Конституция не үшін керек
Конституция үш негізгі функция атқарады:
-
Мемлекеттік билікті шектейді. Конституция биліктің еркін әрекет етуіне жол бермейді – әр органның өкілеттігін нақты белгілеп, тежемелік әрі тепе-теңдік тетіктерін бекітеді.
-
Азаматтардың құқықтарын кепілдендіреді. Өмір сүру, сөз бостандығы, меншік, әділ сот сияқты негізгі құқықтар Конституцияда бекітіліп, қарапайым заңдармен оңай өзгертіле алмайды.
-
Мемлекеттік институттардың өзара әрекет тәртібін белгілейді. Кім қалай сайланады, заңдар қалай қабылданады, қандай орган не үшін жауап береді – мұның бәрі Конституцияда жазылады.
Конституцияның қарапайым заңдардан айырмашылығы
Конституция – ең жоғары заңдық күші бар заң. Бұл дегеніміз:
- Конституцияға қайшы келетін кез келген заң жарамсыз болады
- Конституцияны тек референдум арқылы өзгертуге болады
- Конституцияның сақталуын бөлек орган – Конституциялық сот бақылайды, оған кез келген азамат жүгіне алады
Қарапайым заңдар конституциялық нормаларды нақтылайды, бірақ оларды жоя алмайды және оларға қайшы келе алмайды.
Конституция – тірі құжат
Конституция бір рет жазылып, мәңгі өзгермейтін мәтін емес. Ол қоғаммен бірге дамиды. Экономика өзгереді, жаңа технологиялар пайда болады (интернет, цифрлық құқықтар), жаңа қауіптер туындайды (киберқауіпсіздік, деректерді қорғау) – сондықтан Конституция осы өзгерістерге жауап беруі керек.
Сонымен бірге негізгі қағидалар тұрақты болып қалады:
- Халық егемендігі
- Биліктің бөлінуі
- Адам құқықтарының кепілдігі
- Аумақтық тұтастық
Конституцияны жаңарту – бұл «бәрін нөлден жазу» емес, іргелі құндылықтарды сақтай отырып, институттарды жаңа жағдайларға бейімдеу.