Президенттің мәртебесі мен рөлі
Президент мемлекеттік билік жүйесінде орталық орын алады және:
- Мемлекет басшысы – ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттарын айқындайтын ең жоғары лауазымды тұлға
- Конституцияның кепілі – барлық мемлекеттік органдардың Конституцияны сақтауын қамтамасыз етеді
- Халық бірлігінің нышаны – этникалық тегі, өңірі немесе әлеуметтік жағдайына қарамастан, Қазақстан халқының атынан әрекет етеді
Сайлану тәртібі
- Жалпыхалықтық дауыс беру арқылы сайланады
- Өкілеттік мерзімі: 7 жыл
- Шектеу: бір рет қана сайланады
- Кандидатқа қойылатын талаптар:
- тумысынан Қазақстан Республикасының азаматы болуы
- жасы 40-тан төмен болмауы
- мемлекеттік тілді білуі
- Қазақстанда кемінде 15 жыл тұруы
- Партиялық бейтараптық – өкілеттік мерзімі кезеңінде саяси партиядағы мүшелігі тоқтатылады
Негізгі өкілеттіктері
Заң шығару саласында:
- Заңдарға қол қояды және оларды жария етеді
- Вето құқығына ие (заңды Құрылтайға қайта қарауға жібере алады)
- Заң жобалары мен Конституцияға түзетулер енгізеді
- Референдум тағайындайды
Атқарушы билік саласында:
- Премьер-министрді Құрылтайдың келісімімен тағайындайды
- Вице-президентті Құрылтайдың келісімімен тағайындайды
- Үкіметтің құрылымын айқындайды және құрамын бекітеді
- Үкімет мүшелерін қызметтен босатады
- Президент Әкімшілігін қалыптастырады
Сот және құқық қорғау саласында:
- Конституциялық соттың Төрағасы мен судьяларын тағайындайды
- Бас прокурорды Құрылтайдың келісімімен тағайындайды
- Ұлттық банк Төрағасын Құрылтайдың келісімімен тағайындайды
Қорғаныс және қауіпсіздік саласында:
- Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас Қолбасшысы болып табылады
- Жоғары қолбасшылықты тағайындайды және босатады
- Құрылтайдың келісімімен соғыс жағдайын жариялайды
- Төтенше жағдай енгізеді
Сыртқы саясат саласында:
- Қазақстанның атынан халықаралық қатынастарда өкілдік етеді
- Келіссөздер жүргізеді және халықаралық шарттарға қол қояды
- Дипломатиялық өкілдерді тағайындайды
Тежемелік әрі тепе-теңдік тетіктері
Жаңа Конституция атқарушы билікке бақылауды күшейтеді:
- Құрылтайдың келісімі Премьер-министрді, Вице-президентті, Бас прокурорды және Ұлттық банк Төрағасын тағайындау үшін қажет
- Үкіметтің Құрылтай алдындағы есептілігі күшейтіледі
- Конституциялық сот Президент актілерінің Конституцияға сәйкестігін тексереді
- Қайта сайлануға жол берілмейді – 7 жыл, бір рет
Жаңа Конституцияда не өзгерді
- Вице-президент институты енгізілді – күнделікті және стратегиялық функцияларды бөлу үшін
- Құрылтайдың рөлі күшейтілді – маңызды тағайындауларды келісу арқылы
- Негізгі өкілеттіктер сақталды – Президент мемлекеттің тұрақтылығын қамтамасыз ететін конституциялық функциялары бар мемлекет басшысы болып қала береді