Контекст: ел жаңа бастау кезеңінде
1991 жылғы желтоқсанда Қазақстан тәуелсіздігін жариялады. Кеңестік жүйеден қалған Жоғарғы Кеңес жалғыз заң шығарушы орган болып қалды. Ел гиперинфляцияны, шаруашылық байланыстардың үзілуін және жаппай жекешелендіруді бастан өткерді. Сондықтан жаңа құқықтық негіз тез арада қажет болды. 1993 жылғы 28 қаңтарда Жоғарғы Кеңес тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Конституциясын қабылдады.
Ол нені бекітті
- Қазақстанның тәуелсіз, демократиялық және құқықтық мемлекет екенін
- Президенттік басқару нысанын
- Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын
- Меншіктің әртүрлі нысандарын
- Қазақ тілінің мемлекеттік тіл екенін, ал орыс тілінің ұлтаралық қатынас тілі ретінде қолданылуын
Неліктен орнықпады
- Ымыралы сипат. Құжатты кеңестік жүйеден шыққан Жоғарғы Кеңес қабылдады. Соның салдарынан ескі мен жаңаны ұштастыруға тырысқан аралық модель пайда болды.
- Билік тармақтарының айқын бөлінбеуі. Президент пен парламент өкілеттіктері бір-бірімен қабысып, қақтығыстарға әкелді.
- Дағдарысқа арналған тетіктердің болмауы. Экономика құлдырап жатқанда, Конституция жедел шешім қабылдауға жеткілікті құрал бермеді.
Қорытынды
1995 жылы референдумда жаңа Конституция қабылданды – онда президенттік билік күшейтіліп, қос палаталы парламент енгізілді. 1993 жылғы Конституция тәуелсіз мемлекетті қалыптастырудағы алғашқы, бірақ аралық қадам болды.
Жиі кездесетін жаңсақ түсініктер
- «Бірінші Конституция жақсырақ еді». Ол қажет кезеңдік қадам болды, бірақ оның айқын еместігі мен ымыралы сипаты институционалдық қайшылықтарға әкелді.
- «1993 жылғы Конституция демократиялық емес жолмен жойылды». 1995 жылғы Конституция жалпыхалықтық референдумда қабылданды. 1993 жылғы мәтін өтпелі дәуірдің міндетін орындағандықтан тарихи маңызға ие.