Question: Халықаралық шарттар мен ұлттық заңдардың арақатынасы қалай өзгереді

Халықаралық шарттар мен ұлттық заңдардың арақатынасы қалай өзгереді Халықаралық шарттың және ұлттық заңның арақатынасын Конституция, шарттың мәртебесі және қолданылатын заңдар айқындайды. Нақты дау үшін ресми мәтінді, ратификациялау актісін және тиісті рәсімді бірге тексеріңіз. ## Нені тексеру керек

Халықаралық шартқа сүйенгенде оның ресми мәтінін, Қазақстан үшін күшіне енуі мен ратификациялануы туралы актіні, Конституцияны және қолданылатын салалық заңды бірге қарау қажет. Шарттың атауы немесе жалпы мазмұны өздігінен нақты даудың жауабын бермейді.

## Қайшылық туындаса

Құжаттардың арақатынасы нақты нормаға, істің түріне және қолданылатын рәсімге байланысты бағаланады. Сот не басқа орган дәлелдерді, ресми мәтіндерді және құзыретін ескере отырып шешім қабылдайды. Бұл карточка белгілі бір шарттың немесе істің нәтижесін алдын ала анықтамайды.

## Практикалық қадамдар

1. Шарттың ресми жарияланған нұсқасын табыңыз.
2. Оның Қазақстан үшін қолданылу мәртебесін және тиісті ратификациялау актісін тексеріңіз.
3. Ұлттық заңның және рәсімнің қай нормасы қолданылатынын анықтаңыз.
4. Нақты дау үшін маманнан немесе құзыретті органнан түсіндірме алыңыз. - Шарттың атауы емес, оның ресми мәтіні мен мәртебесі маңызды
- Конституция, салалық заң және рәсім нақты істегі қолдануды айқындайды
- Қайшылықты бағалау істің фактілері мен құзыретті органның шешіміне байланысты
- Ресми мәтін мен ратификациялау актісін бірге тексерген дұрыс

Практика

practical-international-treaties faq practical Практика

Қолданыстағы құқық

Халықаралық шарттар

Президенттің халықаралық қатынастары

Халықаралық шарттарды ратификациялау

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы (ресми архивтік жарияланым)


Question: Конституцияны отбасында, жұмыста немесе достармен қалай талқылаған дұрыс

Конституцияны отбасында, жұмыста немесе достармен қалай талқылаған дұрыс Конституцияны талқылағанда эмоциялық айтыстан гөрі нақты мәтінге, салыстыруға және мысалдарға сүйенген дұрыс. «Кім дұрыс» деп тартысудан гөрі «нақты не өзгеруде» деген сұраққа бірге жауап іздеген жөн. ## Неден бастау керек

Конституция туралы пікірталас тез эмоцияға айналып кетуі мүмкін. Сондықтан әңгімені ұраннан емес, нақты сұрақтан бастаған тиімді:

- не өзгеріп жатыр
- ол қай бапқа қатысты
- бұрын қалай еді
- енді қалай болады
- бұл кімге қалай әсер етеді

## Ең пайдалы тәсіл

Талқылауды мына ретпен жүргізуге болады:

1. Алдымен тақырыпты анықтау – құқықтар ма, билік пе, референдум ба
2. Содан кейін мәтін немесе қысқа карточка оқу
3. Бұрынғы және жаңа нұсқаны салыстыру
4. Күнделікті өмірмен байланысты мысал келтіру

## Не істемеген дұрыс

- тек желідегі үзіндіге сүйену
- толық мәтінді көрмей кесімді қорытынды жасау
- қарсы пікірді бірден “жау” ретінде қабылдау
- құқықтық мәселені тек саяси эмоцияға айналдыру

## Неге бұл маңызды

Конституция – барлығына ортақ ереже. Сондықтан оны талқылау кезінде мақсат бір-бірін жеңу емес, мәтіннің шын мәнін түсіну болуы керек.

## Негізгі ой

Ең сапалы әңгіме – айқай емес, салыстыру, сұрақ қою және мәтінге қайта оралу арқылы жүреді. - Талқылауды нақты мәтін мен салыстыруға сүйеніп жүргізген дұрыс
- Пікірталасты эмоциядан емес, “не өзгеріп жатыр?” деген сұрақтан бастау пайдалы
- Үзінділер мен желідегі посттарға ғана сүйену қате түсінік тудыруы мүмкін
- Конституцияны талқылаудың мақсаты – мәтінді түсіну

Практика

practical-how-to-discuss faq practical Практика

Canonical Constitution.my explainer with card-level checked official sources.

Ақпаратқа қол жеткізу

Бірлесу бостандығы

Бейбіт жиналыстар

Азаматтардың қатысуы

Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Бұл мен үшін нақты нені өзгертеді

Бұл мен үшін нақты нені өзгертеді Нақты өзгерістер: сотсыз ұстау мерзімі 72 сағаттан 48 сағатқа дейін қысқарады, ұсталған кезде құқықтарды түсіндіру міндеті күшейеді. Цифрлық салада дербес деректер мен хабарламаларға қатысты кепілдіктер нақты аталды. Құрылтай бір палаталы өкілді орган ретінде қалыптасады, ал петициялар ӘРПК рәсімімен қаралады. ## Бұл сіз үшін нақты нені өзгертеді
Конституция алыс нәрсе сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ міне, ол сіздің өміріңізге әкелетін нақты өзгерістер.
## Сіздің құқықтарыңыз: бұрын → енді
| Не | Бұрын | Енді |
|---|---|---|
| Сотсыз ұстау | **72 сағатқа дейін** | **48 сағатқа дейін** – бір тәулікке аз |
| Ұсталған кезде құқықтарды түсіндіру | Процестік заңда бар | **Конституциялық деңгейде нақтыланады** |
| Хат-хабарды қорғау | Жалпы конституциялық қорғау | **Дербес деректер мен цифрлық технологиялар қолданылатын хабарламалар туралы тікелей тұжырым** |
| Адвокатура | Жай заң деңгейінде | **Конституциялық мәртебе** – тәуелсіз институт |
## Сіздің өкілдігіңіз
- **Құрылтай** – пропорционалды жүйемен сайланатын 145 депутат. Сенат болмайды – бір палаталы парламент.
- **Халық Кеңесі** – қоғамдық топтардан 126 мүше, заң жобаларын енгізу құқығы бар
- **Мәслихаттар** – әкімдерді бақылауы күшейеді
- **Квоталар** – парламентте әйелдер, жастар, мүгедектігі бар адамдар өкілдік алады
## Сіздің қорғанысыңыз
- **Конституциялық Сот** – азаматтар заңда белгіленген тәртіппен 2023 жылдан бері жүгіне алады
- **Омбудсмен** – мемлекеттік органдарға қатысты шағымдар бойынша
- **Сот** – бұл абсолютті құқық, ол шектелмейді
## Сіздің қатысуыңыз
- Әкімдерді сайлау – сайланбалылық кеңейеді
- **Петициялар** – ӘРПК бойынша ұжымдық өтініштердің бөлек рәсімі; шектер адресатқа байланысты
- Референдум – Конституцияны қабылдау-қабылдамауды өзіңіз шешесіз
Конституциялық комиссия (120-дан астам сарапшы) 2025 жылғы қыркүйектен 2026 жылғы ақпанға дейін мәтіннің 84%-ын өзгертетін жоба үстінде жұмыс істеді. Өзгерістер бірден емес, құқықтар, рәсімдер және мемлекеттік институттар арқылы уақыт өте анық байқалады. - Сотсыз ұстау 72 сағаттан 48 сағатқа дейін қысқарады, ал құқықтарды түсіндіру міндеті конституциялық деңгейде нақтыланады
- Құрылтай: бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша сайланатын 145 депутат
- Халық Кеңесі: заң шығару бастамасы құқығы бар 126 мүше
- Конституциялық комиссия: 120-дан астам сарапшы, 2025 жылғы қыркүйек – 2026 жылғы ақпан

Практика

practical-what-changes-for-me faq practical Практика

Құқықтарды қорғау

Цифрлық құқықтар

Азаматтардың қатысуы

Құрылтай

Конституциялық Сот

Күшіне ену

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Қазақстан Республикасының Құрылтайы туралы» Конституциялық заң

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Қазақстан Халық Кеңесі туралы» Конституциялық заң

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Қазақстан Республикасының ӘРПК, 12-1-тарау «Петиция»

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Конституция туралы ақпаратты қалай тексеруге болады

Конституция туралы ақпаратты қалай тексеруге болады Конституция туралы сенімді ақпаратты тек ресми мәтін, салыстырмалы кесте, ресми түсіндірме материалдар және уәкілетті мемлекеттік органдардың жарияланымдары арқылы тексерген дұрыс. Әлеуметтік желідегі үзінділер мен эмоциялық пікірлер толық суретті әрдайым бермейді. ## Неге тексеру маңызды

Конституциялық тақырыптар күрделі болғандықтан, айналасында көп қысқартылған, үзік немесе бұрмаланған ақпарат жүреді. Бір сөйлемді контекстен жұлып алу арқылы мүлде қате әсер қалыптасуы мүмкін.

## Ең сенімді дереккөздер

Ақпаратты тексерудің дұрыс реті:

- Конституцияның толық мәтіні
- бұрынғы және жаңа редакцияның салыстырмалы кестесі
- ресми түсіндірме материалдар
- уәкілетті органдардың сайттары
- ресми жарияланған құқықтық құжаттар

## Нені салыстыру керек

Ақпаратты тексергенде мына сұрақтарды қойыңыз:

- бұл норма расымен мәтінде бар ма
- ол жаңа ма, әлде бұрыннан болған ба
- норма толық берілген бе, әлде үзінді ғана ма
- оны түсіндіру біржақты емес пе
- ол құқықтық мәтінге сәйкес келе ме

## Әлеуметтік желідегі қателік қайда

Әлеуметтік желілерде жиі:

- бір сөйлем ғана көрсетіледі
- эмоциялық баға мәтіннің өзінен басым болады
- толық нұсқаға сілтеме берілмейді
- миф пен факт араласып кетеді

Сондықтан кез келген даулы тезисті түпнұсқамен салыстыру маңызды.

## Практикалық кеңес

Егер бір мәлімдеме күмәнді көрінсе:
1. Алдымен толық мәтінді ашыңыз
2. Салыстырмалы кестені қараңыз
3. Ресми түсіндірмені табыңыз
4. Тек содан кейін қорытынды жасаңыз

## Негізгі ой

Конституция туралы дұрыс пікір қалыптастырудың ең жақсы жолы – қысқа цитаталарға емес, толық мәтін мен ресми дереккөздерге сүйену.

→ [Конституцияның толық мәтіні](/full-text?lang=kk) · [1995 жылғы Конституция](/constitution-1995?lang=kk) - Сенімді ақпараттың негізі – толық мәтін, салыстырмалы кесте және ресми түсіндірме
- Үзінділер мен әлеуметтік желі посттары жиі толық контексті бермейді
- Даулы тұжырымды әрқашан түпнұсқамен салыстыру керек
- Ақпаратты бірнеше ресми дереккөз арқылы тексеру дұрыс

Практика

practical-how-to-check-information faq practical Практика

Актілерді ресми жариялау

Ақпаратқа қол жеткізу

Заңнамалық реттеу

Заңдар және конституциялық заңдар

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Ресми конституциялық құжаттар

2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумның алдын ала ресми қорытындысы

Қазақстан Республикасының Орталық референдум комиссиясы


Question: Мені жұмыстан шығарды – конституциялық құқықтарым қандай

Мені жұмыстан шығарды – конституциялық құқықтарым қандай Конституция еңбек құқығын және жұмыссыздықтан қорғануды кепілдендіреді. Заңсыз жұмыстан шығарылған жағдайда сотқа, еңбек инспекциясына немесе омбудсменге жүгінуге болады. Жаңа Конституция әлеуметтік кепілдіктерді нығайтады және кемсітушілікті тыйым салады. ## Конституция не кепілдендіреді

Қазақстан Конституциясы еңбек құқығыңызды тікелей бекітеді:

- **Еңбек бостандығы құқығы.** Ешкім сізді жұмысқа мәжбүрлей алмайды немесе заңды негіздерсіз еңбек құқығынан айыра алмайды.
- **Жұмыссыздықтан қорғаныш.** Мемлекет жұмысбастылық жағдайын жасауға және жұмысынан айырылған азаматтарды қолдауға міндетті.
- **Кемсітушілікке тыйым.** Жыныстық, нәсілдік, ұлттық, жастық, діни, саяси немесе әлеуметтік белгілері бойынша жұмыстан шығару конституциялық құқықты бұзу болып табылады.
- **Әділ сыйақы құқығы.** Конституция заңмен белгіленген ең төмен мөлшерден кем емес еңбекақыны кепілдендіреді.
- **Әлеуметтік қорғаныш құқығы.** Жұмыс жоғалтқан жағдайда жұмыссыздық жәрдемақысы мен жұмысқа орналасуға көмек алуға құқығыңыз бар.

## Заңсыз жұмыстан шығарылған жағдайда не істеу керек

**1-қадам. Жұмыстан шығару туралы бұйрықты алыңыз**
Жұмыс беруші сізге негіздемесі бар жұмыстан шығару туралы бұйрық беруге міндетті. Барлық құжаттарды сақтаңыз.

**2-қадам. Заңдылықты бағалаңыз**
Еңбек кодексінде жұмыстан шығару негіздерінің жабық тізімі бар. Сізді заңды негізсіз жұмыстан шығарса – бұл заңсыз жұмыстан шығарылу.

**3-қадам. Қайда жүгіну керек**

- **Мемлекеттік еңбек инспекциясы** – 10 жұмыс күні ішінде шағым беріңіз.
- **Сот** – бұйрықты алған күннен бастап **1 ай** ішінде заңсыз жұмыстан шығарылу туралы талап қойыңыз.
- **Адам құқықтары жөніндегі уәкіл (омбудсмен)** – бұзушылық кемсітушілік сипатта болса.
- **Кәсіподақ** – кәсіподақ мүшесі болсаңыз, ол сіздің мүддеңізді қорғауға міндетті. - Конституция еңбек құқығын және жұмыссыздықтан қорғанышты кепілдендіреді
- Кемсітушілік негізіндегі жұмыстан шығару конституциялық құқықтарды бұзады
- Заңсыз жұмыстан шығарылу туралы талап қоюдың мерзімі – бұйрықты алған күннен 1 ай
- Еңбек инспекциясына, сотқа немесе омбудсменге жүгіній
- Сот жұмысқа қалпына келтіруге және өтемақы өндіріп алуға міндеттей алады

Практика

life-fired-from-job faq practical Практика

Адам құқықтары

Еңбек ету құқығы

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Бизнес ашқым келеді – Конституция не кепілдендіреді

Бизнес ашқым келеді – Конституция не кепілдендіреді Конституция кәсіпкерлік бостандығын, меншік құқығын және сот арқылы қорғалуды бекітеді. Бизнес ашу және дауды шешу үшін салалық заңдардың талаптарын, құжаттарды және мерзімдерді де ескеру қажет. ## Конституция не береді

Конституция кәсіпкерлік бостандығын, меншік құқығын, бәсекені қорғауды және сот арқылы қорғалуды бекітеді. Бұл нормалар мемлекеттік шешімдер мен заңдарға бағдар береді, бірақ тіркеуді, рұқсаттарды, шарттарды және салық міндеттерін алмастырмайды.

## Істі бастамас бұрын

Қызмет түріне қойылатын талаптарды бөлек тексеріңіз: тіркеу, хабарлама немесе рұқсат режимі, салалық ережелер, салық, еңбек қатынастары және деректермен жұмыс. Жер, құрылыс, қаржы қызметі, білім, медицина және саудаға қосымша талаптар қолданылуы мүмкін.

## Дау туындаса

1. Шешімді, нұсқаманы, шартты, хат алмасуды және құжатты алған күнді растайтын дәлелді сақтаңыз.
2. Шешімді кім қабылдағанын, қандай нормаға сілтеме жасалғанын анықтаңыз.
3. Сотқа дейінгі тәртіп пен шағым не талап қою мерзімін тексеріңіз.
4. Лицензия, мүлікті иеліктен шығару, бәсеке немесе ірі сома дауы болса, бейінді көмек алыңыз.

«Атамекен», бизнес-омбудсмен, бәсекелестікті қорғау органы және соттар әртүрлі функция атқарады. Конституциялық Сот қолданылған норманың конституциялылығын тексеру мәселесін заңда белгіленген талаптар орындалған кезде қарай алады; ол контрагентпен дауды қараудың орнына жүрмейді. - Конституция бизнес пен меншіктің негізгі кепілдіктерін белгілейді
- Нақты талаптарды салалық заңдар мен мәміле құжаттары айқындайды
- Дау үшін шешім, негіз, дәлел және шағым мерзімі маңызды
- Органды таңдау тек өтініш берушінің мәртебесіне емес, даудың мәніне байланысты

Практика

life-start-business faq practical Практика

Адам құқықтары

Меншік кепілдіктері

Жеке меншік

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Конституция меншік пен кәсіпкерлік туралы не айтады

Конституция меншік пен кәсіпкерлік туралы не айтады Конституция меншік құқығын және кәсіпкерлік бостандығын бекітеді. Мүлікке, жерге, келісімге немесе нарыққа қатысты дауда арнайы заңдар, рәсім және нақты жағдайдың құжаттары да шешуші болады. ## Конституция нені бекітеді

Конституция меншік құқығын, мұрагерлікті және кәсіпкерлік қызмет бостандығын таниды. Ол жосықсыз бәсекеге және монополистік қызметке заңда белгіленген шектерде тыйым салады.

Бұл ережелер жалпы құқықтық шеңберді белгілейді. Тіркеу, лицензия, салық, бәсеке, жер және мәміле талаптары арнайы заңдарда нақтыланады.

## Мүлікке қатысты дау туындаса

Мемлекеттік мұқтаждықтар үшін мүлікті мәжбүрлеп иеліктен шығару заңда көзделген айрықша жағдайларда, сот рәсімімен және теңбе-тең өтеммен жол беріледі. Мүліктің түрі, негізі, бағасы, мерзімі және шағымдану тәртібі нақты рәсімге байланысты.

Хабарламаларды, шарттарды, құқық белгілейтін құжаттарды және бағалау құжаттарын сақтаңыз. Олар шешімнің негізін және шағым мерзімін тексеруге қажет.

## Кәсіпкерлікке қатысты дау туындаса

Қызмет түріне қойылатын талаптарды, рұқсаттарды, салық және жер ережелерін, сондай-ақ орган шешімінің негізі мен мерзімін бөлек тексеріңіз. Айыппұл, мүлікті иеліктен шығару немесе мерзім өткізіп алу қаупі болса, бейінді заңгердің көмегі маңызды. - Конституция меншік, мұрагерлік және кәсіпкерлік бостандығын бекітеді
- Жер, бәсеке және мәмілелердің нақты тәртібін арнайы заңдар айқындайды
- Иеліктен шығару кезінде негіз, сот рәсімі, бағалау және шағым мерзімі маңызды
- Қорғау тәсілі істің құжаттары мен мән-жайына байланысты

Практика

practical-property-and-business faq practical Практика

Меншік

Жеке меншік

Кәсіпкерлік

Табиғатты қорғау

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Баланы мектепке қабылдамады – Конституция не дейді

Баланы мектепке қабылдамады – Конституция не дейді Конституция міндетті тегін орта білім алуға құқық береді. Бала қабылданбаса, хабарламаны сақтап, бас тарту себебін мектеп пен білім органынан тексеріңіз; одан арғы тәртіп мән-жайға байланысты. ## Білімге конституциялық құқық

Қазақстан Конституциясы бекітеді: **орта білім міндетті және тегін**. Бұл мектептің қалауы бойынша берілетін артықшылық немесе қызмет емес – әр баланың конституциялық құқығы.

Нақты нелер кепілдендіріледі:

- Әрбір бала мемлекеттік оқу орындарында **тегін орта білім алу** құқығына ие.
- Білім **міндетті** – мемлекет оны әрбір балаға қолжетімді етуге міндетті.
- Мемлекеттік мектепке **заңды негізсіз** қабылдаудан бас тарту конституциялық құқықты бұзу болып табылады.

## Бас тартылған жағдайда не істеу керек

**1-қадам.** Негіздемесі мен күні көрсетілген жазбаша хабарламаны немесе өтініш мәртебесін сұраңыз. Бұл ауызша әңгімеге емес, нақты құжатқа сүйенуге мүмкіндік береді.

**2-қадам.** Мектептен және жергілікті білім басқармасынан түсіндірме алыңыз. Қабылдауға өтінішті және тәртіп туралы өтінішті eGov арқылы не белгіленген офлайн тәртіппен беруге болады.

**3-қадам.** Тәртіп бұзылды деп санасаңыз, құжаттармен құзыретті органға өтініш беріңіз. Прокуратура өтініштерді өз құзыреті шегінде қарайды, бірақ шағымданудың белгіленген тәртібін не сотты алмастырмайды.

**4-қадам.** Қажет болса, құқықты сотта қорғаңыз. Талаптың түрі, мерзімі және дәлелдері бас тарту себебіне байланысты, сондықтан нақты дау бойынша заңгерлік кеңес алған дұрыс. - Қазақстандағы орта білім міндетті және тегін – бұл Конституция нормасы
- Заңды негізсіз қабылдаудан бас тарту заңсыз
- Жазбаша хабарламаны немесе өтініш мәртебесін сақтаңыз
- Алдымен мектеп пен білім органынан негіздемені нақтылаңыз; кейін жағдайға сай қорғау тәсілін таңдаңыз
- Сотта қорғау үшін бас тарту себебі, мерзім және құжаттар тексеріледі

Практика

life-child-school-refused faq practical Практика

Адам құқықтары

Білім алу құқығы

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Конституция білім алу мен денсаулық сақтау құқығын қалай қорғайды

Конституция білім алу мен денсаулық сақтау құқығын қалай қорғайды Конституция білім алу мен денсаулықты қорғаудың негізгі кепілдіктерін бекітеді. Мектепке қабылдау, тегін көмектің көлемі, қызмет сапасы және шағымдану тәртібі арнайы заңдар мен нақты жағдайға байланысты. ## Білім

Конституция білім алуға қатысты негізгі кепілдіктерді бекітеді. Қабылдау, оқу тілі, ерекше білім беру қажеттіліктері, гранттар және білім сапасына қойылатын талаптар арнайы заңдар мен білім беру ұйымының рәсімдерінде нақтыланады.

Мектепке қабылдау не оқыту жағдайына қатысты мәселе туса, ұйымнан жазбаша түсіндірме және қолданылған ережені сұраңыз. Шағым беру жолы мәселенің сипатына байланысты болады.

## Денсаулық сақтау

Денсаулықты қорғау құқығы конституциялық кепілдік болып табылады. Медициналық көмектің көлемі, жолдама, кезек, қызметтің сапасы және шағымдану тәртібі денсаулық сақтау заңнамасы мен нақты медициналық жағдайға байланысты.

Қызмет көрсетуден бас тарту немесе сапасына қатысты мәселе болса, қабылданған шешімді, медициналық құжаттарды және күндерді сақтаңыз. Алдымен ұйымның өзіне, содан кейін тиісті органға не заңда көзделген шағымдану тәртібімен жүгініңіз.

## Нақты жағдай үшін

Білім не денсаулық мәселесінде Конституция жалпы кепілдік береді, ал практикалық шешім құжаттарға, қолданылатын тәртіпке және нақты мән-жайға тәуелді. - Конституция білім алуға және денсаулықты қорғауға қатысты негізгі кепілдіктерді бекітеді
- Қабылдау, көмек көлемі және сапа талаптары арнайы заңдармен нақтыланады
- Жазбаша шешімдер мен медициналық не білім беру құжаттарын сақтаңыз
- Шағымдану жолы мәселенің түрі мен қолданылатын рәсімге байланысты

Практика

practical-education-health faq practical Практика

Құқықтарды қорғау

Денсаулық сақтау

Білім беру

Табиғатты қорғау

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Конституциялық өзгерістерді қалай дұрыс оқу керек

Конституциялық өзгерістерді қалай дұрыс оқу керек Конституцияны қатарынан түгел оқығаннан гөрі, блоктар бойынша оқыған ыңғайлы: алдымен құқықтар мен бостандықтарды, содан кейін билік құрылымын, одан соң өзгерту тәртібін қараңыз. Конституция – бірінші беттен соңғы бетке дейін роман сияқты оқылатын мәтін емес. Бұл – анықтамалық құжат: өз сұрағыңызға жауап іздеп, қажет бөлімді ашасыз.
## Оқудың практикалық тәртібі
1. **Құқықтар мен бостандықтар туралы бөлім** – нақты қандай құқықтар қорғалатынын қараңыз. Бұл сізге тікелей қатысты.
2. **Билік құрылымы** – кім не үшін жауап береді: Президент, Құрылтай, Үкімет.
3. **Жергілікті өзін-өзі басқару** – әкімдіктер мен мәслихаттар қалай жұмыс істейтінін түсініңіз.
4. **Конституцияны өзгерту тәртібі** – ережелерді кім және қалай өзгерте алатынын қараңыз.
## Алғашқы оқуға арналған кеңестер
- **Бәрін жаттап алуға тырыспаңыз.** Өзіңізге қатысты нормаларды іздеңіз: ұстау кезіндегі құқықтар, деректерді қорғау, тұрғын үйге құқық.
- **Салыстырып оқыңыз.** 1995 жылғы Конституцияны және 2026 жылғы жаңа Конституцияны қатар ашсаңыз, өзгерістер анық көрінеді.
- **Тірек сөздерге назар аударыңыз.** Конституциядағы тұжырымдар дәл болады: «құқылы» = болады, «міндетті» = тиіс, «жол берілмейді» = тыйым салынады. Бір қарағанда ұқсас сөздер, бірақ құқықтық салдары әртүрлі.
- **Термин түсініксіз болса,** сайттағы глоссарийді қараңыз.
## Қайдан оқу керек
- **1995 жылғы Конституция (тарихи мәтін)** – [constitution.my сайтынан оқу](/constitution-1995?lang=kk) немесе [Gov.kz архивінен оқу](https://www.gov.kz/uploads/2020/2/11/92594e9ba28352a961ca421505b4b79a_original.146163.pdf)
- **Жаңа Конституция** – [constitution.my сайтындағы толық мәтін](/full-text?lang=kk)
- **Жаңа Конституция жобасы** – 2026 жылғы 12 ақпанда жарияланған
- **Біздің сайт** – әр тақырып бойынша қарапайым тілмен жазылған түсіндірме карточкалар
## Нені ескеру керек
- Конституция – құқықтық құжат. Бірқатар тұжырымдарды бірден түсінбеу қалыпты жағдай.
- Нақты жағдай туындаса, заңгерден кеңес алған дұрыс. · [1995 жылғы Конституция](/constitution-1995?lang=kk) - Конституцияны тұтастай емес, блоктар бойынша оқыған дұрыс
- Алдымен құқықтар туралы бөлімнен бастаңыз – бұл сізге тікелей қатысты
- Тірек сөздер: «құқылы» = болады, «міндетті» = тиіс, «жол берілмейді» = тыйым салынады
- 1995 жылғы Конституцияны 2026 жылғы жаңа Конституциямен салыстырыңыз – сонда өзгерістер анық көрінедіатысу тетіктері

Тарих

constitution-how-to-read faq history Тарих

Тікелей қолданылуы және жоғары заңдық күші

Құқықтарды қорғау

Президент

Құрылтай

Халық Кеңесі

Конституциялық Сот

Жергілікті басқару

Конституцияға өзгерістер енгізу

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Ресми конституциялық құжаттар


Question: 2022 жылғы конституциялық реформалар нені өзгертті

2022 жылғы конституциялық реформалар нені өзгертті 2022 жылғы реформа Президент билігін шектеп, Елбасы мәртебесін жойды, азаматтардың тікелей жүгіну құқығы бар Конституциялық сотты қалпына келтірді және 7 жылдық бір мерзімді бекітті. Бұл – алғашқы қадам. 2026 жылғы Конституция – осы өзгерістердің жүйелі жалғасы. 2022 жылғы 5 маусымдағы референдум бетбұрыс кезең болды: азаматтардың 77%-ы ауқымды түзетулерді қолдады. Реформа 2022 жылғы Қаңтар оқиғаларына және қоғамның өзгеріс сұранысына жауап ретінде жүргізілді.
## 2022 жылғы негізгі өзгерістер
| Не өзгерді | Мәні |
|---|---|
| Елбасы мәртебесі | Жойылды – Тұңғыш Президент ерекше конституциялық мәртебесінен айырылды |
| Конституциялық сот | Қайта құрылды (Конституциялық кеңестің орнына). Азаматтар тікелей жүгіну құқығына ие болды |
| Президент мерзімі | Қайта сайланусыз 7 жылдық бір мерзім |
| Президенттің туыстары | Мемлекеттік органдар мен квазимемлекеттік секторда басшылық қызмет атқаруына тыйым салынды |
| Жер | Шетелдіктерге жер сатуға конституциялық тыйым енгізілді |
| Өлім жазасы | Конституциялық тыйым бекітілді |
| Мәжіліс | Аралас жүйе: партиялық тізімдер + бірмандатты округтер |
| Мәслихаттар | Президент олардың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату құқығынан айырылды |
## Неліктен бұл «алғашқы қадам» болды
2022 жылғы реформа ең өткір мәселелерді шешті: биліктің шамадан тыс шоғырлануы, Елбасы артықшылықтары, Конституциялық соттың болмауы. Бірақ ол **архитектураны** толық өзгертпеді: қос палаталы парламент, тағайындалатын сенаторлар, цифрлық құқықтардың болмауы, адвокатураның конституциялық мәртебесінің жоқтығы сол күйі қалды.
## 2026 жылғы Конституцияда 2022 жылдан не сақталды
- **Қайта сайланусыз 7 жылдық бір мерзім** – сақталады
- **Конституциялық сот және азаматтардың жүгіну құқығы** – сақталады
- **Өлім жазасына тыйым** – сақталады
- **Елбасы мәртебесін алып тастау** – жаңа Конституцияда мұндай норма мүлде жоқ
- **Шетелдіктерге жер сатуға тыйым** – сақталады
## 2026 жылғы Конституция не қосты
- Қос палаталы жүйенің орнына **бір палаталы Құрылтай** (бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша сайланатын 145 депутат)
- **Халық Кеңесі** – заңнамалық бастама құқығы бар халық кеңесі
- **Вице-президент** – басқарудың сабақтастығын қамтамасыз ететін жаңа институт
- **Цифрлық құқықтар** – дербес деректер мен цифрлық технологиялар қолданылатын хабарламаларды қорғау
- **Ұсталған кезде үндемеуге құқық** – конституциялық деңгейде
- **Адвокатура** – жеке конституциялық бап
- **Білімнің зайырлы сипаты** – конституциялық норма
- **Құрылтайдағы квоталар** – әйелдерге, жастарға, мүгедектігі бар адамдарға арналған
## Жиі кездесетін жаңсақ түсініктер
- **«2022 жылғы реформа жұмыс істемеді, жаңа Конституция не үшін керек?»** Реформа жұмыс істеп жатыр: Конституциялық сот өтініштерді қабылдайды, Елбасы мәртебесі жойылды, 7 жылдық бір мерзім енгізілді. Бірақ архитектура – қос палаталы жүйе мен цифрлық құқықтардың жоқтығы – 1995 жылғы модель күйінде қалды.
- **«Жаңа Конституция 2022 жылғы жетістіктерді жояды».** Барлық негізгі жетістіктер сақталады.
- **«Жүйе енді ғана жұмыс істей бастады, неге тағы өзгерту керек?»** Дәл осы кезеңде нүктелік түзетулердің жеткіліксіз екені анық көрінді. 2026 жылғы талқылаулар бос жерден туған жоқ – олар алдыңғы реформалардың логикалық жалғасы болды. - 2022 жылғы 5 маусымдағы референдум – 77% «Иә», 56 түзету
- Елбасы мәртебесі жойылды, Конституциялық сот қайта құрылды, өлім жазасына тыйым салынды
- Президентке 7 жылдық бір мерзім бекітілді
- 2022 жылғы реформа – аралық қадам, 2026 жылғы Конституция – жүйелі жалғасы
- 2026 жылғы Конституция 2022 жылғы негізгі жетістіктердің бәрін сақтайды

Тарих

constitution-reforms-2022 faq history Тарих

Халық билігі

Азаматтардың қатысуы

Конституциялық Сот

Адам құқықтары жөніндегі уәкіл

Конституцияға өзгерістер енгізу

«Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы» конституциялық заң

Ресми конституциялық құжаттар


Question: 1993 жылғы Конституция қандай болды

1993 жылғы Конституция қандай болды Алғашқы Конституция 1993 жылғы 28 қаңтарда қабылданды. Ол тәуелсіздікті бекітті, бірақ ымыралы құжат болып шықты: билік тармақтарының тепе-теңдігі әлсіз болды, өкілеттіктер нақты бөлінбеді. Екі жылдан кейін оның орнына 1995 жылғы Конституция келді. ## Контекст: ел жаңа бастау кезеңінде
1991 жылғы желтоқсанда Қазақстан тәуелсіздігін жариялады. Кеңестік жүйеден қалған Жоғарғы Кеңес жалғыз заң шығарушы орган болып қалды. Ел гиперинфляцияны, шаруашылық байланыстардың үзілуін және жаппай жекешелендіруді бастан өткерді. Сондықтан жаңа құқықтық негіз тез арада қажет болды.
**1993 жылғы 28 қаңтарда** Жоғарғы Кеңес тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Конституциясын қабылдады.
## Ол нені бекітті
- Қазақстанның тәуелсіз, демократиялық және құқықтық мемлекет екенін
- Президенттік басқару нысанын
- Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын
- Меншіктің әртүрлі нысандарын
- Қазақ тілінің мемлекеттік тіл екенін, ал орыс тілінің ұлтаралық қатынас тілі ретінде қолданылуын
## Неліктен орнықпады
- **Ымыралы сипат.** Құжатты кеңестік жүйеден шыққан Жоғарғы Кеңес қабылдады. Соның салдарынан ескі мен жаңаны ұштастыруға тырысқан аралық модель пайда болды.
- **Билік тармақтарының айқын бөлінбеуі.** Президент пен парламент өкілеттіктері бір-бірімен қабысып, қақтығыстарға әкелді.
- **Дағдарысқа арналған тетіктердің болмауы.** Экономика құлдырап жатқанда, Конституция жедел шешім қабылдауға жеткілікті құрал бермеді.
## Қорытынды
1995 жылы референдумда жаңа Конституция қабылданды – онда президенттік билік күшейтіліп, қос палаталы парламент енгізілді. 1993 жылғы Конституция тәуелсіз мемлекетті қалыптастырудағы алғашқы, бірақ аралық қадам болды.
## Жиі кездесетін жаңсақ түсініктер
- **«Бірінші Конституция жақсырақ еді».** Ол қажет кезеңдік қадам болды, бірақ оның айқын еместігі мен ымыралы сипаты институционалдық қайшылықтарға әкелді.
- **«1993 жылғы Конституция демократиялық емес жолмен жойылды».** 1995 жылғы Конституция жалпыхалықтық референдумда қабылданды. 1993 жылғы мәтін өтпелі дәуірдің міндетін орындағандықтан тарихи маңызға ие. - 1993 жылғы 28 қаңтарда Жоғарғы Кеңес қабылдады
- Тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Конституциясы
- Екі жылға жетпей қолданылды
- 1995 жылы жалпыхалықтық референдумда қабылданған Конституциямен ауыстырылды

Тарих

constitution-history-1993 faq history Тарих

Мемлекеттің негіздері

Халық билігі

Конституция және қолданыстағы құқық

Ресми конституциялық құжаттар


Question: Қазақстан 2026 жылғы Конституциясына қалай келді

Қазақстан 2026 жылғы Конституциясына қалай келді 2026 жылғы Конституция бір сәтте пайда болған жоқ. Ол 1991 жылғы тәуелсіздіктен, 1993 және 1995 жылдардағы конституциялық негіздерден, кейінгі реформалардан – әсіресе 2022 жылғы өзгерістерден – өсіп шыққан ұзақ эволюцияның нәтижесі. ## Ұзақ конституциялық жол

2026 жылғы Конституцияны түсіну үшін оны бір реттік саяси шешім емес, Қазақстанның ұзақ конституциялық эволюциясының кезеңі ретінде қарау керек.

Бұл жол бірнеше негізгі белестен тұрды:

- **1991** – тәуелсіздік
- **1993** – алғашқы Конституция
- **1995** – қазіргі жүйенің негізгі конституциялық моделі
- **1998, 2007, 2011, 2017, 2022** – кезеңдік реформалар
- **2025–2026** – жаңа Конституцияны әзірлеу және референдум (15 наурызда өтті)

## Бұл эволюция нені көрсетті

30 жылдан астам уақыт ішінде ел:

- мемлекеттіліктің негізін бекітті
- билік институттарын қалыптастырды
- құқықтық жүйені дамытты
- қоғамның жаңа талаптарына бейімделді

Бірақ уақыт өте жаңа сұрақтар жиналды:

- биліктің тиімді теңгерімі
- цифрлық дәуірдегі құқықтар
- азаматтардың шешім қабылдауға қатысуы
- парламенттің рөлі
- үздіксіздік пен жауапкершілік

## 2026 Конституциясы нені өзгертті

2026 жылғы Конституция бұрынғы жүйені жай ғана косметикалық түзету емес, бірқатар бағыт бойынша тереңірек қайта қарауды ұсынады:

- екі палаталы парламенттің орнына Құрылтай
- Вице-президент институтын енгізу
- цифрлық құқықтарды конституциялық деңгейде бекіту
- халықтық қатысу және бақылау тетіктерін кеңейту

## 1995 пен 2022 жылдардың рөлі

1995 жылғы Конституция тұрақтылықтың негізін берді.
2022 жылғы реформалар қайта теңгерім бағытын ашты.
2026 жылғы Конституция осы екі кезеңнің тәжірибесін біріктіріп, келесі кезеңге өтуді белгіледі.

## Негізгі ой

2026 жылғы Конституция – өткенді жоққа шығару емес. Бұл – тәуелсіз Қазақстанның конституциялық дамуындағы кезекті қадам.

→ [2026 Конституциясының толық мәтіні](/full-text?lang=kk) · [1995 жылғы Конституция](/constitution-1995?lang=kk) · [Салыстыру](/compare?lang=kk) - Қазақстан үш конституциялық кезеңнен өтті: 1993, 1995, 2026
- Бес түзету пакеті: 1998, 2007, 2011, 2017, 2022
- Әр кезең өз дәуірінің сұранысына жауап берді
- 2026 жылғы жаңа Конституция 1995 жылғы мәтіннің 84%-ына әсер етеді
- Өзгермейтін қағидаттар: унитарлық, зайырлылық, егемендіклесі кезеңге көшу

Тарих

constitution-history-path-to-2026 faq history Тарих

Халық билігі

Азаматтардың қатысуы

Конституцияға өзгерістер енгізу

Күшіне ену

Өтпелі ережелер

Заңнаманы сәйкестендіру

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Ресми конституциялық құжаттар


Question: «Халық Кеңесі Парламенттің орнын басады»

«Халық Кеңесі Парламенттің орнын басады» Жоқ. Халық Кеңесі – заң қабылдай алмайтын консультативтік орган. Заңдарды тек Құрылтай қабылдайды. Халық Кеңесі бастама ұсына алады, бірақ олар автоматты түрде міндетті болмайды. ## Миф
«Халық Кеңесі жаңа парламентке айналып, Құрылтайдың орнын басады».

## Факт
Халық Кеңесі – **заң шығарушы парламент емес**, **консультативтік орган**.

## Ол не істей алады
- **бастамалар ұсына алады**
- саяси талқылауға мәселелер шығара алады
- қоғамдық және өңірлік мүдделерді көрсете алады

## Ол не істей алмайды
- **заң қабылдай алмайды**
- депутаттардың дауысын алмастыра алмайды
- міндетті шешімдерді автоматты түрде енгізе алмайды

## Заңдарды кім қабылдайды
Заңдарды парламент ретінде **тек Құрылтай** қабылдайды.

## Неге мұны ажырату маңызды
Кеңесші және заң шығарушы функцияларды шатастырса, Халық Кеңесінің өкілеттігін асыра бағалап, парламенттің рөлін төмендетіп алу оңай. Жаңа модель қатысудың қосымша арнасын береді, бірақ өкілді билікті алмастырмайды.

Мифтер

myth-halyk-kenesi-replaces-parliament faq myths Мифтер

Құрылтай

Халық Кеңесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: «Құрылтай – жай ғана атауы өзгерген Мәжіліс»

«Құрылтай – жай ғана атауы өзгерген Мәжіліс» Бұл жай атау ауыстыру емес: Сенат таратылды, президенттік тағайындаулар алынып тасталды, сайлау жүйесі өзгерді, өту шегі 5%-дан 7%-ға көтерілді, ал әйелдер, жастар және мүгедектігі бар адамдардың партиялық тізімдегі жиынтық үлесі кемінде 30% болуға тиіс. ## Миф
«Құрылтай – сол баяғы Мәжіліс, тек атауы өзгерген».

## Факт
Жаңа модель атауды емес, **парламенттің бүкіл архитектурасын** өзгертеді.

## Негізгі өзгерістер
- **Сенат таратылды** – екі палаталы жүйе жойылады.
- **Президенттік тағайындаулар алынып тасталды** – тағайындалатын сенаторлық орындар болмайды.
- **Сайлау жүйесі өзгереді** – бұрынғы аралас тәсілдің орнына Құрылтайдың жаңа қалыптасу моделі келеді.
- **Өту шегі** **5%-дан 7%-ға** көтерілді.
- Әйелдер, жастар және мүгедектігі бар адамдар партиялық тізімнің жиынтығында **кемінде 30%** болуы тиіс.

## Неге бұл миф пайда болады
Сырттай қарағанда парламент әлі де заң қабылдайтындықтан, өзгеріс тек атауда сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ шын мәнінде құрылым, қалыптасу тәртібі және өкілдіктің саяси логикасы өзгерді.

## Қорытынды
Құрылтай – «сол Мәжіліс» емес, парламенттің жаңа конституциялық моделі.

Мифтер

myth-kurultai-same-as-mazhilis faq myths Мифтер

Құрылтай

Құрылтай

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Құрылтай депутаттығына кандидаттарды ұсыну қорытындысы

Қазақстан Республикасы ОСК


Question: Миф: «Конституция бәрібір жұмыс істемейді, сондықтан онда не жазылғаны маңызды емес»

Миф: «Конституция бәрібір жұмыс істемейді, сондықтан онда не жазылғаны маңызды емес» «Конституция жұмыс істемейді» – ең кең тараған миф. 2023 жылдан бастап Конституциялық Сот азаматтардан ондаған өтініш қабылдап, бірқатар норманы конституциялық емес деп таныды. Өтініш тегін – eGov арқылы. Конституция оны пайдаланғанда жұмыс істейді. ## Миф

«Конституция бәрібір жұмыс істемейді. Онда не жазылғанының мәні жоқ – практикада бәрін шенеуніктер шешеді.»

## Фактілер

Конституция – сиқырлы батырма емес. Ол нақты тетіктер арқылы жұмыс істейді:

- **Конституциялық Сот (КС)** – заңдарды Конституцияға сәйкестігі тұрғысынан тексереді. Заң Конституцияға қайшы келсе – оның күшін жояды. 2023 жылдан бастап КС қарапайым азаматтардан ондаған өтініш қабылдады және бірқатар нормаларды конституциялық емес деп таныды. Өтініш тегін, eGov арқылы.
- **жалпы юрисдикция соттары** – Конституцияны тікелей қолданады. Судья Конституциядағы нормаға тікелей сілтеме жасай алады.
- **Прокуратура** – заңдылықты бақылайды, азаматтардың өтініштерін қарайды.
- **Омбудсмен** – адам құқықтары жөніндегі уәкіл, мемлекеттік органдарға ұсынымдар жасайды.

## Нақты нәтижелер

КС бірқатар нормаларды конституциялық емес деп таныды – бұл бір адамға ғана емес, бүкіл азаматтарға қолданылады. Мұндай шешімдер нормаларды барлығы үшін күшін жояды.

## Неліктен «жұмыс істемейді» деген пікір пайда болады

Конституциялық тетіктер бірден нәтиже бермейді. Өтініш беру, сот процесі, шешімді күту – уақытты талап етеді. Бірақ бұл «жұмыс істемейді» дегенді білдірмейді – бұл «уақыт пен күш-жігер керек» дегенді білдіреді.

## Практикалық нұсқаулық

1. eGov арқылы КС-ке тегін өтініш бер
2. Сотта Конституцияның нақты бабына сілтеме жаса
3. Прокуратураға немесе омбудсменге жүгін - КС 2023 жылдан жұмыс істейді және qарапайым азаматтардан тегін өтініш қабылдайды (eGov арқылы)
- Бірқатар норма конституциялық емес деп танылып, барлығы үшін күшін жойды
- Қорғаудың төрт тетігі: КС, соттар, прокуратура, омбудсмен
- КС-ке өтініш беруге адвокат ұсынылады, бірақ міндетті емес

Мифтер

myths-constitution-doesnt-work faq myths Мифтер

Конституцияның үстемдігі

Құқықтарды қорғау

Конституциялық Сот

Соттың Конституциялық Сотқа жүгінуі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Конституциялық Соттың 2026 жылғы 7 шілдедегі № 89-НҚ нормативтік қаулысы


Question: Миф: «Жаңа Конституция өмірді бірден жақсы жаққа өзгертеді»

Миф: «Жаңа Конституция өмірді бірден жақсы жаққа өзгертеді» Конституция – автоматты нәтиже емес, құқықтық негіз. Нақты өзгерістер заңдарға, сот практикасына және азаматтардың белсенділігіне байланысты. Норма мен практика арасындағы жол көбіне бірнеше жылдық институционалдық жұмысқа созылады. ## Миф
«Конституция қабылданса, өмір бірден жақсарады».

## Факт
Конституция бағыт пен құқықтық шеңберді белгілейді, бірақ норманы күнделікті тәжірибеге бір күнде айналдырмайды.

## Неліктен бұлай
- Конституция **цифрлық құқықтарды** бекітті, бірақ іске асыру тетіктерін нақтылайтын заңдарды **Парламент** қабылдайды.
- Конституциялық Сотқа **азаматтардың қолжетімділігі кеңейді**, бірақ бұл құқықты пайдалану керек: өтініш беру, практика қалыптастыру, шешімге қол жеткізу.
- Күшті конституциялық норма да соттар, мемлекеттік органдар және азаматтардың өзі оны қолданғанда ғана шынайы жұмыс істейді.

## Тарихи заңдылық
Жаңа норма мен орнықты практика арасында көбіне **3–7 жыл** өтеді. Бұл уақыт заңдарға, заңға тәуелді актілерге, сот прецеденттеріне және институттардың бейімделуіне кетеді.

## Азаматтар үшін не маңызды
Конституция мүмкіндік ашады, бірақ нәтиже қоғамның, соттардың және парламенттің оны қаншалықты дәйекті пайдаланатынына байланысты.

Мифтер

myth-constitution-solves-everything faq myths Мифтер

Халық билігі

Конституцияның үстемдігі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Миф: «Конституцияда бәрі тек құқықтарын талап етеді, міндеттер туралы ешкім айтпайды»

Миф: «Конституцияда бәрі тек құқықтарын талап етеді, міндеттер туралы ешкім айтпайды» Миф: «Конституцияда бәрі құқықтарын талап етеді, ал міндеттерді ұмытты». Факт: бөлімнің атауы «Адам мен азаматтың құқықтары, бостандықтары және міндеттері». Міндеттер тікелей жазылған: салықтар, елді қорғау, балалары мен ата-аналарына қамқорлық, табиғатты қорғау. Құқықтар мен міндеттер бөлінгісіз. ## Миф

«Бәрі тек «мен алуым керек» дейді. Ал міндеттерді ұмытты. Конституция – «маған берілуі тиіс» туралы.»

## Фактілер

Конституция бөлімінің атауы «Адам мен азаматтың құқықтары, бостандықтары және **міндеттері**». «Міндеттер» сөзі – тақырыптың өзінде.

**Нақты міндеттер:**
- Конституция мен заңдарды сақтау
- Салықтар мен алымдарды төлеу
- Қазақстан Республикасын қорғау
- Балаларды асырау және тәрбиелеу
- Еңбекке жарамсыз ата-аналарға қамқорлық жасау
- Табиғат пен қоршаған ортаны қорғау
- Басқалардың құқықтары мен бостандықтарын сыйлау

## Міндеттерді бұзудың салдары

Конституциялық міндеттер – жалаң декларация ғана емес. Оларды бұзу нақты жауапкершілікке әкеледі:

- Салықтарды төлемеу → айыппұл, сот
- Балаларды қамтамасыз етпеу → қылмыстық жауапкершілік
- Қоршаған ортаны ластау → әкімшілік немесе қылмыстық жауапкершілік

## Конституция (2026) не ұсынады

2026 жылғы Конституция барлық міндеттерді сақтайды және экологиялық міндеттемені конституциялық деңгейде нығайтады. Табиғатты қорғау – жеке бапта бекітіледі.

## Негізгі ой

Құқықтар мен міндеттер – бір медальдің екі жағы. Конституция екеуін де бірдей мойындайды. - Конституция бөлімінің атауы «Адам мен азаматтың құқықтары, бостандықтары және міндеттері» – міндеттер тақырыпта
- Нақты міндеттер: салықтар, елді қорғау, балалар, ата-аналар, табиғат, заңдар
- Міндеттерді бұзу нақты жауапкершілікке әкеледі (айыппұл, сот, қылмыстық іс)
- 2026 жылғы Конституция барлық міндеттерді сақтайды және экологиялық міндетемені күшейтеді

Мифтер

Адам құқықтары мен міндеттері

Конституция мен заңдарды сақтау

Салықтар мен алымдар

Қазақстан Республикасын қорғау

Отбасылық міндеттер

Табиғатты қорғау

Құқықтарды шектеу шектері

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Миф: «Кез келген Конституция жай ғана бар болғаны үшін жақсы»

Миф: «Кез келген Конституция жай ғана бар болғаны үшін жақсы» Конституцияның бар болуы оның жақсы екенін өздігінен білдірмейді. Конституция демократиялық болуы және құқықтарды қорғауы мүмкін, немесе керісінше – анық емес, өте орталықтандырылған, кепілдіктері әлсіз болуы және практикада тиімсіз болуы мүмкін. Маңыздысы – құжаттың атауы емес, оның мазмұны, қорғау тетіктері және іс жүзінде қалай жұмыс істейтіні. ## Неліктен бұл миф адастырады

«Конституция» сөзі беделді және маңызды естіледі. Сол себепті кейбір адамдар конституциялық мәтіннің жай ғана болуы саяси жүйенің жақсы екенінің белгісі деп есептейді. Бірақ бұл әрдайым дұрыс емес.

## Конституцияны жақсы ететін не

Конституцияны мына белгілер бойынша бағалау керек:

- мемлекеттік биліктің шектелуі
- құқықтар мен бостандықтардың қорғалуы
- тепе-теңдік пен тежемелік тетіктердің болуы
- жұмыс істейтін институттардың болуы
- практикада іске асырылу мүмкіндігі

## Конституцияны нашар ететін не

Конституция мынадай жағдайларда нашар болуы мүмкін:

- егер нормалар анық емес немесе тым жалпы болса
- егер билік шамадан тыс орталықтандырылса
- егер бақылау тетіктері тиімсіз болса
- егер нормалар сотта қорғалмаса

## Жазу мен іске асыру арасындағы айырмашылық

Тіпті жақсы жазылған Конституция да:

- тиімсіз іске асырылуы мүмкін
- формалды институттарға айналуы мүмкін
- нашар заңдармен бұрмалануы мүмкін

Сондықтан бағалаудың нақты сынағы – Конституцияның мазмұны, оның кепілдіктері және практикалық жұмысы.

## Негізгі қорытынды

«Конституция бар» деген жайттың өзі ештеңені кепілдендірмейді. Маңыздысы – ол не деп жазылған, кімді қорғайды және іс жүзінде қалай жұмыс істейді. - Конституцияның бар болуы оның жақсы екенін өздігінен білдірмейді
- Күшті конституция билікті шектейді және құқықтарды қорғайды
- Нашар іске асыру жақсы жазылған мәтінді де нәтижесіз етуі мүмкін
- Нақты сынақ – мазмұн, қорғау тетіктері және практика

Мифтер

myth-any-constitution-good faq myths Мифтер

Халық билігі

Конституцияның үстемдігі

Құқықтарды қорғау

Құқықтарды шектеу шектері

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Миф: «Заңда осылай жазылса, Конституция маңызды емес»

Миф: «Заңда осылай жазылса, Конституция маңызды емес» Миф: «Заң – заң, Конституцияның бұған қатысы жоқ». Факт: Конституция кез келген заңнан жоғары. Заң Конституцияға қайшы келсе – ол қолданылмайды. КС кез келген азаматтың өтініші бойынша конституциялық емес нормаларды жояды. Өтініш тегін, eGov арқылы. ## Миф

«Шенеунік: "Заңда маған солай жасауға рұқсат берілген". Демек, бәрі заңды – Конституция мұнда неге керек?»

## Фактілер

Кез келген заңнан жоғарыда Конституция тұрады. Бұл – **үстемдік** қағидаты.

**Иерархия қарапайым:**
1. **Конституция** – ең жоғары заңдық күші бар акт
2. **Конституциялық заңдар** – Конституцияға бағынады
3. **Қарапайым заңдар** – Конституцияға да, конституциялық заңдарға да бағынады
4. **Жарлықтар, қаулылар, бұйрықтар** – жоғарыдағының бәріне бағынады

Егер қарапайым заң Конституцияға қайшы келсе – оның **заңдық күші болмайды**. Конституциялық Сот азаматтардың өтініші бойынша мұндай заңды жоя алады.

## Практикалық мысал

Мемлекеттік орган белгілі бір заңға сілтеме жасай отырып, сіздің конституциялық құқықтарыңызды шектейді. Егер сол заңның нормасы Конституцияға қайшы келсе:

1. КС-ке тегін өтініш беріңіз (eGov арқылы)
2. КС нормаға сараптама жүргізеді
3. Егер норма конституциялық емес деп танылса – ол барлығы үшін күшін жояды

## Маңызды ескерту

«Заңда жазылған» – соңғы сөз емес. Маңыздысы – сол заң нормасының Конституцияға сәйкестігі. - Конституция кез келген заңнан, жарлықтан және бұйрықтан жоғары
- Конституциялық емес заң КС шешімінен кейін барлық азаматтар үшін күшін жояды
- КС-ке өтініш тегін, eGov арқылы, адвокат міндетті емес
- КС 2023 жылдан жұмыс істейді және конституциялық емес нормаларды бұрын да жойды

Мифтер

myths-law-vs-constitution faq myths Мифтер

Қолданыстағы құқық және Конституцияның басымдығы

Заңнамалық реттеу нысандары

Заңдар және конституциялық заңдар

Жергілікті нормативтік актілер

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Құрылтай туралы заң – нөлден жаңа парламент

Құрылтай туралы заң – нөлден жаңа парламент Құрылтай туралы заңға 2026 жылғы 5 маусымда қол қойылды. Ол пропорционалды жүйе бойынша сайланатын 145 депутаты бар бір палаталы парламентті бекітеді, ал 1 шілдеде Президент алғашқы сайлауды өткізу туралы жарлыққа қол қойды. Құрылтай депутаттарының сайлауы 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды. ## Мәртебесі
✅ **2026 жылғы 5 маусымда қол қойылды** және жеке конституциялық заң ретінде жарияланды.

## Не бекітілді
- Құрылтай – **бір палаталы** парламент.
- Оның құрамына **145 депутат** кіреді.
- Қалыптастыру негізі – **бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша пропорционалды өкілдік**.
- Депутаттардың өкілеттік мерзімі – **5 жыл**.

## Одан кейін не болады
- Конституция **2026 жылғы 1 шілдеде** күшіне енді.
- **2026 жылғы 1 шілдеде** Президент алғашқы сайлауды тағайындау туралы жарлыққа қол қойды.
- Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауы **2026 жылғы 23 тамызға** тағайындалды.
- 1995 жылғы модельдегі Парламент 2026 жылғы 1 шілдеде өкілеттігін тоқтатты.

## Бұл бұрынғы модельмен салыстырғанда нені өзгертеді
| Параметр | Парламент (1995) | Құрылтай (2026) |
|---|---|---|
| Палаталар | 2 (Мәжіліс + Сенат) | 1 |
| Депутаттар | 98 + 49 = 147 | 145 |
| Қалыптастыру | Палаталар бойынша бөлек рәсімдер | Бірыңғай ұлттық модель |

## Дереккөз
Заңға қол қойылғаны туралы ресми жарияланым – 2026 жылғы 5 маусымдағы Ақорда сайты.

Конституциялық заңдар

law-on-kurultai faq constitutional_laws Конституциялық заңдар

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Бірінші Құрылтай сайлауы

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Құрылтай депутаттарының сайлауын 2026 жылғы 23 тамызға тағайындау туралы жарлық

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

2026 жылғы 23 тамыздағы Құрылтай депутаттары сайлауының күнтізбелік жоспары

Қазақстан Республикасы ОСК

Сайлау 2026 жылғы 23 тамызда

Summary: Құрылтайдың құқықтық моделі бекітілді, алғашқы сайлау 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды.

Сайлау қорытындысын, Құрылтайдың қалыптасуын және жұмысының басталуын қадағалау.


Question: Конституциялық сот туралы заң – не өзгереді?

Конституциялық сот туралы заң – не өзгереді? Конституциялық Сот Конституция үстемдігінің кепілі ретіндегі рөлін сақтайды. Жаңа модель құрамды 11-ден 10 судьяға, тағайындау тәртібі мен өкілеттік мерзімін өзгертеді; азаматтардың өтініштері 2023 жылғы 1 қаңтардан бері қабылданады. ## Мәртебесі
✅ **Күшінде** – Конституциялық сот туралы жаңартылған заң 2026 жылғы 1 шілдеден бастап қолданылады

## Қазір не бар
ҚР Конституциялық Соты 2023 жылдың 1 қаңтарынан бастап жұмыс істейді (Конституциялық Кеңестің орнына). Конституцияның үстемдігін қамтамасыз етеді, азаматтардың, депутаттардың, Президенттің және соттардың заңдардың конституциялылығы туралы өтініштерін қарайды.

## Жаңа Конституция нені өзгертеді

### Құрамы
| Параметр | Бұрын | Енді |
|---|---|---|
| Судьялар саны | 11 (Төраға + 10) | 10 (Президент тағайындайды) |
| Мерзімі | 6 жыл | 8 жыл |
| Кім тағайындайды | 4 Президент, 4 Сенат, 2 Мәжіліс | Барлық 10 – Президент Құрылтай келісімімен |

### Өкілеттіктері
- Сайлау мен референдумның дұрыс өткізілуі туралы даулар
- Президент қол қоймас бұрын заңдардың конституциялылығын тексеру
- Конституция нормаларын түсіндіру
- Азаматтардың өтініштерін қарау (сақталды)

## Конституцияның байланысты баптары
VI бөлім: жаңа Конституцияның 71–76 баптары

Конституциялық заңдар

law-on-constitutional-court faq constitutional_laws Конституциялық заңдар

Конституциялық Сот

Конституциялық Сот

Конституциялық Сот

Конституциялық Сот

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Қолданыстағы модель

Summary: Конституциялық Сот жұмыс істейді, азаматтардың өтініштері 2023 жылғы 1 қаңтардан бері қабылданады; жаңа Конституция бұл тетікті сақтайды.

Соттың жаңа шешімдерін және 2026 жылғы Конституция нормаларын қолдану тәжірибесін тексеру.


Question: Халық Кеңесі қалай құрылады?

Халық Кеңесі қалай құрылады? 126 мүше үш тең топқа бөлінеді: этномәдени бірлестіктер (42), ҮЕҰ мен азаматтық қоғам (42), мәслихаттар мен өңірлер (42). Кандидаттарды құрылымдар ұсынады, кейін Президент бекітеді. ## Құрамы
Халық Кеңесіне **126 мүше** кіреді, олар үш тең топқа – **42 адамнан** бөлінеді:
- **этномәдени бірлестіктердің** өкілдері
- **ҮЕҰ, кәсіби қауымдастықтар мен азаматтық қоғамның** өкілдері
- **мәслихаттар мен өңірлік қоғамдық кеңестердің** өкілдері

## Қалай құрылады
- Алдымен кандидаттарды **тиісті құрылымдар ұсынады**
- Содан кейін құрамды **Президент бекітеді**
Бұл сайланбалы парламенттік орган емес, **кеңесші және ұсынушылық** конституциялық институт.

## Өкілеттіктері
- Құрылтайға **заң шығару бастамасын** енгізу құқығы
- **референдум бастамасын** көтеру құқығы
- отырыстар **жылына кемінде бір рет** өткізіледі

## ҚХА-дан айырмашылығы
Қазақстан халқы Ассамблеясы таратылады. Халық Кеңесі оның конституциялық мұрагері болады, бірақ **мандаты анағұрлым кең**: оған этномәдени бірлестіктермен қатар ҮЕҰ, кәсіби құрылымдар мен өңірлер де кіреді.

## Мерзімі мен іске қосылуы
- мүшелердің өкілеттік мерзімі – **4 жыл**
- заң 1 шілдеден бастап күшінде, Хатшылық 2 шілдеде құрылды; құрамды бекіту мен алғашқы отырыстың күні әлі жарияланған жоқ

Құрылтай сайлауы

halyk-kenesi-how-formed faq kurultai_elections Құрылтай сайлауы

Халық Кеңесі

Халық Кеңесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Қазақстан Халық Кеңесінің Хатшылығын құру туралы жарлық

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Вице-президент қашан пайда болады және ол не үшін қажет?

Вице-президент қашан пайда болады және ол не үшін қажет? Вице-президент лауазымы жаңа Конституцияда және 2026 жылғы 5 маусымда қол қойылған Президент туралы заңда бекітілген. Вице-президентті Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды, сондықтан институттың толық іске қосылуы жаңа парламенттің қалыптасуына байланысты. ## Вице-президент не үшін енгізіледі
1995 жылғы Конституцияда Президент өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылған жағдайда оның функциялары Сенат Төрағасына, кейін Мәжіліс Төрағасына, одан кейін Премьер-министрге өтетін. Жаңа үлгіде бұл тізбекте бірінші болып Вице-президент тұрады, сондықтан билік сабақтастығының тетігі тікелей әрі басқарылатын болады.

## Жаңа сабақтастық тәртібі
1. **Вице-президент** – кезекте бірінші
2. Құрылтай Төрағасы – егер Вице-президент өкілеттікті қабылдай алмаса
3. Премьер-министр – кейінгі алмастыру буыны

## Қалай тағайындалады
- Вице-президентті **Президент** тағайындайды.
- Тағайындау үшін **Құрылтайдың келісімі** қажет.
- Нақты біліктілік талаптарын Президент туралы қол қойылған заңның соңғы мәтіні мен ресми жарияланымнан тексеру керек.

## Институт қашан толық іске қосылады
- Конституциялық норма **2026 жылғы 1 шілдеден** бастап күшінде.
- 95-бап бойынша тағайындау бірінші шақырылымдағы Құрылтайдың алғашқы сессиясы ашылған күннен бастап екі ай ішінде жасалып, Құрылтайдың келісімін талап етеді.

## Факт
Вице-президент институты Қазақстанда 1991–1995 жылдары болған. Бірінші және жалғыз вице-президент – Ерік Асанбаев.

Қазір өзекті

vice-president-when faq post_referendum Референдумнан кейін

Вице-президент

Вице-президент

Вице-президент

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Ресми конституциялық құжаттар


Question: Қандай жаңа институттар келесі кезеңде іске қосылады

Реформа әртүрлі мерзіммен іске асады: Вице-президент Құрылтай құрылғаннан кейін пайда болады, Халық Кеңесі келесі жария кезең ретінде күтіледі, ал азаматтардың Конституциялық сотқа жүгіну тетігі 2023 жылдан бері қолданылады.

Қандай жаңа институттар пайда болады Реформа әртүрлі мерзіммен іске асады: Вице-президент Құрылтайдың алғашқы сессиясынан кейін тағайындалады, Қазақстан Халық Кеңесі туралы заң күшінде және оның Хатшылығы 2 шілдеде құрылды, ал азаматтардың Конституциялық сотқа жүгіну тетігі 2023 жылдан бері қолданылады. ## Екі жаңа институт және бұрыннан қолданыстағы бір тетік

### 1. Вице-президент

Бұл атқарушы биліктегі сабақтастық пен үйлестірудің жаңа институты. Вице-президентті Президент **Құрылтайдың келісімімен** тағайындайды, сондықтан нақты іске қосылуы жаңа парламенттің қашан құрылатынына байланысты.

### 2. Қазақстан Халық Кеңесі

Бұл Президент жанындағы конституциялық консультативтік-кеңесші орган. Ол туралы заң 1 шілдеден бастап күшінде, ал **2026 жылғы 2 шілдеде Хатшылық құрылды**. Кеңес құрамын бекіту мен алғашқы отырыстың күні жеке ресми актімен әлі жарияланған жоқ.

### 3. Конституциялық сот: тетік 2023 жылдан бері қолданылады

Конституциялық сот **2023 жылғы 1 қаңтардан** бері жұмыс істейді және сол кезден бастап азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарына тікелей қатысты нормативтік құқықтық актілер жөніндегі өтініштерін қарайды. 2026 жылғы Конституция мен жаңартылған заң бұл тетікті сақтап, нақтылайды, бірақ оны алғаш рет енгізбейді.

## Неге бұл мерзімдерді араластырмау маңызды

Реформаның барлық элементі бір күнде басталмайды. Азаматтардың Конституциялық сотқа жүгіну құқығы 2023 жылдан бері бар, ал Вице-президент пен парламенттік тетіктердің бір бөлігі Құрылтайдың қалыптасуына тәуелді. - Конституциялық сот азаматтардың өтініштерін 2023 жылғы 1 қаңтардан бері қарайды
- Вице-президентті Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды
- Қазақстан Халық Кеңесінің Хатшылығы 2 шілдеде құрылды; алғашқы отырыс күні әлі жарияланған жоқ
- Жаңа институттар бір уақытта емес, әртүрлі күнтізбемен іске қосылады
- Құрылтайдың қалыптасуы негізгі аралық кезең болып қалады

Қазір өзекті

transition-new-institutions faq post_referendum Референдумнан кейін

Вице-президент

Халық Кеңесі

Халық Кеңесі

Конституциялық Сот

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Қазақстан Республикасы ОСК

Азаматтар Конституциялық Сотқа 2023 жылғы 1 қаңтардан бері жүгіне алады; бұл тетік 2026 жылғы 1 шілдеде алғаш рет ашылған жоқ.

Ең жақын күн – 2026 жылғы 23 тамыз

Summary: Конституция қолданыста, Конституциялық Сотқа жүгіну жалғасуда, Қазақстан Халық Кеңесінің Хатшылығы құрылды, ал өзге жаңа институттар кезең-кезеңімен іске қосылады.

Алдымен – Құрылтай сайлауы мен оның қалыптасуы; кейінгі шешімдер жеке ресми актілерге байланысты.


Question: Құрылтайға сайлау қашан өтеді

Құрылтайға сайлау қашан өтеді Президент 2026 жылғы 1 шілдеде Құрылтай сайлауы туралы жарлыққа қол қойды. Дауыс беру күні 2026 жылғы 23 тамызға белгіленді. Құрылтай – пропорционалды жүйемен сайланатын 145 депутаты бар бір палаталы орган. ## Сайлау қашан күтіледі

Президент **2026 жылғы 1 шілдеде** Құрылтай сайлауы туралы Жарлыққа қол қойды. Дауыс беру күні – **2026 жылғы 23 тамыз**.

## Құрылтай қандай болады

- Бұл **бір палаталы** жоғары өкілді орган.
- Оның құрамына **145 депутат** кіреді.
- Негізгі үлгі – **бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша пропорционалды өкілдік**.
- Депутаттардың өкілеттік мерзімі – **5 жыл**.

## Енді нені қадағалау керек

- ОСК-ның күнтізбелік жоспары.
- Қатысушыларды тіркеу мен науқанның практикалық мерзімдері.
- Үгіт-насихат, бақылау және қорытындыларды жариялау кезеңі.

## Қолданыстағы парламентпен не болады

1995 жылғы модельдегі Парламент 2026 жылғы 1 шілдеде өкілеттігін тоқтатты. Құрылтай сайланып, алғашқы сессиясы ашылып, жұмысын бастаған соң жаңа парламенттік архитектура қалыптасады.

## Сайлаудан кейін не болады

Құрылтай қалыптасқаннан кейін Вице-президентті оның келісімімен тағайындауға және жаңа Конституцияның келесі институционалдық цикліне жол ашылады. - Құрылтайға алғашқы сайлау 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды
- 2026 жылғы 1 шілдеде сайлауды тағайындау туралы Президент жарлығына қол қойылды
- Құрылтай – 145 депутаты бар бір палаталы орган
- Қалыптастыру негізі – бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша пропорционалды өкілдік
- 1995 жылғы модельдегі Парламент 2026 жылғы 1 шілдеде өкілеттігін тоқтатты

Қазір өзекті

transition-kurultai-elections faq post_referendum Референдумнан кейін

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Қазақстан Республикасы ОСК


Question: 2026 жылғы 5 маусымда қандай конституциялық заңдарға қол қойылды?

2026 жылғы 5 маусымда қандай конституциялық заңдарға қол қойылды? Төрт негізгі заң: Президент, Құрылтай, Конституциялық сот және Қазақстан Халық Кеңесі туралы. Олар 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енді. Құрылтай туралы заң 145 орынды, 7% тосқауылды және әйелдер, жастар мен мүгедектігі бар адамдар үшін жиынтық кемінде 30% квотаны белгілейді; азаматтардың Конституциялық сотқа жүгінуі 2023 жылдан бері қолданылады. ## 2026 жылғы 5 маусымда не болды
2026 жылғы 5 маусымда Президент **төрт конституциялық заңға** қол қойды. Олар Конституциямен бірге – **2026 жылғы 1 шілдеде** күшіне енді.

## 1. Президент туралы заң
Бұл заң:
- **Вице-президент институтын** енгізеді
- кандидатқа қойылатын талаптарды бекітеді
- тағайындау тәртібін сипаттайды
- форс-мажор жағдайындағы өкілеттіктерді айқындайды

## 2. Құрылтай туралы заң
Бұл заң:
- **145 депутатты**
- **бірыңғай ұлттық округті**
- **пропорционалды жүйені**
- **7% тосқауылды**
- әйелдер, жастар және мүгедектігі бар адамдар үшін жиынтық **кемінде 30% квотаны**
- құрылымды: **Төраға, орынбасарлар, комитеттер**
- өкілеттік мерзімін: **5 жылды** бекітеді

## 3. Конституциялық сот туралы заң
[Толығырақ: /p/law-on-constitutional-court?lang=kk]
Бұл заң Конституциялық соттың қолданыстағы моделін сақтап, нақтылайды:
- азаматтар Конституциялық сотқа **2023 жылғы 1 қаңтардан бері** заңда белгіленген тәртіппен жүгіне алады
- жүгіну **тегін**
- жаңартылған институционалдық модель **2026 жылғы 1 шілдеден** бастап қолданылады

## 4. Халық Кеңесі туралы заң
Бұл заң:
- **42 + 42 + 42** формуласы бойынша **126 мүшені**
- **жоғары консультативтік орган** мәртебесін
- **заң шығару бастамасы құқығын**
- мүшелердің **4 жылдық** өкілеттік мерзімін енгізеді

## Неліктен бұл маңызды
Бұл заңдар жаңа институционалдық архитектураның бір бөлігі Конституция күшіне енбей тұрып-ақ рәсімделгенін көрсетеді. Бірақ нақты іске қосу рәсімдері бәрібір **2026 жылғы 1 шілдеге** және одан кейінгі қадамдарға байланған.

## Мәтіндерді қайдан көруге болады
Ресми мәтіндер **adilet.zan.kz** порталында жарияланады.

Қазір өзекті

constitutional-laws-june-2026 faq post_referendum Референдумнан кейін

Президент

Құрылтай

Халық Кеңесі

Конституциялық Сот

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Өтпелі кезеңде не болып жатыр

Өтпелі кезеңде не болып жатыр 2026 жылғы 16 наурыздан 30 маусымға дейінгі өтпелі кезең аяқталды. 5 маусымда негізгі заңдарға қол қойылды, 1 шілдеде жаңа Конституция күшіне енді, ал Құрылтай сайлауы туралы жарлыққа қол қойылды. ## Өтпелі кезең нені білдіреді

2026 жылғы 15 наурыздағы референдумнан кейін Қазақстан 16 наурыздан 30 маусымға дейінгі өтпелі кезеңнен өтті. Бұл уақытта жаңа Конституция қабылданған еді, бірақ елдің негізгі құқықтық қаңқасы ресми түрде 1995 жылғы модельмен жұмыс істеді.

## 1 шілдеге дейін не күшінде болды

- 1995 жылғы Конституция **2026 жылғы 1 шілдеге дейін** қолданыста болды.
- Президент, Үкімет, Мәжіліс, Сенат, соттар және басқа органдар жұмысын тоқтатпай жалғастырды.
- Азаматтар құқықтық вакуумға түскен жоқ: ескі нормалар ауыстырылғанға дейін қолданылды.

## Өтпелі кезеңде не үлгеріліп қойды

- **2026 жылғы 5 маусымда** Президент, Құрылтай, Конституциялық сот және Қазақстан Халық Кеңесі туралы қол қойылған конституциялық заңдар жарияланды.
- Бұл өтпелі жұмыстың бір бөлігі Конституция күшіне енгенге дейін аяқталғанын білдіреді.

## 1 шілдеге қарай не аяқталды

- Жаңа рәсімдердің ұйымдастырушылық іске қосылуы дайындалды.
- 2026 жылғы 1 шілдеде Құрылтай сайлауы туралы жарлыққа қол қойылды.
- Әкімшілік баптауды қажет ететін құқықтар мен институттар үшін заңға тәуелді актілер пысықталып жатыр.

## Негізгі күндер

- **2026 жылғы 15 наурыз** – референдум және жаңа Конституцияны қабылдау
- **2026 жылғы 5 маусым** – негізгі конституциялық заңдарға қол қойылды
- **2026 жылғы 1 шілде** – Конституция күшіне енді
- **2026 жылғы 23 тамыз** – Құрылтай депутаттарының сайлауы
- **2026 жылғы 2 шілде** – Қазақстан Халық Кеңесінің Хатшылығы құрылды; алғашқы отырыс күні әлі жарияланған жоқ

## Бұл кезең не үшін қажет

Өтпелі кезең мемлекетті бір күнде ауыстырып қоспау үшін керек. Ол билік сабақтастығын сақтауға, заңнамалық жұмыстың бір бөлігін алдын ала аяқтауға және шілдеге жаңа институттарды іске қосуға дайын үлгімен келуге мүмкіндік береді. - Өтпелі кезең: 2026 жылғы 16 наурыз – 30 маусым
- 1995 жылғы Конституция 2026 жылғы 1 шілдеге дейін қолданыста болды
- 2026 жылғы 5 маусымда негізгі конституциялық заңдарға қол қойылды
- 2026 жылғы 1 шілдеде Құрылтай сайлауы туралы жарлыққа қол қойылды
- 2026 жылғы 23 тамыз – Құрылтай депутаттарының сайлауы; Қазақстан Халық Кеңесінің алғашқы отырыс күні әлі жарияланған жоқ

Қазір өзекті

transition-period-overview faq post_referendum Референдумнан кейін

Конституциялық құрылыс негіздері

Құрылтай

Күшіне ену

Жаңа институттарға көшу

Заңнаманы сәйкестендіру

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Қазақстан Республикасы ОСК

Келесі кезең – 2026 жылғы 23 тамыз

Summary: Конституция күшіне енгеннен кейін өтпелі кезең жалғасуда; ең жақын расталған кезең – Құрылтай сайлауы.

Құрылтайды қалыптастыру, Вице-президент және Халық Кеңесі туралы ресми актілерді тексеру.

constitution-2026-official halyk-council-secretariat-decree kurultai-election-decree election-commission-portal


Question: Жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін лауазымды адамдардың мерзімі қалай есептеледі?

Жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін лауазымды адамдардың мерзімі қалай есептеледі? Конституциялық Сот 2026 жылғы 7 шілдеде 1995 жылғы Конституция кезінде тиісті қызметті атқару жаңа сайлауға немесе тағайындауға өздігінен кедергі болмайтынын түсіндірді. Жаңа Конституциядағы шектеулер үшін 2026 жылғы 1 шілдеден кейінгі сайлау немесе тағайындау бірінші болып есептеледі. ## Конституциялық Сот нені шешті
2026 жылғы 7 шілдедегі № 89-НҚ қаулысында Сот жаңа Конституцияның 43, 72, 83 және 84-баптарына ресми түсіндірме берді.
- 1995 жылғы Конституция кезінде атқарылған мерзімдер мен тағайындаулар 2026 жылғы Конституциядағы шектеулер үшін автоматты түрде бірінші мерзім болып есептелмейді.
- Бұрын тиісті қызметті атқару 2026 жылғы 1 шілдеден кейін қайта сайлануға немесе тағайындалуға өздігінен конституциялық кедергі жасамайды.
- Конституция күшіне енгеннен кейінгі сайлау немесе тағайындау жаңа шектеулерді қолдану үшін бірінші болып есептеледі.
## Түсіндірме кімдерге қатысты
Қаулы қаралған нормаларда тікелей көрсетілген лауазымдарға қатысты: Президент, Конституциялық Соттың Төрағасы мен судьялары, Жоғарғы Соттың Төрағасы және Бас Прокурор.
## Қаулы нені білдірмейді
Ол нақты адамдарды тағайындамайды және өкілеттікті автоматты түрде ұзартпайды. Әрбір сайлау немесе тағайындау Конституция мен заңдарда белгіленген тәртіппен өтуге тиіс.

Қазір өзекті

constitutional-court-term-counting-july-2026 faq post_referendum Референдумнан кейін

Президент

Конституциялық Сот

Жоғарғы Сот

Прокуратура

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Құрылтай Мәжіліс пен Сенаттан несімен ерекшеленеді?

Құрылтай Мәжіліс пен Сенаттан несімен ерекшеленеді? Құрылтай – бір палаталы парламент. Сенат пен Президенттің парламентке тағайындауы жойылды. 147 емес, 145 депутат, тосқауыл 5%-дан 7%-ға өсті. Әйелдер, жастар және мүгедектігі бар адамдар партиялық тізімнің жиынтығында кемінде 30%-ын құрауға тиіс. ## Бұрын қалай болды
Бұрынғы парламенттік модель екі палатадан тұрды:
- **Мәжіліс** – 98 депутат
- **Сенат** – 49 депутат
Барлығы – **147 орын**.

Қосымша:
- **Мәжілістің 9 депутаты** бірмандатты округтерден сайланатын.
- **13 сенаторды** Президент тағайындайтын.

## Енді не өзгереді
Құрылтай **бір палаталы** парламентке айналады:
- **145 депутат**
- Барлығы **пропорционалды жүйе бойынша** сайланады
- **Бірыңғай жалпыұлттық округ** қолданылады
- **7% тосқауыл** белгіленеді
- Әйелдер, жастар және мүгедектігі бар адамдар партиялық тізімнің жиынтығында **кемінде 30%** болады

## Бір кестедегі салыстыру
| Параметр | Мәжіліс + Сенат | Құрылтай |
|---|---|---|
| Құрылымы | Екі палаталы | Бір палаталы |
| Орын саны | 98 + 49 = 147 | 145 |
| Бірмандатты орындар | 9 | – |
| Президент тағайындауы | 13 (Сенат) | – |
| Тосқауыл | 5% | 7% |
| Партиялық тізім квотасы | Бұрынғы модельдің өзге ережелері | Әйелдер, жастар және мүгедектігі бар адамдар үшін жиынтық кемінде 30% |

## Бұл нені білдіреді
Жаңа модель екі палата арасындағы қайталануды азайтады, парламент құрылымын тікелей етеді және партиялардың парламентке өту талаптарын күшейтеді.

Құрылтай сайлауы

kurultai-vs-mazhilis faq kurultai_elections Құрылтай сайлауы

Құрылтайдың құрылымы мен сайлауы

Құрылтайдың құрылымы мен сайлауы

Құрылтайдың құрылымы мен сайлауы

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Қазақстан Республикасы ОСК


Question: Президент туралы заң – не өзгереді?

Президент туралы заң – не өзгереді? Президент туралы конституциялық заңға 2026 жылғы 5 маусымда қол қойылды. Ол Президент өкілеттіктерін жаңа Конституциямен байланыстырып, Вице-президент институтын және билік сабақтастығының жаңа тәртібін бекітеді. ## Мәртебесі
✅ **2026 жылғы 5 маусымда қол қойылды** және құқықтық актілердің ресми блогында жарияланды.

## Не бекітілді
- **Вице-президент** институты енгізіледі.
- Вице-президентті **Президент Құрылтайдың келісімімен** тағайындайды.
- Жаңа сабақтастық тәртібінде Вице-президент Президент өкілеттігін қабылдау кезегінде бірінші тұрады.

## Бұл нені өзгертеді
| Кезек | Бұрын (1995) | Енді (2026) |
|---|---|---|
| 1 | Сенат Төрағасы | Вице-президент |
| 2 | Мәжіліс Төрағасы | Құрылтай Төрағасы |
| 3 | Премьер-министр | Премьер-министр |

## Келесі қадамға не тәуелді
- Норманың өзі Конституциямен бірге **2026 жылғы 1 шілдеде** күшіне енді.
- Вице-президентті нақты тағайындау Құрылтайдың қалыптасуына және оның келісіміне байланысты.
- Ұйымдастырушылық және рәсімдік бөлшектер кейінгі ресми жарияланымдарда нақтылануы мүмкін.

## Дереккөз
Заңға қол қойылғаны туралы ресми жарияланым – 2026 жылғы 5 маусымдағы Ақорда сайты.

Конституциялық заңдар

law-on-president faq constitutional_laws Конституциялық заңдар

Президент және Вице-президент

Президент және Вице-президент

Президент және Вице-президент

Президент және Вице-президент

Президент және Вице-президент

Президент және Вице-президент

Президент және Вице-президент

Президент және Вице-президент

Президент және Вице-президент

Президент және Вице-президент

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Ресми конституциялық құжаттар

2026 жылғы 1 шілдеден бастап

Summary: Конституциялық модель қолданыста; Вице-президент туралы ереже Құрылтай қалыптасқаннан кейін іске асырылады.

Құрылтайдың қалыптасуын және Вице-президент кандидатурасы жөніндегі ресми шешімді қадағалау.


Question: Вице-президент қашан пайда болады және қалай тағайындалады?

Вице-президент қашан пайда болады және қалай тағайындалады? Вице-президентті Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды. Алғашқы тағайындау сайланған Құрылтайдың бірінші отырысынан кейін ғана мүмкін; өтпелі бап осы отырыстан кейін екі айға дейін мерзім береді. ## Жаңа институт не үшін керек
Вице-президент институты **билік сабақтастығын** қамтамасыз ету және **билік тармақтарының арасындағы үйлестіруді** күшейту үшін енгізіледі.

## Кандидатқа қойылатын талаптар
Жаңа модель бойынша кандидат:
- **тумысынан Қазақстан азаматы** болуы керек
- **40 жастан кем болмауы** керек
- **мемлекеттік тілді еркін меңгеруі** керек
- **жоғары білімі** болуы керек
- Қазақстанда **кемінде 15 жыл тұруы** керек
- депутат болмауы, партия мүшесі болмауы және бизнес жүргізбеуі керек

## Қалай тағайындалады
1. **Президент кандидатураны ұсынады**
2. **Құрылтай көпшілік дауыспен** бекітеді

## Форс-мажор кезінде не болады
Егер Президент өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтаса, Вице-президент уақытша Президент міндетін атқарады.
Бұл кезде Құрылтай **7 күн ішінде кезектен тыс сайлау жариялауға** міндетті.

## Алғашқы тағайындау қашан күтіледі
Нақты тағайындау тек **сайланған Құрылтайдың бірінші отырысынан кейін** мүмкін. Конституцияның өтпелі бабына сәйкес алғашқы тағайындау **Құрылтайдың бірінші отырысынан кейін екі ай ішінде** жасалуға тиіс.

Құрылтай сайлауы

vice-president-new-institution faq kurultai_elections Құрылтай сайлауы

Вице-президент

Вице-президент

Вице-президент

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Ресми конституциялық құжаттар


Question: 2026 жылғы Құрылтай сайлауы туралы қазір не белгілі

Құрылтай сайлауы 2026: қазір не белгілі 2026 жылғы 1 шілдеде Конституция күшіне енгеннен кейін Президент Құрылтайға алғашқы сайлау туралы жарлыққа қол қойды. Құрылтай депутаттарының сайлауы 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды; қазірдің өзінде Құрылтайдың 145 депутаты бар бір палаталы, пропорционалды жүйемен сайланатын орган болатыны белгілі. ## Қысқаша
- Конституция **2026 жылғы 1 шілдеде** күшіне енді.
- **2026 жылғы 1 шілдеде** Құрылтайға алғашқы сайлау туралы **Президент жарлығына** қол қойылды.
- Дауыс берудің нақты күні – **2026 жылғы 23 тамыз**.

## Құрылтай туралы қазірдің өзінде не белгілі
- Бұл **бір палаталы** жоғары өкілді орган.
- Оның құрамында **145 депутат** болады.
- Қалыптастыру негізі – **бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша пропорционалды өкілдік**.
- Депутаттардың өкілеттік мерзімі – **5 жыл**.

## Сайлау науқанының қазіргі кезеңі
- Ұсыну **13 шілдеде** аяқталды: **7 саяси партия** тізім тапсырды.
- Партиялық тізімдерді тіркеу **23 шілде сағат 18:00-ге дейін** жалғасады.
- Үгіт 23 шілде сағат 18:00-ден кейін басталып, 22 тамыз сағат 00:00-де аяқталады.
- Сайлаушылар тізімін **7 тамыздан** бастап тексеруге болады; есептен шығару куәліктері 7 тамыздан 22 тамыз сағат 18:00-ге дейін беріледі.

## Хронология
- **2026 жылғы 15 наурыз** – жаңа Конституция бойынша референдум
- **2026 жылғы 5 маусым** – Президент, Құрылтай, Конституциялық сот және Қазақстан Халық Кеңесі туралы заңдарға қол қойылды
- **2026 жылғы 1 шілде** – Конституция күшіне енді
- **2026 жылғы 23 тамыз** – Құрылтай депутаттарының сайлауы
- **2026 жылғы 7 тамыз** – сайлаушылар тізімін тексеру басталады

## Неліктен бұл маңызды
Бұл бет қазірдің өзінде бекітілген фактілерді сайлау науқанының келесі рәсімдерінен бөледі. Осылайша реформаны және сайлау күнтізбесін дәлірек бақылауға болады.

Қазір өзекті

kurultai-election-2026 faq post_referendum Референдумнан кейін

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Қазақстан Республикасы ОСК

Қазақстан Республикасы ОСК


Question: Конституция бойынша жаңа заңдар қашан күшіне енді?

Конституция бойынша жаңа заңдар қашан күшіне енді? Негізгі заңдардың бір бөлігі 2026 жылғы 5 маусымда-ақ қол қойылды. Конституцияның өзі 1 шілдеде күшіне енді, ал ендігі келесі қадамдар Құрылтай сайлауы туралы қол қойылған жарлық пен жаңа парламенттің қалыптасуына тәуелді институттардың іске қосылуына байланысты. ## Ажырату керек үш мәртебе

### 1. Қазірдің өзінде қол қойылған
- **2026 жылғы 5 маусымда** Президент, Құрылтай, Конституциялық сот және Қазақстан Халық Кеңесі туралы конституциялық заңдарға қол қойылып, жарияланды.
- Бұл осы институттардың негізгі ережелері ресми мәтіндерде бекітілгенін білдіреді.

### 2. Бекітілді және қазірдің өзінде күшінде
- **2026 жылғы 1 шілдеде** Конституцияның өзі күшіне енді.
- Осы күннен бастап жаңа конституциялық кепілдіктер жұмыс істей бастайды және мемлекеттік институттардың негізгі қаңқасы өзгереді.

### 3. Келесі акті не ұйымдастыру қадамын қажет етеді
- **2026 жылғы 1 шілдеде** Президент Құрылтай сайлауын тағайындау туралы жарлыққа қол қойды.
- Құрылтай сайлауы **2026 жылғы 23 тамызға** тағайындалды.
- Вице-президентті тағайындау және парламенттік рәсімдердің толық іске қосылуы Құрылтайдың қалыптасуына байланысты.
- Қазақстан Халық Кеңесі туралы заң күшінде, ал 2 шілдеде оның Хатшылығы құрылды. Құрамын қалыптастыру мен алғашқы отырыс үшін келесі ресми шешімдер қажет.

## Ескі заңдарға не болады
Жаңа Конституцияға қайшы келмейтін заңдар жаңартылғанға дейін қолданылуын жалғастырады. Сәйкестендіру қажет нормалар құқықтық және ұйымдастырушылық рәсім арқылы, құқықтық вакуумсыз жаңартылады.

Қазір өзекті

when-new-laws-take-effect faq post_referendum Референдумнан кейін

Актілерді ресми жариялау

Заңдардың күшіне енуі

Конституцияның күшіне енуі

Қолданыстағы актілерді қолдану

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: 2026 жылғы 1 шілдеде не өзгерді

2026 жылғы 1 шілдеде не өзгерді 2026 жылғы 1 шілдеден бастап Конституция күшінде. Цифрлық құқықтардың жаңа тұжырымдары және ұстап алу кезіндегі кеңейтілген қорғаныш (72 сағаттың орнына 48 сағат) қолданылады. Өтініш жасау құқығы сақталған, ал петициялар ӘРПК-нің бөлек рәсімімен қаралады. ## 2026 жылғы 1 шілде: нақты өзгерістер

2026 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстанның жаңа Конституциясы толық күшінде. Мынадай өзгерістер қазірдің өзінде қолданылады:

### Жаңа конституциялық тұжырым алған кепілдіктер

**Цифрлық құқықтар (конституциялық деңгейде алғаш рет):**
- Дербес деректерді қорғау тікелей конституциялық тұжырым алды. Деректерді өңдеу, жою және қорғаудың нақты негіздері заңмен айқындалады.
- Цифрлық байланыс құпиясы мессенджерлердегі хат-хабар мен электрондық поштаны тікелей қамтиды. Хат-хабар мен өзге де хабарлар құпиясы бұрынғы Конституцияда да қорғалған.
- Биометриялық деректер арнайы заңнама бойынша дербес деректерге жатады, бірақ Конституцияда бөлек аталмайды. Ақпаратты жоюды талап ету мүмкіндігі заң мен нақты жағдайға байланысты; Конституция өздігінен шексіз «ұмытылу құқығын» белгілемейді.

**Ұстап алу кезіндегі құқықтар:**
- Сот шешімісіз ұстап алудың ең ұзақ мерзімі: **48 сағат** (бұрын 72 сағат болатын).
- Ұстап алу кезінде құқықтарды түсіндіру міндеті конституциялық деңгейде бекітілді. Құқықтарды түсіндіру мен қорғаушыға қол жеткізу процесуалдық заңнамада бұрын да болған.
- Ұстап алынған сәттен бастап адвокатқа дереу қол жеткізу құқығы.

**Өтініштер мен петициялар:**
- 35-бап жеке және ұжымдық өтініш жолдау құқығын сақтайды. Петициялар ӘРПК-нің 12-1-тарауымен реттеледі; Конституция Құрылтайға петиция берудің бөлек тетігін белгілемейді және азаматтарға тікелей заң шығару бастамасы құқығын бермейді.

**Сақталған кепілдіктер:**
- Кінәсіздік презумпциясы, қорғаушыға қол жеткізу және бейбіт жиналыстар құқығы бұрынғы Конституция мен заңнамада да бекітілген. Оларды 2026 жылғы 1 шілдеде алғаш пайда болған құқықтар ретінде көрсетуге болмайды.

### Конституциялық сот

Азаматтар өздерінің конституциялық құқықтарына тікелей қатысты нормативтік құқықтық актіні тексеру туралы Конституциялық сотқа жүгіне алады. Бұл тетік **2023 жылғы 1 қаңтардан** бері қолданылады; 2026 жылғы Конституция мен жаңартылған заң оны сақтап, нақтылайды.

### Не бірден өзгермейді

- Құрылтай **2026 жылғы 23 тамызға** тағайындалған сайлаудан кейін қалыптасады.
- Вице-президент сайланған Құрылтайдың бірінші отырысынан кейін тағайындалады; өтпелі бап алғашқы тағайындауға осы отырыстан кейін екі айға дейін мерзім береді.
- Қазақстан Халық Кеңесі туралы заң күшінде, ал оның Хатшылығы 2 шілдеде құрылды; құрамы мен алғашқы отырысы үшін жеке ресми шешімдер қажет. - 48 сағат 72-нің орнына: сотсыз ұстап алудың ең ұзақ мерзімін қысқарту
- Ұстап алу кезінде құқықтарды түсіндіру міндеті конституциялық деңгейде тікелей бекітілді
- Цифрлық құқықтар: дербес деректер мен цифрлық технологиялар қолданылатын хабарламалар Конституцияда тікелей аталды; биометрия арнайы заңмен реттеледі
- Азаматтардың Конституциялық сотқа жүгіну тетігі 2023 жылғы 1 қаңтардан бері қолданылады
- Өтініш жасау құқығы сақталған; петицияларды Конституцияның бөлек тетігі емес, ӘРПК-нің 12-1-тарауы реттейді

Қазір өзекті

transition-what-changes-july faq post_referendum Референдумнан кейін

Конституциялық құрылыс негіздері

Адам құқықтары

Құрылтай

Конституциялық Сот

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Ресми конституциялық құжаттар

Азаматтардың Конституциялық Сотқа жүгіну құқығы 2023 жылғы 1 қаңтардан бері қолданылады.

2026 жылғы 1 шілдеден бастап Конституция дербес деректер мен цифрлық технологияларды қолдануды тікелей атайды; биометрия бөлек аталмайды, ал жеке өмір мен хабарламалар құпиясының жалпы қорғалуы бұған дейін де болған.

2026 жылғы 1 шілдеден бастап қолданыста

Summary: Жаңа Конституция қолданыста; құқықтардың жаңа тұжырымдары күшінде, ал Конституциялық Сотқа жүгіну қолданыстағы тәртіппен жалғасады.

Қолдану тәжірибесін және жаңа институттарды іске қосатын актілерді қадағалау.


Question: Құрылтай қалай қалыптастырылады?

Құрылтай қалай қалыптастырылады? Құрылтай – 145 депутаты бар бір палаталы жоғары өкілді орган. Құрылтай туралы заңға 2026 жылғы 5 маусымда қол қойылды, ал 1 шілдеде Президент алғашқы сайлауды өткізу туралы жарлыққа қол қойды. Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауы 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды. ## Құрылтай дегеніміз не
2026 жылғы Конституция бойынша Құрылтай – Қазақстан Республикасының бір палаталы жоғары өкілді органы. Ол бұрынғы қос палаталы жүйені (Мәжіліс пен Сенат) алмастырып, бірыңғай парламенттік орталыққа айналады.

## Ол қалай қалыптасады
- **145 депутат** **5 жылға** сайланады.
- Бұл үлгіге **2026 жылғы 5 маусымда** қол қойылған Құрылтай туралы заңда құқықтық негіз берілді.
- Конституциялық база **бірыңғай жалпыұлттық округ** бойынша пропорционалды өкілдікті көздейді.

## Қашан жұмысын бастайды
- Өтпелі кезең **2026 жылғы 1 шілдеде** аяқталды.
- **2026 жылғы 1 шілдеде** Президент сайлау өткізу туралы **жарлыққа қол қойды**.
- Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауы **2026 жылғы 23 тамызға** тағайындалды.
- 1995 жылғы модель бойынша Парламент Конституцияның 95-бабына сәйкес 2026 жылғы 1 шілдеде өкілеттігін тоқтатты.

## Бұл нені өзгертеді
- Негізгі парламенттік рәсімдер бір органға шоғырланады.
- Құрылтай бірқатар маңызды тағайындауларға, соның ішінде Вице-президентті тағайындауға келісім береді.
- Ол қалыптасқаннан кейін жаңа Конституцияның келесі институционалдық циклі басталады.

Қазір өзекті

kurultai-how-formed faq post_referendum Референдумнан кейін

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

Құрылтай

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Цифрлық құқықтар іс жүзінде қалай жұмыс істейді?

Цифрлық құқықтар іс жүзінде қалай жұмыс істейді? Жаңа Конституция алғаш рет жеке деректерді қорғауды және мемлекеттік органдарға электрондық нысанда жүгіну құқығын бекітеді. Жүзеге асыру үшін заңға тәуелді актілер қажет – 2026–2027 жылдары күтілуде. ## Конституцияда не бекітілген
Жаңа Конституция алғаш рет конституциялық деңгейде:
- **Жеке деректерді қорғау** – әркімнің жеке деректерін қорғау құқығы бар
- **Электрондық өтініштер** – азаматтар мемлекеттік органдарға электрондық нысанда (e-mail, eGov, e-Otinish) өтініш жіберуге құқылы

## Бұл іс жүзінде нені білдіреді
- Мемлекеттік органдар электрондық өтініштерді қағаз өтініштермен тең қабылдауға міндетті
- Жеке деректерді заңды негізсіз жинауға, сақтауға және беруге болмайды
- Азамат өз деректерін жоюды немесе түзетуді талап ете алады

## Толық жүзеге асыру үшін не қажет
- Жеке деректер туралы заңды жаңарту (қолданыстағы – 2013 жыл)
- Электрондық өтініштер тәртібі туралы заңға тәуелді актілер
- Техникалық интеграция: eGov, e-Otinish, электрондық үкімет
- Ведомстволық регламенттерді бейімдеу

## Мерзімдері
- Конституциялық норма бірден қолданылады
- Заңға тәуелді актілер – 2026–2027 жж. ішінде күтілуде
- Заңға тәуелді актілер қабылданғанға дейін құқық бар арналар арқылы жүзеге асырылады

Қазір өзекті

digital-rights-how faq post_referendum Референдумнан кейін

Цифрлық құқықтар және деректерді қорғау

Ақпарат бостандығы

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Дауыс берудің адалдығын кім бақылайды

Дауыс берудің адалдығын кім бақылайды Әрбір учаскеде – партиялардан, ҮЕҰ-дан, БАҚ-тан және халықаралық миссиялардан (ЕҚЫҰ/БДІҚК, ШЫҰ, ТМД) бақылаушылар. 30-дан астам елден бақылаушылар шақырылды. Әрбір бақылаушы дауыстарды санау хаттамасының көшірмесін алады. Сәйкессіздіктер тексеруге және сотқа жүгінуге негіз болады. ## Ашықтықтың артында кімдер тұрады

Нәтижеге сенім – кез келген дауыс берудің басты мәселесі. Процесті кімдер бақылайды:

- **Партиялар** – тіркелген әрбір партия әрбір учаскеге бақылаушы жібереді
- **ҮЕҰ** – аккредиттелген қоғамдық ұйымдар
- **БАҚ** – аккредиттелген журналистер
- **Халықаралық миссиялар** – ЕҚЫҰ/БДІҚК, ШЫҰ, ТМД, Түркі кеңесі
- **Шетелдік бақылаушылар** – 30-дан астам елден

## Бақылаушылар нені көреді

Учаскенің ашылуынан дауыстарды санауға дейін бүкіл процесс:

- Учаскенің ашылуы мен бюллетеньдерді алу
- Дауыс берудің барлық процесі
- Бюллетеньдерді санау
- Хаттаманы рәсімдеу

## Бақылаушылардың құқықтары

- Санау хаттамасының **көшірмесін алады**
- Процесті кедергі келтірмей **бақылауға** құқылы
- Бұзушылықтарды **хаттамада тіркейді**
- Нәтижені **сотта оспара алады**

## Сәйкессіздік табылса не болады

Бақылаушының хаттамасы мен ресми нәтиже арасында сәйкессіздік болса:

1. Бақылаушы дереу учаске комиссиясына хабарлайды
2. Бұзушылық тіркеледі
3. Жоғары комиссияға немесе сотқа шағым берілуі мүмкін

## Неге бұл маңызды

Бақылаушылар институты – нәтижеге қоғамдық сенімнің негізі. Бақылаушы болу – азаматтық белсенділіктің нысаны. - Бақылаушылар: партиялар, ҮЕҰ, БАҚ, халықаралық миссиялар 30+ елден
- ЕҚЫҰ/БДІҚК бақылауға шақырылды
- Әрбір бақылаушы дауыстарды санау хаттамасының көшірмесін алады
- Бұзушылықтар орнында тіркеледі, нәтиже сотта оспарылады

Референдум

referendum-observers faq referendum Референдум

Дауыс беруге қатысу

Референдум дұрыстығы туралы даулар

Шешім қабылдау шарттары


Question: Неліктен Конституцияны референдум арқылы қабылдау маңызды

Неліктен Конституцияны референдум арқылы қабылдау маңызды Конституцияны референдум арқылы қабылдау оның жоғары саяси және қоғамдық легитимдігін қамтамасыз етеді. 2026 жылғы 15 наурыздағы референдум жаңартылған Негізгі заңды халықтың тікелей еркімен бекітті. ## Тікелей легитимдік

Конституция – мемлекеттің іргетасы. Сондықтан оны қабылдау немесе жаңарту мәселесінде халықтың тікелей қатысуы ерекше маңызды. Референдум Конституцияға жай заңнан әлдеқайда жоғары саяси салмақ береді.

## Неге бұл демократиялық тұрғыдан маңызды

Референдум арқылы:

- азаматтар биліктің қайнар көзі екенін тікелей көрсетеді
- шешімге қоғамдық келісімнің деңгейі айқынырақ көрінеді
- реформаның легитимдігі мен қоғамда қабылдануы күшейеді

## Парламенттен айырмашылығы

Парламент халық атынан әрекет етеді. Ал референдумда халық өзі тікелей шешім қабылдайды. Сондықтан конституциялық өзгерістерге қатысты бұл рәсім ерекше символдық әрі құқықтық мәнге ие.

## Қоғамдық сенім үшін маңызы

Егер Негізгі заң халықтың тікелей дауысымен бекітілсе, оны қоғамның қабылдауы да күштірек болады. Бұл кейінгі реформаларды түсіндіру мен жүзеге асыруға оң әсер етеді.

## Маңызды шарт

Референдумның өзі автоматты түрде мінсіз шешім дегенді білдірмейді. Ол:

- ашық ақпаратпен қамтамасыз етілуі керек
- әділ рәсіммен өтуі керек
- азаматтардың саналы таңдау жасауына жағдай туғызуы керек

Сонда ғана ол шынайы демократиялық мағынаға ие болады. - Референдум Конституцияға жоғары қоғамдық және саяси легитимдік береді
- Бұл халықтың тікелей еркін көрсетеді
- Рәсім ашық және әділ болғанда ғана оның демократиялық мәні күшейеді
- Конституцияны халықтың өзі бекітуі қоғамдық сенімді арттырады

Референдум

referendum-why-important faq referendum Референдум

Халық биліктің қайнар көзі ретінде

Референдумға қатысу құқығы

Конституциялық референдум

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Бюллетеньде қандай сұрақ бар

Бюллетеньде қандай сұрақ бар Бюллетеньде бір сұрақ: «2026 жылғы 12 ақпанда бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған жобасы бойынша Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясын қабылдайсыз ба?» Жауап: «Иә» немесе «Жоқ». Дауыс беру жасырын. ## Сұрақтың мәтіні

Формулировка 2026 жылғы 11 ақпандағы Президент Жарлығымен бекітілген:

> «2026 жылғы 12 ақпанда бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған жобасы бойынша Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясын қабылдайсыз ба?»

## Жауаптың екі нұсқасы

- **«Иә»** – сіз жаңа Конституцияны қабылдауды қолдайсыз
- **«Жоқ»** – сіз қолдамайсыз

Үшінші нұсқа жоқ. Дауыс беру жасырын – сіздің таңдауыңызды ешкім көрмейді.

## Неліктен сұрақ осылай тұжырымдалған

- **Ашықтық:** бір сұрақ, екі нұсқа, екіұштылық жоқ
- **Нақтылық:** мәтін 12 ақпанда жарияланды – дауыс беруші нақты нені мақұлдап жатқанын біледі
- **Заңдылық:** нысан заң талаптарына сай, Президент Жарлығымен бекітілген

## Конституцияның мәтінін қайдан табуға болады

- **election.gov.kz** – референдум қорытындысы жарияланған ОСК сайты
- **constitution.my** – қолданыстағы Конституцияның құрылымдалған мәтіні
- **eGov** – электрондық үкімет порталы
- Барлық қалалар мен аудандардағы мемлекеттік кітапханалар

## Дауыс беру рәсімі

1. Учаскеде жеке куәлікті көрсетіңіз
2. Тізімде белгіленіп, бюллетень алыңыз
3. Құпия дауыс беру кабинасында «Иә» немесе «Жоқ» белгілеңіз
4. Бюллетеньді жәшікке салыңыз - Бір сұрақ: «Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясын қабылдайсыз ба?» – «Иә» немесе «Жоқ»
- 2026 жылғы 12 ақпанда жарияланған нақты мәтінге байланысты
- 2026 жылғы 11 ақпандағы Президент Жарлығымен бекітілген
- Референдум қорытындысы election.gov.kz сайтында, қолданыстағы мәтін constitution.my сайтында қолжетімді

Референдум

referendum-question-text faq referendum Референдум

Халықтың референдум арқылы билік етуі

Конституцияны референдум арқылы өзгерту


Question: Дауыс беруден кейін не болады

Дауыс беруден кейін не болады Дауыс беру 2026 жылғы 15 наурызда өтті. Дауыс бергендердің 87,15%-ы «иә» деді, қатысу 73,12% болды. Конституция қабылданып, 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енді. Келесі практикалық кезең – 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалған Құрылтай сайлауы және жаңа институттарды қалыптастыру. ## Дауыс беруден кейінгі хронология
| Кезең | Мерзім | Не болады |
|---|---|---|
| Дауыстарды санау және жариялау | 7 күнге дейін | ОСК ресми нәтижені жариялайды |
| Өтпелі кезең | 16 наурыз – 30 маусым | 5 маусымда негізгі конституциялық заңдарға қол қойылды; жаңа институттарды іске қосуға дайындық жүрді |
| Күшіне ену | **2026 жылғы 1 шілде** | Жаңа Конституция күшіне енді |
| Құрылтайға сайлау | 2026 жылғы 23 тамыз | пропорционалды жүйемен сайланатын 145 депутат |
| Жаңа органдарды қалыптастыру | Сайлаудан кейін | Құрылтайдың бірінші сессиясы және Конституцияда көзделген кейінгі тағайындаулар |
## Не орындалды
- ОСК қорытындыны растады: қатысу **73,12%**, дауыс бергендердің **87,15%-ы «иә»** деді
- Жаңа институттар туралы конституциялық заңдарға 2026 жылғы 5 маусымда қол қойылды
- Конституция 1 шілдеде күшіне енді, бұрынғы Парламент сол күні өкілеттігін тоқтатты
- Сайлау туралы жарлыққа 1 шілдеде қол қойылып, ОСК күнтізбесі жарияланды
## Қазір не болып жатыр
Партиялық тізімдерді ұсыну 13 шілдеде аяқталды. Жеті партия тізім тапсырды; тіркеу 23 шілде сағат 18:00-ге дейін жалғасады, одан кейін үгіт басталады. Сайлаушылар тізімін 7 тамыздан бастап тексеруге болады, дауыс беру 23 тамызда өтеді.
→ [Конституцияның толық мәтіні](/full-text?lang=kk) - ОСК 87,15% «иә» дауысын және 73,12% қатысуды растады
- «Иә» → 1 шілдеде күшіне енді, Құрылтай сайлауы 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды
- Бұрынғы Парламент 2026 жылғы 1 шілдеде өкілеттігін тоқтатты; жаңа Құрылтай сайлауы 23 тамызға тағайындалды

Референдум

referendum-after-vote faq referendum Референдум

Өзгерістерді референдумда қабылдау

Конституцияның күшіне енуі

Құрылтайға алғашқы сайлау

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

Қазақстан Республикасы ОСК

Қазақстан Республикасы ОСК


Question: Референдум деген не

Референдум деген не Референдум – тікелей заңды күші бар жалпыхалықтық дауыс беру. 18 жасқа толған әрбір азамат жеке және жасырын дауыс береді. Үш шарт: қатысу 50%-дан асуы, «Иә» дауысының басым болуы, өңірлердің кемінде үштен екісінде «Иә» басым болуы. Нәтиже міндетті – тек басқа референдум ғана оның күшін жоя алады. ## Референдум дегеніміз не

Референдум – демократияның ең тікелей нысаны. Депутат сіздің орныңызға шешім қабылдамайды – сіз өзіңіз шешесіз.

**Қалай жұмыс істейді:**
- Мемлекет мәселені дауыс беруге шығарады
- 18 жасқа толған әрбір азамат учаскеге келеді
- **«Иә»** немесе **«Жоқ»** деп дауыс береді – жасырын, жеке
- Нәтиженің **тікелей заңды күші** бар

## Референдум заңды деп танылуы үшін үш шарт бар

| Шарт | Талап | Орындалмаса не болады |
|---|---|---|
| Қатысу | Сайлаушылардың 50%-дан астамы | Референдум болмады деп есептеледі |
| Басымдық | 50%-дан астамы «Иә» деп дауыс берді | Мәтін қабылданбайды |
| Өңірлер | ≥2/3 өңірде «Иә» басымдығы | Мәтін қабылданбайды |

## Нәтиженің заңды күші

Референдум нәтижесі:
- **Міндетті** – ешбір мемлекеттік орган оны мойындамаудан бас тарта алмайды
- **Тек басқа референдум** ғана оның күшін жоя алады
- Парламент немесе Президент референдум шешімін жай өзгерте алмайды

## Қазақстанның референдум тарихы

- **1995:** Конституцияны қабылдау – 89% «Иә»
- **2022:** Конституцияға өзгерістер – 77% «Иә», 68% қатысу
- **2026:** 15 наурыз – референдум өтті

## Неліктен маңызды

Конституция тек мемлекет органдарының шешімімен емес, азаматтардың тікелей еркімен бекітілгенде жоғары легитимдікке ие болады. - Референдум – тікелей заңды күші бар жалпыхалықтық дауыс беру
- Үш шарт: қатысу >50%, «Иә» басымдығы, ≥2/3 өңірде «Иә»
- Нәтиже міндетті, тек басқа референдум оны жоя алады
- ҚР тарихы: 1995 (89% «Иә»), 2022 (77% «Иә», 68% қатысу), 2026 – 15 наурыз

Референдум

referendum-what-is faq referendum Референдум

Бүкілхалықтық референдум

Референдумға қатысу құқығы

Референдумның өту шарттары

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Референдумға қандай мәселелер шығарылуы мүмкін

Референдумға қандай мәселелер шығарылуы мүмкін Референдумға аса маңызды мәселелер шығарылады: Конституция, егемендік, іргелі құндылықтар. Шығаруға болмайды: бюджет, салықтар, рақымшылық, құқықтарды шектеу. Бастама: Президент, парламент немесе азаматтар – 2/3-тан кем емес өңірлерден 200 000 қол жинағанда. ## Референдумға нені шығаруға болады
- **Жаңа Конституцияны** қабылдау
- Қолданыстағы Конституцияға **түзетулер** енгізу
- Мемлекеттік өмірдің **аса маңызды мәселелерін** – егемендік, аумақ, іргелі құндылықтар
## Нені шығаруға болмайды
- **Бюджет пен салықтарды** – олар «Иә/Жоқ» форматынан тым күрделі
- **Рақымшылық пен кешірім жасауды**
- Конституциялық құқықтар мен бостандықтарды **шектейтін** мәселелерді
- **Сот пен прокуратура құзыретіне** жататын мәселелерді
- **Қорғаныс пен қауіпсіздікке** қатысты жедел шешімдерді
## Кім бастама көтере алады
| Бастамашы | Шарт |
|---|---|
| **Президент** | Референдум өткізу туралы ұсыныс енгізеді |
| **Азаматтар** | ≥200 000 қол, олар ≥2/3 өңірден теңдей жиналуға тиіс |
| **Парламент** | Президентке мәселені референдумға шығаруды ұсына алады |
## Неліктен мұндай шектеулер орынды
«Барлық салықты алып тастауға» дауыс беруге болмайды – мұндай шешімнің салдары ауыр болуы мүмкін. «Барлық сотталғандарға рақымшылық жасау» туралы да референдум өткізу дұрыс емес: әр істі жеке бағалау қажет. Референдум техникалық сараптаманы емес, халық еркін қажет ететін іргелі шешімдерге арналған құрал. - Шығаруға болатыны: Конституция, конституциялық түзетулер, аса маңызды мәселелер
- Шығаруға болмайтыны: бюджет, салықтар, рақымшылық, құқықтарды шектеу
- Азаматтық бастама: 2/3-тан кем емес өңірлерден 200 000 қол
- Шектеулер тізімі – «Республикалық референдум туралы» Конституциялық заңда (3-бап)

Референдум

referendum-what-can-be-asked faq referendum Референдум

Азаматтардың қатысуы

Президенттің референдум туралы шешімі

Референдумды Конституциялық Сотта тексеру

Конституцияны өзгерту бастамасы

Конституциялық Соттың қорытындысы

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі


Question: Қатысу жеткіліксіз болса, не болады

Қатысу жеткіліксіз болса, не болады Референдум өтті деп танылуы үшін сайлаушылардың 50%-ынан астамы қатысуы, ал «Иә» дауысы өңірлердің кемінде 2/3-інде басым болуы керек. 2026 жылғы 15 наурыздағы қорытынды қатысу көрсеткіші 73,12% болды, сондықтан қатысу талабы орындалды. Қайталама референдумды кемінде бір жылдан кейін ғана өткізуге болады. ## Қатысу шегі – жай ұсыныс емес, заң талабы
Референдум өтті деп танылуы үшін **бір мезгілде үш шарт** орындалуы керек:
1. Қатысу – тізімдегі барлық сайлаушының **50%-ынан астамы**
2. «Иә» дауысы – дауыс бергендердің **50%-ынан астамы**
3. «Иә» – **өңірлердің, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың кемінде 2/3-інде**
Осы шарттардың кем дегенде бірі орындалмаса, шешім қабылданбады деп есептеледі.
## Төрт сценарий
| Сценарий | Не болды | Нәтиже |
|---|---|---|
| Қатысу 45% | Сайлаушылардың жартысынан азы келді | Референдум өтпеді |
| Қатысу 60%, «Иә» 40% | Қатысушылар келді, бірақ көпшілік қарсы болды | Конституция қабылданбады |
| Қатысу 60%, «Иә» 55%, бірақ 20 өңірдің 8-інде «Жоқ» басым | Көпшілік қолдады, бірақ өңірлік шек орындалмады | Конституция қабылданбады |
| Қатысу 60%, «Иә» 65%, 20 өңірдің 18-інде «Иә» басым | Барлық шарт орындалды | **Конституция қабылданды** |
## Егер референдум өтпей қалса
- 1995 жылғы Конституция күшінде қалады
- Мәжіліс пен Сенат жұмысын жалғастырады
- Қайталама референдум **бір жылдан ерте** өткізілмейді
## Тарихи және қорытынды деректер
- 1995 – қатысу 90% (басқа дәуір)
- 2022 – қатысу **68%**
- 2026 – қорытынды қатысу көрсеткіші **73,12%** болды, сондықтан қатысу талабы орындалды
**Халықаралық мысал:** 2016 жылы Венгрияда босқындарға арналған квоталар жөніндегі референдумда қатысу 44% болды. Келгендердің 98%-ы «қарсы» дауыс бергенімен, референдум **өтпеді**. Сондықтан «менің дауысым ештеңе шешпейді» деген ұстаным бүкіл рәсімнің нәтижесіне әсер етуі мүмкін. - Қатысу шегі – тізімдегі барлық сайлаушылардың 50%-нан астамы (заңдық талап)
- «Иә» – дауыс бергендердің 50%-нан астамы болуы тиіс
- «Иә» – облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың 2/3-нан кем емесінде
- 2022 жылғы референдум – қатысу 68%
- 2026 жылғы 15 наурыздағы қорытынды қатысу көрсеткіші 73,12% болды – талап орындалды
- 50%-дан төмен қатысу болса – референдум өтпеді, бір жылдан кейін қайталауға болады

Референдум

referendum-turnout-threshold faq referendum Референдум

Азаматтардың референдумға қатысуы

Қатысу және өңірлік шек


Question: Референдум алдында үгіт-насихаттың қандай ережелері қолданылады

Референдум алдында үгіт-насихаттың қандай ережелері қолданылады Үгіт-насихат 12 ақпан – 13 наурыз аралығында рұқсат; «Қолдаймын» да, «Қарсымын» да тең құқықты. 14 наурыз – тыныштық күні: ешқандай үгіт жоқ. 15 наурыз – дауыс беру. Тыйым: сатып алу, мәжбүрлеу, қызметтік жағдайды пайдалану. Ережелер интернетте де қолданылады. ## Үгіт-насихат мерзімдері

| Кезең | Не рұқсат |
|---|---|
| **12 ақпан – 13 наурыз** | Үгіт жүргізуге болады: жақтап сөйлеу, қарсы пікір айту, қатысуға шақыру |
| **14 наурыз (тыныштық күні)** | Үгіт **тыйым салынған** – саналы шешімге арналған күн |
| **15 наурыз (дауыс беру)** | Үгіт **тыйым салынған** |

## Кім үгіт жүргізе алады

- Азаматтар – жеке немесе БАҚ арқылы
- Саяси партиялар
- Қоғамдық ұйымдар
- Бастамашы топтар

**Кім жүргізе алмайды:** шетелдіктер, сайлау комиссиялары мүшелері, қызметтік міндеттерін атқарудағы мемлекеттік қызметшілер, әскери қызметкерлер.

## Тыйымдар

- **Сатып алу** – дауыс үшін ақша немесе сыйлық ұсыну
- **Мәжбүрлеу** – дауыс беруді немесе бас тартуды талап ету
- **Қызметтік жағдайды пайдалану** – лауазымдық ресурстар арқылы үгіт
- **Анонимдік үгіт** – материалдарда кімнен екені жазылуы тиіс

## Интернет және әлеуметтік желілер

Ережелер онлайн кеңістікте де қолданылады:
- Әлеуметтік желілерде үгіт – тыйымдар сақталса рұқсат
- Тыйым салынған мерзімде онлайн үгіт жүргізгендер жауапкершілікке тартылады
- Шетелдік аккаунттардан үгіт жүргізуге тыйым салынады

## Бұзушылық үшін жауапкершілік

Ережелерді бұзу – әкімшілік немесе қылмыстық жауапкершілік. Бұзушылықтар туралы сайлау комиссиясына немесе прокуратураға хабарлауға болады. - Үгіт: 12 ақпан – 13 наурыз, «Үшін» және «Қарсы» тең құқықты
- Тыныштық күні: 14 наурыз – үгітке тыйым
- Тыйым: сатып алу, мәжбүрлеу, қызметтік жағдайды пайдалану
- Ережелер интернетте де қолданылады – бұзушылық жазаланады

Референдум

referendum-campaigning-rules faq referendum Референдум

Ақпарат бостандығы

Бейбіт жиналыстар

Референдумға қатысу


Question: Жаңа Конституция қашан күшіне енді

Жаңа Конституция қашан күшіне енді 2026 жылғы 15 наурыздағы референдумнан кейін жаңа Конституция 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енді. Оған дейін 1995 жылғы Конституция қолданылды. Өтпелі кезеңде (16 наурыз – 30 маусым) барлық органдар жұмысын жалғастырды, 5 маусымда негізгі заңдарға қол қойылды, ал Құрылтай сайлауына дайындық жүрді. ## Күнтізбе

| Оқиға | Күні |
|---|---|
| Референдум | **2026 жылғы 15 наурыз** |
| ОСК-ның нәтижені жариялауы | **2026 жылғы 22 наурызға** дейін |
| Өтпелі кезең | 16 наурыз – 30 маусым |
| Күшіне ену | **2026 жылғы 1 шілде** |
| Құрылтайға сайлаулар | **2026 жылғы 23 тамыз** |

## Өтпелі кезеңде не болады

- 1995 жылғы Конституция **1 шілдеге дейін күшін сақтайды**
- Мәжіліс пен Сенат **жұмысын жалғастырады**
- Үкімет, соттар, КС – **үзіліссіз**
- 5 маусымда жаңа институттар үшін негізгі конституциялық заңдарға қол қойылды
- Құрылтайға (145 депутат) сайлау туралы жарлық пен күнтізбелік дайындық жүреді

## Заңдармен не болады

- Қолданыстағы актілер жаңа Конституцияға қайшы келмейтін бөлігінде қолданылады; мемлекеттік органдар оларды Конституцияда белгіленбеген тіркелген бір жылдық мерзімсіз сәйкестендіреді
- Осы кезеңде қайшылық болса – Конституция басымдыққа ие
- Қол қойылған жаңа конституциялық заңдар (Құрылтай туралы, Президент туралы, Конституциялық Сот туралы) 1 шілдеден бастап жаңа модельмен бірге жұмыс істеп тұр

## Егер «Жоқ» деп дауыс берілсе

Егер референдумда «Иә» жеткіліксіз болса – 1995 жылғы Конституция қолданыла береді. Барлық мемлекеттік органдар жұмысын үзіліссіз жалғастырады. - Күшіне ену – 2026 жылғы 1 шілде (15 наурызда «Иә» деп дауыс берілсе)
- Өтпелі кезең – 3,5 ай, барлық органдар үзіліссіз жұмыс істейді
- Құрылтайға сайлаулар – 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды
- Бұрынғы Парламент 2026 жылғы 1 шілдеде өкілеттігін тоқтатты; Құрылтай сайланғанға дейін заң жүйесі Конституцияның өтпелі нормалары бойынша жұмыс істейді

Практика

practical-entry-into-force faq practical Практика

Күшіне ену

Өтпелі ережелер

Заңнаманы сәйкестендіру

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі

«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі