Жалпы қағида
Конституциялық құқықтар абсолютті емес, бірақ оларды қалағандай шектеуге болмайды. Шектеу үшін үш негізгі талап сақталуы керек:
- Шектеу заңмен белгіленуі тиіс
- Ол заңды мақсатқа қызмет етуі керек
- Ол мөлшерлес болуы керек, яғни қажеттен артық болмауы тиіс
Қандай мақсаттар үшін шектеу қойылуы мүмкін
Құқықтар мен бостандықтар мынадай жағдайларда шектелуі мүмкін:
- Ұлттық қауіпсіздікті қорғау
- Қоғамдық тәртіпті сақтау
- Басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау
- Қоғамдық денсаулықты қорғау
- Конституциялық құрылысты сақтау
Нені істеуге болмайды
Мемлекет:
- Құқықты толықтай жоя алмайды
- Белгісіз немесе тым кең шектеулер енгізе алмайды
- Саяси немесе әкімшілік ыңғайлылық үшін шектеу қоя алмайды
- Заңсыз немесе дәлелсіз араласуға жол бере алмайды
Мөлшерлестік деген не
Мөлшерлестік қағидасы дегеніміз:
- мақсат заңды болуы тиіс
- таңдалған шара сол мақсатқа жетуге жарамды болуы тиіс
- одан жұмсақ балама болмаған жағдайда ғана қолданылуы тиіс
- адам құқығына келтірілетін зиян қоғамдық пайдадан артық болмауы тиіс
Мысалы, бейбіт жиналысты реттеу мүмкін, бірақ оны толық және негізсіз тыйым салу мөлшерлестік талабына сай келмейді.
Төтенше жағдай кезінде ше
Төтенше немесе соғыс жағдайында жекелеген құқықтарға уақытша шектеулер енгізілуі мүмкін. Бірақ мұндай шектеулердің өзі:
- заңда нақты көзделуі керек - белгілі бір мерзіммен шектелуі керек - жария болуы керек - сот және конституциялық бақылауға ашық болуы керек
Ешқашан шектелмейтін құқықтар
Тіпті төтенше немесе соғыс жағдайында да мына құқықтар шектелмейді:
- өмір сүру құқығы - азаптауға және қатыгез қарым-қатынасқа тыйым салу - ар-ождан және дін бостандығы - сот арқылы қорғалу құқығы - өзіне және жақындарына қарсы айғақ бермеу құқығы - заңның кері күшіне тыйым салу
Кім бақылайды
- Конституциялық сот – заң рұқсат етілген шектен асып кетпегенін тексереді - Соттар – нақты істерді қарау кезінде шектеудің заңдылығын бағалайды - Азаматтардың өзі – шағым беру арқылы бақылауды іске қоса аладыына жүгіне алады