{"faq_id":"8954fce7-99b2-4a80-9de7-af982cf83571","code":"constitution-reforms-2022","kind":"faq","canonical_slug":"constitution-reforms-2022","section":{"id":19,"code":"history","slug":"history","title":"Тарих"},"lang":"kk","question":"2022 жылғы конституциялық реформалар нені өзгертті","short_answer":"2022 жылғы реформа Президент билігін шектеп, Елбасы мәртебесін жойды, азаматтардың тікелей жүгіну құқығы бар Конституциялық сотты қалпына келтірді және 7 жылдық бір мерзімді бекітті. Бұл – алғашқы қадам. 2026 жылғы Конституция – осы өзгерістердің жүйелі жалғасы.","blocks":{"answer_html":"<p>2022 жылғы 5 маусымдағы референдум бетбұрыс кезең болды: азаматтардың 77%-ы ауқымды түзетулерді қолдады. Реформа 2022 жылғы Қаңтар оқиғаларына және қоғамның өзгеріс сұранысына жауап ретінде жүргізілді.</p>\n<h2>2022 жылғы негізгі өзгерістер</h2>\n<table>\n<thead>\n<tr>\n<th>Не өзгерді</th>\n<th>Мәні</th>\n</tr>\n</thead>\n<tbody>\n<tr>\n<td>Елбасы мәртебесі</td>\n<td>Жойылды – Тұңғыш Президент ерекше конституциялық мәртебесінен айырылды</td>\n</tr>\n<tr>\n<td>Конституциялық сот</td>\n<td>Қайта құрылды (Конституциялық кеңестің орнына). Азаматтар тікелей жүгіну құқығына ие болды</td>\n</tr>\n<tr>\n<td>Президент мерзімі</td>\n<td>Қайта сайланусыз 7 жылдық бір мерзім</td>\n</tr>\n<tr>\n<td>Президенттің туыстары</td>\n<td>Мемлекеттік органдар мен квазимемлекеттік секторда басшылық қызмет атқаруына тыйым салынды</td>\n</tr>\n<tr>\n<td>Жер</td>\n<td>Шетелдіктерге жер сатуға конституциялық тыйым енгізілді</td>\n</tr>\n<tr>\n<td>Өлім жазасы</td>\n<td>Конституциялық тыйым бекітілді</td>\n</tr>\n<tr>\n<td>Мәжіліс</td>\n<td>Аралас жүйе: партиялық тізімдер + бірмандатты округтер</td>\n</tr>\n<tr>\n<td>Мәслихаттар</td>\n<td>Президент олардың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату құқығынан айырылды</td>\n</tr>\n</tbody>\n</table>\n<h2>Неліктен бұл «алғашқы қадам» болды</h2>\n<p>2022 жылғы реформа ең өткір мәселелерді шешті: биліктің шамадан тыс шоғырлануы, Елбасы артықшылықтары, Конституциялық соттың болмауы. Бірақ ол <strong>архитектураны</strong> толық өзгертпеді: қос палаталы парламент, тағайындалатын сенаторлар, цифрлық құқықтардың болмауы, адвокатураның конституциялық мәртебесінің жоқтығы сол күйі қалды.</p>\n<h2>2026 жылғы Конституцияда 2022 жылдан не сақталды</h2>\n<ul>\n<li><strong>Қайта сайланусыз 7 жылдық бір мерзім</strong> – сақталады</li>\n<li><strong>Конституциялық сот және азаматтардың жүгіну құқығы</strong> – сақталады</li>\n<li><strong>Өлім жазасына тыйым</strong> – сақталады</li>\n<li><strong>Елбасы мәртебесін алып тастау</strong> – жаңа Конституцияда мұндай норма мүлде жоқ</li>\n<li><strong>Шетелдіктерге жер сатуға тыйым</strong> – сақталады</li>\n</ul>\n<h2>2026 жылғы Конституция не қосты</h2>\n<ul>\n<li>Қос палаталы жүйенің орнына <strong>бір палаталы Құрылтай</strong> (бірыңғай жалпыұлттық округ бойынша сайланатын 145 депутат)</li>\n<li><strong>Халық Кеңесі</strong> – заңнамалық бастама құқығы бар халық кеңесі</li>\n<li><strong>Вице-президент</strong> – басқарудың сабақтастығын қамтамасыз ететін жаңа институт</li>\n<li><strong>Цифрлық құқықтар</strong> – дербес деректер мен цифрлық технологиялар қолданылатын хабарламаларды қорғау</li>\n<li><strong>Ұсталған кезде үндемеуге құқық</strong> – конституциялық деңгейде</li>\n<li><strong>Адвокатура</strong> – жеке конституциялық бап</li>\n<li><strong>Білімнің зайырлы сипаты</strong> – конституциялық норма</li>\n<li><strong>Құрылтайдағы квоталар</strong> – әйелдерге, жастарға, мүгедектігі бар адамдарға арналған</li>\n</ul>\n<h2>Жиі кездесетін жаңсақ түсініктер</h2>\n<ul>\n<li><strong>«2022 жылғы реформа жұмыс істемеді, жаңа Конституция не үшін керек?»</strong> Реформа жұмыс істеп жатыр: Конституциялық сот өтініштерді қабылдайды, Елбасы мәртебесі жойылды, 7 жылдық бір мерзім енгізілді. Бірақ архитектура – қос палаталы жүйе мен цифрлық құқықтардың жоқтығы – 1995 жылғы модель күйінде қалды.</li>\n<li><strong>«Жаңа Конституция 2022 жылғы жетістіктерді жояды».</strong> Барлық негізгі жетістіктер сақталады.</li>\n<li><strong>«Жүйе енді ғана жұмыс істей бастады, неге тағы өзгерту керек?»</strong> Дәл осы кезеңде нүктелік түзетулердің жеткіліксіз екені анық көрінді. 2026 жылғы талқылаулар бос жерден туған жоқ – олар алдыңғы реформалардың логикалық жалғасы болды.</li>\n</ul>\n","facts_html":"<ul>\n<li>2022 жылғы 5 маусымдағы референдум – 77% «Иә», 56 түзету</li>\n<li>Елбасы мәртебесі жойылды, Конституциялық сот қайта құрылды, өлім жазасына тыйым салынды</li>\n<li>Президентке 7 жылдық бір мерзім бекітілді</li>\n<li>2022 жылғы реформа – аралық қадам, 2026 жылғы Конституция – жүйелі жалғасы</li>\n<li>2026 жылғы Конституция 2022 жылғы негізгі жетістіктердің бәрін сақтайды</li>\n</ul>\n","what_not_change_html":"","where_detailed_html":"","misconceptions_html":""},"updated_at":"2026-06-16T00:00:00+00:00","article_refs":[{"number":4,"title":"Халық билігі"},{"number":35,"title":"Азаматтардың қатысуы"},{"number":72,"title":"Конституциялық Сот"},{"number":85,"title":"Адам құқықтары жөніндегі уәкіл"},{"number":92,"title":"Конституцияға өзгерістер енгізу"}],"entity_links":[{"type":"constitutional_article","number":4,"label":"Бап 4","title":"Халық билігі","href":"/full-text?lang=kk#article-4"},{"type":"constitutional_article","number":35,"label":"Бап 35","title":"Азаматтардың қатысуы","href":"/full-text?lang=kk#article-35"},{"type":"constitutional_article","number":72,"label":"Бап 72","title":"Конституциялық Сот","href":"/full-text?lang=kk#article-72"},{"type":"constitutional_article","number":85,"label":"Бап 85","title":"Адам құқықтары жөніндегі уәкіл","href":"/full-text?lang=kk#article-85"},{"type":"constitutional_article","number":92,"label":"Бап 92","title":"Конституцияға өзгерістер енгізу","href":"/full-text?lang=kk#article-92"}],"source_records":[{"id":"constitution-1995-gov-archive","type":"historical_legal_text","url":"https://www.gov.kz/uploads/2020/2/11/92594e9ba28352a961ca421505b4b79a_original.146163.pdf","title":"Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы (ресми архивтік жарияланым)","publisher":"Gov.kz","checked_at":"2026-07-16","reviewed_at":"2026-07-19","checked_at_label":"2026 жылғы 16 шілде"},{"id":"constitutional-court-law","type":"constitutional_law","url":"https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/395513?lang=ru","title":"«Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы» конституциялық заң","publisher":"Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты","checked_at":"2026-07-16","reviewed_at":"2026-07-19","checked_at_label":"2026 жылғы 16 шілде"},{"id":"akorda-constitutional-documents","type":"official_publication","url":"https://www.akorda.kz/ru/official_documents/constitution","title":"Ресми конституциялық құжаттар","publisher":"Ақорда","checked_at":"2026-07-16","reviewed_at":"2026-07-19","checked_at_label":"2026 жылғы 16 шілде"}],"verified_claims":[],"implementation_status":null,"source_schema_records":[{"@type":"CreativeWork","name":"Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясы (ресми архивтік жарияланым)","url":"https://www.gov.kz/uploads/2020/2/11/92594e9ba28352a961ca421505b4b79a_original.146163.pdf","publisher":{"@type":"Organization","name":"Gov.kz"},"dateModified":"2026-07-16"},{"@type":"CreativeWork","name":"«Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы» конституциялық заң","url":"https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/395513?lang=ru","publisher":{"@type":"Organization","name":"Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты"},"dateModified":"2026-07-16"},{"@type":"CreativeWork","name":"Ресми конституциялық құжаттар","url":"https://www.akorda.kz/ru/official_documents/constitution","publisher":{"@type":"Organization","name":"Ақорда"},"dateModified":"2026-07-16"}],"source_citation_urls":["https://www.gov.kz/uploads/2020/2/11/92594e9ba28352a961ca421505b4b79a_original.146163.pdf","https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/documents/details/395513?lang=ru","https://www.akorda.kz/ru/official_documents/constitution"]}