# Жаңа Конституциядағы негізгі өзгерістер

> Жаңа Конституция мемлекеттіліктің негіздерін сақтай отырып, билік құрылымын өзгертеді және азаматтардың құқықтарын күшейтеді. Ең бастысы: бір палаталы Құрылтайға көшу, Вице-президент институтын енгізу, цифрлық құқықтарды кеңейту және халықтық бақылау тетіктерін күшейту.

Canonical URL: https://constitution.my/p/key-changes?lang=kk
Language: kk
Updated: 2026-07-26

Section: Конституция туралы

## 1. БИЛІК ЖҮЙЕСІ: қос палаталы парламенттен Құрылтайға көшу
**Бұрын қандай болды:**
- Парламент = Сенат (49 депутат) + Мәжіліс (98 депутат)
- Палаталар арасындағы келісу заң шығару үдерісін баяулататын
**Енді қандай болады:**
- **Құрылтай** – жоғары бір палаталы өкілді орган
- **145 депутат** бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша пропорционалды өкілдікпен сайланады
- Ұлттық деңгейдегі **пропорционалды жүйе** (партиялық тізімдер бойынша)
- Парламенттің өкілеттігі **13-тен 23 конституциялық функцияға** дейін кеңейеді
**Неге бұл қажет:**
- Бір палата – бір үдеріс. Заңдар жылдамырақ қабылданады.
- Әр депутат жеке және ашық дауыс береді – жауапкершілік күшейеді.
- Парламент тежемелік және тепе-теңдік жүйесінде күштірек рөл атқарады.
## 2. ВИЦЕ-ПРЕЗИДЕНТ: жаңа институт
**Не енгізіледі:**
- **Қазақстан Республикасы вице-президенті** лауазымы
**Қалай тағайындалады:**
- Президент **Құрылтайдың келісімімен** тағайындайды
**Функциялары:**
- Президенттің тапсырмасымен Үкімет жұмысын үйлестіреді
- Үкімет пен Құрылтай отырыстарына қатысады
- Президенттің өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылса, 60 күн ішінде жаңа сайлау өткенге дейін оның міндетін уақытша атқарады
**Шектеуі:**
- Дербес билік өкілеттігі болмайды. Тек Президенттің тапсырмасымен әрекет етеді.
## 3. АЗАМАТТАР ҚҰҚЫҚТАРЫ: цифрлық құқықтар және процестік кепілдіктер
**а) Цифрлық құқықтар (жаңа блок):**
- Жеке деректерді қорғау құқығы
- Цифрлық коммуникациялар құпиясы (e-mail, мессенджерлер)
- Заңда көзделген жағдайларда деректерді түзету, шектеу немесе жоюды талап ету мүмкіндігі
Мысалы, біреу сіздің жеке деректеріңізді заңсыз жарияласа, бұл жеке өмір мен дербес деректерді қорғау кепілдіктеріне қатысты мәселе болады; нақты жауапкершілік пен қорғау жолы заңға және істің мән-жайына байланысты.
**ә) Ұстау кезіндегі құқықтар:**
- Сот шешімінсіз ұстау мерзімі: **72 → 48 сағат**
- Ұсталған кезде құқықтарды түсіндіру міндеті конституциялық деңгейде нақтыланады
- Ұсталған сәттен бастап адвокатқа міндетті қол жеткізу
**б) Кінәсіздік презумпциясы:**
- Енді тек қылмыстық үдеріс үшін емес, **жалпы конституциялық қағида** ретінде бекітіледі
**в) Бейбіт жиналыстар:**
- Қарусыз бейбіт жиналыстарға құқық кепілдендіріледі
## 4. ХАЛЫҚТЫҢ ҚАТЫСУЫ: тұрақты диалог
**Қазақстан Халық Кеңесі:**
- Президент жанындағы консультативтік-кеңесші орган
- Құрамына қоғам, ҮЕҰ, сарапшылар және өңірлер өкілдері кіреді
- Заң жобаларын, даму стратегияларын және әлеуметтік мәселелерді талқылайды
- Кеңестің пікірі негізгі шешімдер қабылдағанда ескеріледі
**Өтініштер мен петициялар:**
- Конституция жеке және ұжымдық өтініш жолдау құқығын сақтайды
- Қолдау тапқан петицияларды құзыретті органдар ӘРПК тәртібімен қарайды; бұл азаматтардың тікелей заң шығару бастамасы емес
## 5. НЕ ӨЗГЕРМЕЙДІ
- **Президент** – мемлекет басшысы, 7 жылдық бір мерзім, партиялық бейтараптық
- **Президенттік басқару нысаны** – Президент Үкіметті қалыптастырады
- **Унитарлық мемлекет** – федерация емес
- **Халық егемендігі** – биліктің қайнар көзі азаматтар
- **Негізгі құқықтар** – сөз, жиналыс, ар-ождан және меншік бостандығы
## «Бұрын және кейін» кестесі
| Позиция | 1995 жылғы Конституция | 2026 жылғы Конституция |
|---|---|---|
| Парламент | Сенат (49) + Мәжіліс (98) = 147 | Құрылтай (145 депутат) |
| Парламент өкілеттігі | 13 функция | 23 функция |
| Вице-президент | Жоқ | Иә (Құрылтайдың келісімімен) |
| Сотсыз ұстау мерзімі | 72 сағат | 48 сағат |
| Цифрлық құқықтар | Реттелмеген | Деректерді қорғау, коммуникациялар құпиясы |
| Халық кеңесі | Бейресми мәртебе | Конституциялық мәртебе |
| Президент | 7 жыл, бір рет | 7 жыл, бір рет (өзгеріссіз) |

## Key Facts

- Құрылтай (145 депутат, бірыңғай жалпыұлттық округ) Сенат пен Мәжілістің орнына келеді – жылдамырақ әрі ашығырақ
- 13 функцияның орнына 23 функция – парламент күшейеді
- Вице-президент – басқарудың сабақтастығын қамтамасыз ететін институт, ол Құрылтайдың келісімімен тағайындалады
- Сотсыз ұстау: 72 → 48 сағат, ұсталған кезде құқықтарды түсіндіру міндеті нақтыланады
- Цифрлық құқықтар – деректерді қорғау мен хат-хабар құпиясы Конституция деңгейінде
- Қазақстан Халық Кеңесі – қоғам мен билік арасындағы тұрақты диалог алаңы

## Тексерілген дереккөздер

- [Қазақстан Республикасы Конституциясы 2026 жылғы мәтінінің ресми жарияланымы](https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000000) – «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі (checked 2026-07-16)
- [Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы (ресми архивтік жарияланым)](https://www.gov.kz/uploads/2020/2/11/92594e9ba28352a961ca421505b4b79a_original.146163.pdf) – Gov.kz (checked 2026-07-16)

## Qaz.Vision контексі

> Он отметил, что еще одной ключевой особенностью нового текста Конституции является ориентация на права человека. Так, права и свободы человека закреплены не только в новой Преамбуле, но и утверждены в качестве особого приоритета и смыслового стержня всей Конституции.

- Ерлан Карин, Государственный советник
- [Бастапқы құжат](https://qaz.vision/dokument/27)
- Evidence: `attributed_speech; atom:818; unreviewed`

> В новой Преамбуле права и свободы человека впервые провозглашены в качестве основного приоритета государства.

- Ерлан Карин, Государственный советник
- [Бастапқы құжат](https://qaz.vision/dokument/599)
- Evidence: `direct_quote; atom:4547; unreviewed`

> Территориальная целостность, суверенитет страны, права и свободы граждан получили свое закрепление в качестве главных ценностей. Соблюдение Закона и Порядка, развитие образования, науки и новых технологий, сохранение чистоты, защита природы и поддержка волонтерской деятельности были определены как конституционные обязанности.

- Касым-Жомарт Токаев, Президент
- [Бастапқы құжат](https://qaz.vision/dokument/96)
- Evidence: `direct_quote; atom:660; unreviewed`

---
Source: https://constitution.my/p/key-changes?lang=kk
© 2026 Constitution.my – informational resource, not an official legal source