_legal_source":false,"provenance_status":"checked_registry","description":"Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources."},"article_references":[{"number":4,"title":"Халық билігі және референдум","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-4"},{"number":92,"title":"Өзгерістерді референдумда қабылдау тәртібі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-92"},{"number":94,"title":"Конституцияның күшіне енуі","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-94"},{"number":95,"title":"Өтпелі ережелер","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-95"},{"number":96,"title":"Актілерді сәйкестендіру","url":"https://constitution.my/full-text?lang=kk#article-96"}],"official_sources":[{"id":"referendum-results-2026","title":"2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумның алдын ала ресми қорытындысы","url":"https://election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=10110","publisher":"Қазақстан Республикасының Орталық референдум комиссиясы","source_type":"referendum_authority","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"constitution-2026-official","title":"Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"constitution","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"halyk-council-secretariat-decree","title":"Қазақстан Халық Кеңесінің Хатшылығын құру туралы жарлық","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2600001343","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"presidential_decree","checked_at":"2026-07-16"},{"id":"kurultai-election-decree","title":"Құрылтай депутаттарының сайлауын 2026 жылғы 23 тамызға тағайындау туралы жарлық","url":"https://adilet.zan.kz/rus/docs/U2600001338","publisher":"«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі","source_type":"presidential_decree","checked_at":"2026-07-16"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null}